<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.441.8-2 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Arts, Poetics, Architecture & Lexicography](https://indike.org/pramana/in.art) › [Lexicography](https://indike.org/pramana/in.art.kosa) › [Shabdakalpadruma](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma) › 441.8-2

# Shabdakalpadruma 441.8-2

Śabdakalpadruma 441.8-2

- **Language:** Sanskrit

### [441.8-2.1](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.441.8-2.1)

28  
“samālambhanamādāya gorocanamanaḥśilam  
ālambha nśvata suditā varāḥ kanyāśca ṣoḍaśā”)  
samyaṅamāraṇam | samyaksparśanam | yathā | cata  
ūrddhamasamālambhanamādaśarāvāditi gobhilasūtram  
samālau, strī, kusumapuṣkaraḥ | iti trikāṇḍaśeṣaḥ  
samāvarttanaṃ, klī, sam + cā + vṛt + lyuṭ |)  
vedādhyayanāntaraṃ gārhasthādhikāraprayojakaṃ  
karma | yathā | “caya samāvarttanam | jyotiṣe  
'bhaumabhānujayorbāre nakṣatre ca vratodite  
tārācandraviśuddhau ca samāvarttanamiṣyate ||'  
gobhilaḥ | athāplavanam | atha bratāntaramāplavanaṃ snānaṃ kuryyāditi śeṣaḥ | uttarataḥ  
purastādvācāryyakulasya parittaṃ bhavati  
mācāryyagṛhāduttarasyāṃ pūrvvasyāṃ vā snānāthaimāhṛtaṃ jñānaṃ kuryyāt | ata prāgagre ṣu darbheṣu  
udagācāmya upaviśati tatrāvṛte udak  
udaṅmukhaḥ prāk brahmacāryyudagagreṣu darbheṣu | prāk  
prāṅmukha upaviśatītyanvayaḥ | sarvvauṣadhibhirgāmbhābhiradbhirgandhavatībhiḥ śītoṣṇābhirācāryyo'bhiṣiñcet | sarvvauṣadhayaśca  
“vrīhayaḥ śālayo mudgā godhūmāḥ sarṣapāstilāḥ  
yavāśvauṣadhayaḥ sapta vipado hanti dhāritāḥ ||”  
iti kandogapariśiṣṭoktāstābhiḥ saha yā  
āpo viphaṇiḍā vir̤akā eṇyoktāstāḥ sarvvauṣadhivirkāṇḍāstābhirgandhavatībhi-ścandanādi-gandha  
dravyayuktābhiḥ śitoṣṇābhiḥ śītodakamiśritābhiriti bhaṭṭabhāṣyam || svayameva tu mantravarṇau  
bhavati | ivaśavda evārthe | svayameva brahmacāro  
cātmānamabhiṣiñcet | bhācāryyakartṛkābhiṣekastu  
paramato yato mantravarṇā bhavanti | mantravarṇaḥ  
abhiṣekamantraliṅgaṃ tacca tenāhaṃ māmabhiṣiñcāmi

### [441.8-2.2](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.441.8-2.2)

iti tena māmabhiṣiñcatamiti ca | tadvidhimāha| ye'psurantaragnayaḥ praviṣṭā ityapāmañjalimavasiñcati | ye'psurantaragnaya iti mantreṇakāṣṭhāmapāmañjaliṃ brahmacārī avasiñcati | ka  
bhūmī kṛtaḥ avasiñcati vacanāt | tatastyasyābhiṣitān kṛtvāmeti yadapāmiti mantrasvābhiṣitān kṛvāmi iti mantraliṅgatvayāca sarvoddhāratvena prāptāyāṃ bhūmau tyajati | yadapāṃ ghoraṃ  
yadapāṃ krūraṃ yadapāmaśāntamiti ca | apāmañjalimavasiñcatīti varttate cakārātā yo rocanastamiha gṛhṇāmītyātmānamabhiṣiñcati | prajñātānāmapāmañcalinā yo rocana iti mantreṇa  
brahmacārī cātmānamabhiṣiñcati | yom yaśase  
tejase iti ca | pātmānamabhiṣiñcatīti varttate  
yena striyamalakṣṇamiti ca | vyātmānamabhiṣiñcatīti varttate | tūṣṇīṃ caturtham | pātmānamabhiṣiñcatīti varttate | abhiṣekaḥ śirasi karttavyaḥ śiraḥ  
pradhānamaṅgānāmiti vacanāt | upotyāyādityamupatiṣṭheta udyan bhrājaśvaḍibhirityetatprabhṛtimantreṇa | cācāryyasamīpādatyāya udyatrityetatprabhṛtimantreṇa mā hiṃsīrityaktamantreṇādityamupatiṣṭheta upāñjanye ca celyātkhanapadam  
mekhalāmavamuñcate uduttamaṃ varuṇamiti | yavamuñcate avasrādyavatārayati avamuktau apasrādaye | brāhmaṇān bhojayitvā svayaṃ bhuktā keśaśmaśruromanakhāni vāpayatoti śikhāvarjam  
brāhmaṇān bhojayitvā svayaṃ bhuktā nāpitenamuṇḍayota | catra śikhāvarjamivi vacanāt  
prāk sapriṇvaṃ vapanamiti darśayati | uktañca  
saprikhaṃ vapanaṃ kāyyaimājñānāt brahmacāriṇā  
iti | snātvā phalaṅkṛtyāhate vāsasī paridhāya  
sajamāvadhrodha śrīrasi mayi ramasveti | balaṅkṛtya  
kuṇḍalādinātmānaṃ yojayitvā cāhate

