<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.471.5 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Arts, Poetics, Architecture & Lexicography](https://indike.org/pramana/in.art) › [Lexicography](https://indike.org/pramana/in.art.kosa) › [Shabdakalpadruma](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma) › 471.5

# Shabdakalpadruma 471.5

Śabdakalpadruma 471.5

- **Language:** Sanskrit

## Contents

- [471.5.p1](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.471.5.p1) — 5 parts

### [471.5](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.471.5)

28  
“hiṃsāhiṃse mṛdukrūre dharmmādharmmāvṛtānṛte  
yadyasya so'dadhāt sarge tattasya svayamaviśat||”  
saṃsāraḥ | yathā, gītāyām

### [471.5.p1.1](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.471.5.p1.1)

18  
“ihaiva tairjitaḥ sargo yeṣāṃ sāmye sthitaṃ manaḥ ||”  
mohaḥ | utsāhaḥ | iti medinī || anumatiḥ  
iti hemacandraḥ || || sargavivaraṇaṃ yathā, —  
“avyākṛtaguṇakṣobhāt mahattattvivato'bhavaḥ  
bhūtasūkṣmendriyārthānāṃ sambhavaḥ sarga ucyate ||”  
iti śrībhāgavatam  
navadhāsargo yathā, —  
“sargo navavidhastasya prākṛto vaikṛtastu yaḥ  
kāladravyaguṇairasya trividhaḥ pratisaṃkramaḥ ||,  
ādyastu mahataḥ sargo guṇavaiṣamyamātmanaḥ  
dvitīyastvahamo yatra dravyajñānakriyodayaḥ  
bhūtasargastṛtīyastu tanmātro dravyaśaktimān  
caturtha aindriyaḥ sargo yastu jñānakriyātmakaḥ  
vaikāriko devasargaḥ pañcamo yanmayaṃ manaḥ  
ṣaṣṭhastu tamasaḥ sargo yastvabuddhikṛtaḥ prabhoḥ  
ṣar̤ime prākṛtāḥ sargā vaikṛtānapi me śṛṇu  
rajobhājo bhagavato līleyaṃ harimedhasaḥ  
saptamo mukhyasargastu ṣaḍ‌vidhastasthuṣāmba yaḥ  
vanaspatyāṣadhilatālatatvārā vorudho drumāḥ  
utsrotamastamaḥ prāyā yantaḥsparśā viśeṣiṇaḥ  
tiraścāmaṣṭamaḥ sargaḥ so'ṣṭāviṃśadvidho mataḥ  
avido bhūritamaso ghrāṇajñā hṛdyavedinaḥ  
gaurajo mahiṣaḥ kṛṣṇaḥ śūkaro gavayo ruruḥ  
dviśaphāḥ paśavaśceme aviruṣṭaśca saptama  
kharo'śvo'śvataro gauraḥ śarabhaścamarī tathā  
ete caikaśaphāḥ śaṃsaḥ śṛṇu pañcanakhān paśūn  
śvā śṛgālo vṛko vyāghro mārjāraḥ śaśaśalyakau  
siṃhaḥ kapigarjaḥ kumrmmo godhā ca makarādayaḥ  
kaṅkagṛdhravakaśyenabhāsabhallakavarhiṇaḥ  
haṃsasārasacakrāhvākākolūkādayaḥ khagāḥ  
parvoka srovastu navamaḥ sattarekavidho nṛṇām  
rajo'dhikāḥ karmmaparā duḥkhe ca sukhamāninaḥ  
vaikṛtāstraya evete devasargaśca saptama  
sarjjani  
sargabandhaḥ,  
sarja,  
sarjjaḥ,  
sarjjakaḥ,

