<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.45.24 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Arts, Poetics, Architecture & Lexicography](https://indike.org/pramana/in.art) › [Lexicography](https://indike.org/pramana/in.art.kosa) › [Shabdakalpadruma](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma) › 45.24

# Shabdakalpadruma 45.24

Śabdakalpadruma 45.24

- **Language:** Sanskrit

### [45.24.1](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.45.24.1)

“hemaśaṅgāḥ śaphe raupyaiḥ suśīlā vastrasaṃyutā  
sakāṃśyapāttrā dātavyā kṣīriṇī goḥ  
sadaciṇā |”)  
vṛkṣabhūlam | iti medinī  
śapharaḥ, puṃ, strī, matsyaviśeṣaḥ | ityamaraḥ | pum̐ṭo  
iti bhāṣā || (yathā, —  
“kaivarttakarkaśakarāt śapharakṣudato'pi  
jāle punarnipatitaḥ sapharī vipākaḥ |”  
yathā ca  
“agādhajalasañcārī vikāro na ca rohitaḥ  
gacchupajalamātreṇa śapharī pharpharāyate |”  
vṛddhaṭaḥ |)  
śapharādhipaḥ, puṃ, (śapharāṇāṃ matsyānāṃ adhipaḥ | )  
hallīśamatsyaḥ | iti cikāṇḍaśeṣaḥ || tatpayyāyaḥ  
illiśaḥ 2 vārikarpūraḥ 3 māṅgeyaḥ 4 amatāśaḥ  
5| iti trikāṇḍaśeṣaḥ  
śabdaḥ  
śabdaḥ  
śabdaḥ  
mayā kṛtaṃ tadevādyenāpi kṛtamityādi darśanāditi bhāvaḥ | iti siddhāntamuktāvalī  
daśavidhaśabdā yathā,"ṣaḍjarṣabhagāndhāramadhyamaḥ pañcamastathā  
ataḥ paraṃstu vijñeyo niṣādo dhaivatastathā  
dṛṣṭacchā niṣṭaśabdañca saṃhataḥ pratigāvavān ||”  
ityāśvamedhikaparvva  
śabdaviśeṣāṇāṃ nāmaviśeṣā yathā,"śabdo guṇāravāgotyaḥ praṇādaḥ protkṛtaṃ  
śrutām  
parhaṇaṃ guraje prāṣṭaṃ karddanaṃ kuchitasvave  
śṭaṃ ṅgāttu siṃhanādo'tha ṛndanaṃ subhaṭadhvaniḥ  
kolāhalaḥ kalakalastumulo vyākulo ravaḥ  
marmarī vastraparṇāderbhuṣaṇānāntu śiñjitam  
heṣā hreṣā turaṅgāṇāṃ gajānāṃ gandvitaṃ chate  
vistāro dhanuṣāṃ hambhārambho gogaladasya ca  
stanitaṃ garjitaṃ harṣeiḥ svānitaṃ rasitādi ca  
kūjitaṃ syādvihaṅgānāṃ tirakṣāṃ rutavāśite  
ṭhaktasya rodanaṃ rovā yukranaṃ bhagaṇaṃ punaḥ  
pīḍitānāntu ṛnditaṃ mathitaṃ ratakūjitam  
prakkāṇaḥ prakaṇastantyā mahaṃlastu gundalaḥ  
kṣījanttu kīcakānāṃ bheyā nādastu ṭaṅkaraḥ  
tāro'tyuccairdhvanirmandro gambhīro madhuraḥ kalaḥ  
kākalo tu kalaḥ sūkṣma raktanālo layānugaḥ  
kākurvvāgvicāraḥ syāt pratiśruttu pratidhvaniḥ ||”  
iti hemacandraḥ  
athaikārthānulomavilomasapraśabdāḥ | nayana 1

### [45.24.10](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.45.24.10)

narttana 2 kanaka 3 kaṭaka 4 marddana 5 kalaṅga  
6 kālikā 7 saraka 8 sahosa 6 madhyama 10

### [45.24.14](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.45.24.14)

sadasya 11 narttana 12 tāvatā 13 tāratā 14

### [45.24.18](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.45.24.18)

vibhāvitam karata 15 kanaka 10 kāśikā 18

### [45.24.22](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.45.24.22)

marddana 16 dandada 20 dandada 21 yogyayoḥ 22

### [45.24.6](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.45.24.6)

laguḍa23 sutanutu0 4 hāvavaca05 patadvātapa 06

### [45.24.33](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.45.24.33)

dararbhara 27 kalapulakara8 dardurarava06 varaṇaurava  
30 taḷagokala 31 radasodara 32 nadabhedana 33

### [45.24.5](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.45.24.5)

dambhotpadama 34 laṅghā kaṅghā 35 mādhavavallabhavadhamā 36 nandandana 37 tahita 38 samāsa  
36 kārikā 40 pādapāḥ 41 jalaca 42 nānā  
43 mama 44 || || athānyārthakānulomavilomaśabdāḥ | vandī 1 deve 2 lekha 3 ravī 4 bhāge 5

### [45.24.10\_2](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.45.24.10_2)

haṃsā 6 jovā 7 vāmā 8 viṇu 6 vada 10

### [45.24.18\_2](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.45.24.18_2)

rama 11 yama 12 kampa 13 rādhā 14 rādhayā  
15 sūtrāmā 16 nandaka 17 mālikā 18

### [45.24.38](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.45.24.38)

kālijo 16 rājate 20 bhāratī 21 kāśikā  
22 gagana 23 karakā 24 bhāryāva 25 kaṭakam  
26 dauvarathā 27 madhoragā 28 vātāpina  
26 pinākinā 30 sadāstikā 31 yamarāja  
32 harivaide 33 saptāha mmā 34 bhovikasane35  
nandanana 36 nalakūvara 37 sakasāhuta 38

