<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.45.24.1 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Arts, Poetics, Architecture & Lexicography](https://indike.org/pramana/in.art) › [Lexicography](https://indike.org/pramana/in.art.kosa) › [Shabdakalpadruma](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma) › 45.24.1

# Shabdakalpadruma 45.24.1

Śabdakalpadruma 45.24.1

- **Language:** Sanskrit

### [45.24.1](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.45.24.1)

“hemaśaṅgāḥ śaphe raupyaiḥ suśīlā vastrasaṃyutā  
sakāṃśyapāttrā dātavyā kṣīriṇī goḥ  
sadaciṇā |”)  
vṛkṣabhūlam | iti medinī  
śapharaḥ, puṃ, strī, matsyaviśeṣaḥ | ityamaraḥ | pum̐ṭo  
iti bhāṣā || (yathā, —  
“kaivarttakarkaśakarāt śapharakṣudato'pi  
jāle punarnipatitaḥ sapharī vipākaḥ |”  
yathā ca  
“agādhajalasañcārī vikāro na ca rohitaḥ  
gacchupajalamātreṇa śapharī pharpharāyate |”  
vṛddhaṭaḥ |)  
śapharādhipaḥ, puṃ, (śapharāṇāṃ matsyānāṃ adhipaḥ | )  
hallīśamatsyaḥ | iti cikāṇḍaśeṣaḥ || tatpayyāyaḥ  
illiśaḥ 2 vārikarpūraḥ 3 māṅgeyaḥ 4 amatāśaḥ  
5| iti trikāṇḍaśeṣaḥ  
śabdaḥ  
śabdaḥ  
śabdaḥ  
mayā kṛtaṃ tadevādyenāpi kṛtamityādi darśanāditi bhāvaḥ | iti siddhāntamuktāvalī  
daśavidhaśabdā yathā,"ṣaḍjarṣabhagāndhāramadhyamaḥ pañcamastathā  
ataḥ paraṃstu vijñeyo niṣādo dhaivatastathā  
dṛṣṭacchā niṣṭaśabdañca saṃhataḥ pratigāvavān ||”  
ityāśvamedhikaparvva  
śabdaviśeṣāṇāṃ nāmaviśeṣā yathā,"śabdo guṇāravāgotyaḥ praṇādaḥ protkṛtaṃ  
śrutām  
parhaṇaṃ guraje prāṣṭaṃ karddanaṃ kuchitasvave  
śṭaṃ ṅgāttu siṃhanādo'tha ṛndanaṃ subhaṭadhvaniḥ  
kolāhalaḥ kalakalastumulo vyākulo ravaḥ  
marmarī vastraparṇāderbhuṣaṇānāntu śiñjitam  
heṣā hreṣā turaṅgāṇāṃ gajānāṃ gandvitaṃ chate  
vistāro dhanuṣāṃ hambhārambho gogaladasya ca  
stanitaṃ garjitaṃ harṣeiḥ svānitaṃ rasitādi ca  
kūjitaṃ syādvihaṅgānāṃ tirakṣāṃ rutavāśite  
ṭhaktasya rodanaṃ rovā yukranaṃ bhagaṇaṃ punaḥ  
pīḍitānāntu ṛnditaṃ mathitaṃ ratakūjitam  
prakkāṇaḥ prakaṇastantyā mahaṃlastu gundalaḥ  
kṣījanttu kīcakānāṃ bheyā nādastu ṭaṅkaraḥ  
tāro'tyuccairdhvanirmandro gambhīro madhuraḥ kalaḥ  
kākalo tu kalaḥ sūkṣma raktanālo layānugaḥ  
kākurvvāgvicāraḥ syāt pratiśruttu pratidhvaniḥ ||”  
iti hemacandraḥ  
athaikārthānulomavilomasapraśabdāḥ | nayana 1

- [Previous: 45.204](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.45.204)
- [Next: 45.24.10](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.45.24.10)
- [Up: 45.24](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.45.24)

## Linked texts (1)

- [Yājñavalkyasmṛti](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.yajnavalkya.1.204) — Yājñavalkya, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.45.24.1](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.45.24.1) · Pramāṇa