### [471.5.p1.2](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.471.5.p1.2)

sarjjagandhā,  
sarjjanaṃ,  
sarjjaniyyasaḥ,  
sarjjamaṇiḥ,  
sarjjarasaḥ,  
sajjiḥ,  
sajji kā,  
sajjikākṣāraḥ,  
sarji cāraḥ,  
sarjrī,  
sarjaḥ,  
sarvvaḥ,  
sarvyaḥ,  
sarpaḥ,  
nirvāpayanti napanergavāṃ kṣīreṇa miśritaiḥ  
ye snāpayanti vai nāgān bhaktyā śraddhāsamanvitāḥ  
śatānīka uvāca  
mātā śasāḥ kathaṃ nāgāḥ kāraṇaṃ saṃvadasva vai  
kathaṃ vānandakaraṇaṃ kasya vā saṃprasādajam  
sumanturuvāca  
uccaiḥśravā aśvarala' śvetau jāto'mṛtodbhavaḥ  
taṃ dṛṣṭvā cābravīt kadrunīgānāṃ jananī svasā  
aśvaratnamidaṃ śvetaṃ saṃpraśye'mṛtasaṃbhavam  
kṛṣṇāṃśca paśyase bālān sa vai śvetaḥ sutā mayaiḥ  
vinatovāca  
sarvva śveto hyaśvaro nāsya kṛṣṇo na lohitaḥ  
kathaṃ tvaṃ paśyase kṛṣṇa' vinatovāca tāṃ svasā  
kadruruvāca  
paśye'hamekanayanā kṛṣṇabālasamanvitam  
dinailā tvantu vimate na paśyasi paṇaṃ kuru  
vinatovāca  
ahaṃ dāsī bhaviṣyoṃ te hyaśve keśe pradarśite  
na ceddarśanato kadrurmama dāsī bhaviṣyasi  
evaṃ te'vinayaṃ kṛtvā gate krodhasamanvite  
vinatāsvasā ca śayane kaḍuściṅkāmacintayat  
āhvaya putrān provāca bālā bhūtvā hayāṃtane  
tiṣṭhadhvaṃ vipaṇe jedhye vinatāṃ jayagṛddhinīm  
procustāṃ jihmabuddhirnāṃ nāmā mātāṃ vidahya tu  
adharmyametattātau'to na kariṣyāma te vacaḥ  
tān śaśāpa ruṣā kadruḥ pāvako vaḥ pradhakṣyati  
gate bahutithe kāle pāṇḍavo janamejayaḥ  
sarpasatraṃ sa karttā vai bhuvi dhanyaiḥ suduṣkaram  
tasmin satre sa tigmāṃśuḥ pāvako vaḥ pradhakṣyati  
evaṃ śaptvā ruṣā kadruḥ prollavādeva kiñcana  
mātā śaptāstathā nāgāḥ karttavyaṃ nānyapadyata  
vāsukiṃ duḥkhitaṃ jñātvā brahmā provāca sāntvayan

### [471.5.p1.3](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.471.5.p1.3)

mā śuco vāsuke'tyarthaṃ śṛṇu mahacanaṃ param  
parāśarakule jāto jarattkāruriti dvijaḥ  
bhaviṣyati mahātejāstasmin kāle taponidhiḥ  
bhaginīñca jaratkāru ṃ tasya tvaṃ prati dāsyasi  
bhavitā tasya putro'sau āstīka iti viśrutaḥ  
sa tat satra' pravṛddha' vai nāgānāṃ bhayadaṃ mahat  
nirvedhiṣyati sa munirbhāgabhiragragabhistoyati  
tadimāṃ bhaginīṃ rājan tasya tvaṃ pratidāsyasi  
jaratkanyāṃ jaratkāroḥ pradadyādavicārayan  
yadāsau prārthaye'raṇyaṃ yatkiñcidvidiṣyati  
tat kartavyamaśaṅka'na yadīccheḥ śreyamātmanaḥ  
pitāmahavacaḥ śrutvā vāsukiḥ praṇipatya ca  
tathākarodyathā cokta' yatnaśca paramāsthitaḥ  
tacchrutvā pannagāḥ sarvve padmapatrātulalocanāḥ  
punarjātamivātmānaṃ menire bhujagottamāḥ  
tacca mantra' mahābāho tava pitā pravarttitam  
ṛtvigbhiḥ sahitairnaiśca sarvva lokaiṣu duṣkaram  
proktañca viṣṇunā pūrvvaṃ dharmyapṛccha dharmmataḥ  
avaśyaṃ tasya bhavitā nāgānāṃ bhayakārakam  
tasmāt kālāntarādrājan sārthe varṣaśate gate  
tat satraṃ bhavitā ghoraṃ nāgānāṃ jayakārakam  
yāsyantyadharmamiratāṃ dagdhukā viṣa vaṇaḥ  
koṭisaṃkhyā mahārāja nipatiṣyantya saṃśayam  
prāpuve tu nimagnānāṃ dhore raudrābdhisāgare  
āstīkastva bhavitā teṣāṃ naurivābdhisāmare  
stutvā sa cāgniṃ rājānamtviājaṃstadanantaram  
nivarttayiṣyati tadyāgaṃ nāgānāṃ mokṣanaṃ param  
pañcamyāṃ tacca bhavitā brahmā provāca lohitān  
tasmādiyaṃ mahābāho pañcamī dayitā sadā  
nāgānāmānandakarī dattā vai brahmaṇa purā  
kṛtvā tu bhojanaṃ pūvvaṃ brāhmaṇānāntu kāmataḥ  
viṣṭajya nāgāḥ mīyantāṃ ye kecit pṛthivītale  
ye ca helimarīcisthā ye'ntarikṣe divi sthitāḥ