### [441.8-2.3](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.441.8-2.3)

“īṣadvautaṃ navaṃ śubhra sadaśaṃ yanna dhāritam  
cāhataṃ taddijānīyāt sarvva karmmasu pāvanam ||”  
iti vaśiṣṭhottātavacane  
īṣat sūkṣmam | na dhāritaṃ na paridhānādi kṛtam  
sarja yathitapuṣpaṃ āvadhrota śirasīti śeṣaḥ  
yauramīti mantre ṇa | naivau khyo nayata' māmityāpānahī | āvadhrotityanuvartta te | upānahau carmapāduke yojyatvāt pādayoḥ | gandharvvāsauti  
mantreṇa vaiśavaṃ daṇḍaṃ gṛhṇāti | vaiṇavaṃ vaṃśaprabhavaṃ  
gandhavvau'sīti mantreṇa | ācārthya saparivṛtucyamadhyetyācāryyapariṣadamocate | yacamiva cacuṣaḥ  
priyo vo bhūyāsamiti | saparivṛtukaṃ śiṣyādisabhāsañcitaṃ cartha tyābhimukhena gatvā cācāryya  
pariṣadamucyate yacamiti mantreṇa | upopaviśya  
mukhyān prāṇān saṃspṛśan coṣṭhāpidhānā naṅgaloti upācāryasamīpe mukhyān prāṇān mukhaprabhavān vāyūn saṃspṛśan snātavaḥ | oṣṭhāpidhānamiti mantraṃ japet | manenamācāryyo'īyet | bhatāvatare eva' khātakaṃ vivāhoktavarāhmaṇavidhināīyet | tadamaktau gandhapuṣyābhyām  
goyuktaṃ' sthamupakramya pañcamo kūrvaravāku rābhimṛśet | vanaspativiḍaṅgo hi bhūyā iti  
pañcamī cakra | kūrvaraṃ rathikasthānam | vākrūṃ  
ratharekhetyarthaḥ | vanaspatiriti mantre ṇābhimṛśet  
spṛśet | pāṃsvā te jayatu jetvānautātiṣṭhati  
rathamārūha pāṃsvā te jayatu jetvānīti yamasamāve  
samāvāyaḥ,puṃ, samūhaḥ| ityamaraṭīkāyāṃ bharataḥ  
samāhataḥ, tri, (sam + ā + hna + ktaḥ |) samyak  
prakāreṇa āhūtaḥ | yathā, —  
samāvṛttaḥ, puṃ, (sam + ā + vṛt + ktaḥ |) vedādhyayananivṛttaḥ | tatparyāyaḥ | labdhānujñaḥ 2  
samāvṛttakaḥ, puṃ, (samāvṛtta eva | svārthe kan |)  
samāvṛttaḥ| iti śabdaratnāvalī

### [441.8-2.4](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.441.8-2.4)

samāveśaḥ, puṃ, (sam + ā + viśa + ghañ | )  
samāsaḥ  
samāśrayaḥ, puṃ, (sam + ā + śri + ac |) sakhyagāśrayaḥ | (yathā, raghuḥ

## Linked texts (1)

- [Gobhilagṛhyasūtra](https://indike.org/pramana/in.vedanga.kalpa.grhya.gobhila.3.4.11) — Gobhila, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.441.8-2](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.441.8-2) · Pramāṇa