### [45.24.45](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.45.24.45)

rathavimardena 38 sāṣṭamahamika 40 navatamataṃbhara 41 māra 42 vata 43 yuvā 44 sadā 45

### [45.24.50](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.45.24.50)

badhi 46 mayā 47 latā 48 kuta 46 jana 50

### [45.24.13](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.45.24.13)

vibhā 51 || || vyatha saṃskṛtaprākṛtasamapuṃliṅgaśabdāḥ | vyāhāra 1 hāra 2 vihāra 3 sāra  
4 samara 5 sambhoga 6 roga 7 asura 8 saṃhāra  
6 amara 10 vāra 11 vāraṇa 12 gaca 13

### [45.24.17](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.45.24.17)

ṭaṅkāra 14 bhāra 15 ākara 16 lola 17

### [45.24.21](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.45.24.21)

utlola 18 vilāsa 18 vāyasa 20 hara 21

### [45.24.25](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.45.24.25)

ahaṅkāra 22 daura 23 aṅkara 24 nauhāra 25

### [45.24.26](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.45.24.26)

uraga 26 rāga 27 bhāla 28 tarala 26

### [45.24.33\_2](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.45.24.33_2)

govinda 30 kanda 31 udara 32 taraṇa 33

### [45.24.37](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.45.24.37)

saraṇi 34 dāsa 35 moha 36 santoṣa 37

### [45.24.42](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.45.24.42)

māsa 38 khara 36 khara 40 tara 41 mala 42

### [45.24.46](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.45.24.46)

saṅgara 43 ārambha 44 hāsa 45 kara 46

### [45.24.55](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.45.24.55)

kari 47 kiri 48 kora 46 kola 50 kandola  
51 dhaura 52 mala 53 malaya 54 karaura 55

### [45.24.64](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.45.24.64)

vāmadeva 56 asi 57 vīra 58 nara 56 naraka  
60 karaṅga 61 dakṣa 62 caṇḍāla 63 raṅga 64

### [45.24.68](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.45.24.68)

dara 65 sarala 66 kalaṅga 67 kamala 68

### [45.24.72](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.45.24.72)

ākāra 66 paṅka 70 khala 71 bahula 72

### [45.24.81](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.45.24.81)

kuraṅga 73 deha 74 sandeha 75 sar̤a 76 para  
77 kurara 78 taraṅga 76 cāpa 80 sañcāra 81

### [45.24.85](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.45.24.85)

bhaṅga 82 ari 83 hari 84 parighāī 85

### [45.24.68\_2](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.45.24.68_2)

kaṇṭha 86 kuṇṭha 87 ahie 88 dāha 86 parisara 60 ravie1 dāhā 62 maṅga 63 maṅgīra  
64 bāhu 65 acala 66 kula 67 kumāra 68

### [45.24.102](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.45.24.102)

kumbha 66 kumbhora 100 sāra 101 virala 102

### [45.24.106](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.45.24.106)

kabala 103 jāra 104 kandara 105 uddāra  
106 pāra 107 jabhīra 108 keśari 106

### [45.24.116](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.45.24.116)

varāha 110 surāri 111 kāla 112 kākola  
113 kuntala 114 camat 115 virāma 116

### [45.24.120](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.45.24.120)

bāla 117 vyālola 118 bālu 116 ratha 120

### [45.24.124](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.45.24.124)

saṅgara 121 ghola 122 māra 123 saṃghāra 124

### [45.24.131](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.45.24.131)

kerakha 125 samīra 126 ṭaṅga 127 tāla  
128 ācāra 126 cāmara 130 kujīra 131

### [45.24.125](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.45.24.125)

taraṅga 132 kara 133 kaṅgāla 134 kala 125

### [45.24.146](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.45.24.146)

karāla 136 vikāsa 137 pūra 138 heramba  
136 kamba 140 vidhu 141 sindhu 142 budha  
143 anubandha 144 murunda 145 danta 146

### [45.24.153](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.45.24.153)

mandara 147 samīra 148 camat 146 gandha  
150 bhoma 151 aṅga 152 caṅgura 153

### [45.24.160](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.45.24.160)

kirīṭa 154 tamāla 155 guñjā 156 hintāla  
157 tomara 158 mahīvaddha 156 bimba 160

### [45.24.164](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.45.24.164)

puṅga 161 viṣphora 162 piccha 163 vara 164

### [45.24.171](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.45.24.171)

saṃvara 165 koṣa 166 kāya 167 saṃrambha  
168 kṣoma 166 paridambha 170 vikāra 171

### [45.24.178](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.45.24.178)

vaḷā 172 vasanta 173 āsava 174 devanta  
175 vāsa 176 vāsava 177 vāsara 178

### [45.24.1\_2](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.45.24.1_2)

kāsāra 176 sāra 180 sarasa 181 kiraṇa  
182 avaśa 183 vārasya 184 || || vyatha  
saṃskṛtaprākṛtasamastrīliṅgaśabdāḥ | rekhā 1

### [45.24.10\_3](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.45.24.10_3)

khelā 2 kalā 3 mālā 4 racālā 5 kāhalā  
6 acalā 7 kośā 8 lohā 6 bajā 10

### [45.24.18\_3](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.45.24.18_3)

vālā 11 jolā 12 dovā 13 ajava 18

### [45.24.p46](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.45.24.p46)

śabdaḥ  
prastadakāraḥ, tri, ( prastaṃ karotīti | śra + aṇ  
“na śabdanityakalacagāthiti |” 3|2

## Linked texts (1)

- [Yājñavalkyasmṛti](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.yajnavalkya.1.204) — Yājñavalkya, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.45.24](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.45.24) · Pramāṇa