### [471.5.p1.4](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.471.5.p1.4)

ye nadīṣu mahānāgā ye sarasvatigāminaḥ  
ye ca vāpītaḍāgeṣu teṣu sarvveṣu vai namaḥ  
nāgāṃn viprāṃśca saṃpūjya viśvebhya ca yathārthataḥ  
tataḥ paśyāt bhuñjīyāt saha bhṛtyairnarādhipaḥ  
prathamaṃ madhuramaśrīyāt vitīyaṃ bhuvya kāmataḥ  
evaṃ niyamayuktasya yat phalaṃ tannibodha me  
mṛto nāgapuraṃ yāti pūjyamāno'psarogaṇaiḥ  
vimānavaramārūḍho ramate kālamopsitam  
haha cāgatya rājāsau cyutānāṃ varo bhavet  
sarvvaratnasamṛddhaḥ syāt vāṅmanyāya jāyate  
pañcajanmanvasau rājā hyapare dvāpare bhavet  
pāṇiñcādhivinirmuktāḥ palīputrasahāthavān  
tasmāt pūjyāpramāṇācca ghṛtapāyasaguggulaiḥ  
śatānīka uvāca  
daśanti yaṃ naraṃ vipra nāgāḥ krodhasamanvitāḥ  
bhavet kiṃ tasya dṛṣṭasya vistarāt prabravīhi me  
sumanturuvāca  
daṃṣṭrā śuklā ca kṛṣṇā ca raktā pītā ca dakṣiṇā  
samāsena tu vakṣyāmi yathā vai varṇataḥ smṛtāḥ  
śuklā tu brāhmaṇo jñeyā raktā tu kṣatriyā smṛtā  
vaiśyā tu pītikā jñeyā kṛṣṇā śūdrā tu kathyate  
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi daṃṣṭrāṇāṃ viṣalakṣaṇam  
daṃṣṭrāṇāntu viṣaṃ nāsti nityameva bhujaṅgame  
dakṣiṇa netramāsādya viṣaṃ sarpasya tiṣṭhati  
saṃkruddhasyaiva sarpasya viṣaṃ gacchati mastake  
mastakādadhanī yāti tato nāḍoṣu tiṣṭhati  
nāḍobhyāṃ gacchate daṃṣṭra viṣaṃ tatra pravasrttate  
tat sarvva kathayiṣyāmi yathāvadanupūrvvaśaḥ  
ṣaḍbhiḥ kāraṇaiḥ sarpo daśateṃ nātra saṃśayaḥ  
ghākrānto daśateṃ pūrvva dvitīyaṃ pūrvvavairiem  
tṛtīyaṃ daśateṃ bhītaścaturthaṃ madadarpitaḥ  
pañcamantu sudhāviṣṭaḥ ṣaḍaṅgeṣa vipolavaṇaḥ  
saptamaṃ putrarakṣārthaṃ ghaṣṭamaṃ kālacoditam  
yastu sarpo daśitvā tu udaraṃ parivarttayet

### [471.5.p1.5](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.471.5.p1.5)

balabhugnākṛtidaṃṣṭrā cākrāntaṃ taṃ vinirdiśet  
yasya sarpeṇa dṛṣṭasya gambhīra' dṛśyate vraṇam  
vairadṛṣṭaṃ vijānīyāt kāśyapasya vaco yathā  
ekadaṃṣṭrā pade yasya śayyānnaṃ na ca kūpitam  
bhītadaṣṭaṃ vijānīyāt yathovāca prajāpatiḥ  
yasya sarpeṇa dṛṣṭasya rekhā dantasya jāyate  
madadṛṣṭaṃ vijānīyāt kāśyapasya vaco yathā  
dve ca daṃṣṭre pade yasya dṛśyate ca sadākṣatam  
kṣudhāviṣṭaṃ vijānīyāt yathovāca prajāpatiḥ  
dve daṃṣṭre yasya dṛśyate kacitdhirasaṃluce  
viṣolvaṇa vijānīyāddaṣṭanta' nātra saṃśayaḥ  
apatyarakṣaṇārthāya jānīyānnātra saṃśayaḥ  
yastu kākapadākāraṃ cibhirhantairvicihnitam  
mahānāga iti proktaḥ kāladaṣṭaṃ vinirdiśet  
trividhaṃ daṣṭajātestu lakṣaṇaṃ samudvāhratam  
dṛṣṭaṃ daṣṭā tu pītañca daṣṭodaṣṭaṃ tathaiva ca  
yastu sarpo daśitvā tu pivate tu viṣavacaḥ  
daṣṭā tu pītaṃ vijñeyaṃ kaśyapasya vaco yathā  
viṣabhāgī tu sarpasya tribhāgastatra saṃkramet  
udaraṃ darśayedyastu udbhūtaṃ taṃ vinirddiśet  
hrahitaṃ viṣavegena nirviṣaḥ pannago bhavet  
pramādyaścāpi virjñeyaścaturhadvābhipīr̤itaḥ  
ghovābhaṅgo bhavet kiścit saṃdaṣṭo viṣayogataḥ  
ādauśeṣāgramābharaṇaślatikāsu viśeṣataḥ  
viśākhā viṣu pūrvāsu mūlāsvātiśatāskake  
sarpadaṣṭāna jovanti viṣaṃ pītañca yestathā  
śūnyāgāre śmaśāne ca śuṣka vṛce tathaiva ca  
na jovanti narā daṣṭā nakṣatra tithisaṃyute  
ito da'śastataḥ śūścavyantaraḥ parikīrtitaḥ ||”

### [471.5.p2](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.471.5.p2)

iti bhaviṣyapurāṇe śatasahasrāryāṃsaṃhitāyāṃ pañcamīkalpe

## Linked texts (1)

- [Vratakāṇḍa](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.vrata.vratakanda.6.p169) — Lakṣmīdhara, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.471.5](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.471.5) · Pramāṇa
