<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.44.113 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Arts, Poetics, Architecture & Lexicography](https://indike.org/pramana/in.art) › [Lexicography](https://indike.org/pramana/in.art.kosa) › [Shabdakalpadruma](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma) › 44.113

# Shabdakalpadruma 44.113

Śabdakalpadruma 44.113

- **Language:** Sanskrit

### [44.113](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.44.113)

156 | iti kaḥ |) patanakarttā  
gantā | iti śaddāto rūpatrayena niṣpannametat  
iti vyākaraṇam  
śanakālaḥ, strī, gajapippalī | iti śabdacandrikā  
śanaparṇo, stro, (śanasyeva parṇānyasyāḥ | ṅīṣ  
pṛṣodarāditvāt śasya naḥ |) kaduko | iti  
śabdacandrikā  
śaniḥ, puṃ, ravyādinavagrahāntargatasaptamagrahaḥ | tatparyyāyaḥ | sauriḥ 2 śanaiścaraḥ 3 | vyamaraḥ  
nolavāsāḥ 4 mandaḥ 5 chāyātmajaḥ 6 | iti  
trikāṇḍaśeṣaḥ || pātaṅgiḥ 7 aṅkanāyakaḥ 8  
chāyāsutaḥ 6 bhāskariḥ 10 nolāmbaraḥ 11  
iti śabdaratnāvalī || āraḥ 12 kror̤aḥ 13  
vakaḥ 14 kolaḥ 15 saptāṃśuḥ 16 paṅguḥ 17  
iti jaṭādharaḥ || kālaḥ 18 sūryaputtraḥ 16  
asitaḥ 20 | iti jyotistattvam || asya  
varṇaḥ kṛṣṇaḥ | paścimadiknapuṃsakañjayajātisamoguṇakaṣāyarasamakarakumbharāśinīlakānta maṇikhauṃrāṣṭradeśānā madhipatitvam| kaśyapamunisantānaḥ  
śūdravarṇaḥ| sūryyasutaḥ | caturaṅkulaparimāṇaḥ  
kaṣāyaṇavastraḥ| vṛṣabhavāhanaḥ| sūryyaputraḥ | caturbhujaḥ| bhallavālavara śūladhanurdhārī| asyādhi  
devatā yamaḥ| pratyadhidevatā prajāpatiḥ | iti  
grahayāgatattvadṛṣṭavyānakāvyaḥ || apica  
“śanirvivaddho'tilambavyavasthaḥ  
mṛdāṅganā dhātusamaḥ sthiraśca  
krūraḥ pratīcī tuvaro'nilahrīrakarjjunīṭa dīrghasunīlalobham ||”..  
pātaṃ hindī bhāṣā| sā himālaya-diśaniḥ  
śanicakraṃ,  
śanipadmaḥ,  
śanipriyaṃ,  
śanivāraḥ,  
śanivārasamāyuktā sā mahāvāruṇī smṛtā ||”  
tatra jātaphalaṃ yathā, —  
“kharaḥ suveśaḥ kulakīrttihīno  
jvarāyuto madyadhano'ṅgahīnaḥ  
tamoguṇaḥ strīprakaro narāṇāṃ  
mandasya vāraprabhavo'timandaḥ ||”  
tatra yātrāniṣedho yathā, —  
“saṃjñayeddivase yāttrāṃ sūryyārākarkiṇvariktāsu |”  
vāravelādi śaniśabde draṣṭavyam  
śanaiḥ, \[s\] vya, adrutam | dvayamaraḥ | yathā, —  
“śanairvidyā śanaiḥ kanyā śanaiḥ parvatamāruhet  
śanaiḥ kāmaśca dharmmaśca pañcaitāni śanaiḥ śanaiḥ ||”  
śanaiścaraḥ | iti medinī  
śanaiśvaraḥ, puṃ, (śanairmandaṃ mandaṃ caratīti | caragatau + pacādyac | ) śaniḥ | ityamaraḥ || asya  
stotraṃ yathā, —  
“nīlāñjanacayaprakhyaṃ ravisnūṃ mahāgraham  
chāyāyā garbhasambhūtaṃ vande bhaktyā śanaiścaram  
vyāsenoktamidaṃ stotraṃ yaḥ paṭhet prayato naraḥ  
divā vā yadi vā rāttrau śāntistasya na saṃśayaḥ |”  
śapa, śa, svīkāre | śapa karoti | iti siddhāntakaumudī  
śapa, ya ña kau } krośe | iti kavikalpadrumaḥ  
śapa, au ña } (divā0-bhā0-ca-ubha0-saka0anid |) hau tālavyādī | ya ña, śapyati  
śapyate | au, śuptā | au, aśrākṣīt | ña,  
śapati śapate | krośa uktiviśeṣaḥ | nirbhartsa namiti caturbhujaḥ | saddmaśrāṃkṣau śapathā śapathasta  
krośo ākṣepace gālidānam | śapate | jileṭe'pa śapathārthīryyanukaraṇāditi niyamāt śapathe  
ātmanepadaṃ anyatra parasmaipadam | lakṣyāya śapate  
gopī | praceti tāṃ praśaśapa sā| iti raghau  
satyaḥ śapāmi yadi kiñcidapi smarāmi | iti  
vācā prahārastarjanābhāvāditi pāṇinīyāḥ  
kecittu śapathe nityamātmanepadaṃ anyatra vibhāṣayā ityāhuḥ | tena prativācamadatta keśavaḥ  
śapamānāya na cedibhūpate | iti māghaḥ | iti  
durgādāsaḥ  
śapaḥ, puṃ, śapathaḥ | iti hemacandraḥ || nirbhatsanam  
gālidānam | iti śapadhātorarhadarśanāt  
śapathaḥ, puṃ, (śapa krośe + “śīṅa śvāpipraruśoti |”  
uṇā0 3

- [Previous: 44.2](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.44.2)
- [Next: 45.1](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.45.1)
- [Up: 44](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.44)

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.44.113](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.44.113) · Pramāṇa
