<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.509.7 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Arts, Poetics, Architecture & Lexicography](https://indike.org/pramana/in.art) › [Lexicography](https://indike.org/pramana/in.art.kosa) › [Shabdakalpadruma](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma) › 509.7

# Shabdakalpadruma 509.7

Śabdakalpadruma 509.7

- **Language:** Sanskrit

### [509.7.1](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.509.7.1)

eṣa naḥ samayo rājan ratnasya sahabhojanam  
na ca taṃ hātumicchāmaḥ samayaṃ rājasattama ||”)  
sahammaraṇaṃ, klī, (saha patyā maraṇam |) mṛtasvāmisahitajvalaccitārohaṇa-pūrvvakamaraṇam  
yathā | “atha sahānugamanam | aṅgirāḥ  
mṛte bharttari yā nārī samārohehutāśanam  
sārundhatīsamācārā svargaloke mahīyate  
tisraḥ koṭyo'rddhakoṭī ca yāni lomāni  
mānave  
tāvantyabdāni sā svarge bharttāraṃ yānugacchati  
vyālagrāho yathā vyālaṃ balāduddharate bilāt  
tadvadbharttāramādāya tenaiva saha modate  
mātṛkaṃ paitṛkañcaiva yatra kanyā pradīyate  
punāti trikulaṃ nārī bharttāraṃ yānugacchati  
tatra sā bharttṛ paramā parā paramalāsasā  
krīr̤ate patinā sārddhaṃ yāvadindrāścaturdda śa ||”  
bharttṛparamā bharttā paramo yasyāḥ sā tathā  
parā paramalāsasetyatra stūyamānāpsarogaṇairiti  
vyāsena paṭhitam  
‘brahmaghno vā kṛtaghno vā mitraghno vāpi yo naraḥ  
taṃ vai punāti sā nārī ityāṅgirasabhāṣitam  
sādhvīnāmeva nārīṇāmagniprapatanādṛte  
nānyo dharmmo hi vijñeyo mṛte bharttari karhicit  
yā nārītyupādānāt sahamaraṇabhāvapakṣo'pi  
sūcitaḥ | nānyo dharmma iti tu sahamaraṇastutyartham | tathā ca viṣṇuḥ | mṛte bharttari brahmacaryyaṃ  
tadanvārohaṇaṃ vā iti | brahmacaryyamamaithunavarjanaṃ  
tāmbūlādivarjanañca | yathā pracetāḥ  
‘tāmbūlābhyañjanañcaiva kāṃsyapātre ca bhojanam  
yatiśca brahmacārī ca vidhavā ca vivarjayet ||’  
abhyañjanamāyurvvarddhokaṃ pāribhāṣikam | yathā,—  
‘mūrdhni dattaṃ yadā tailaṃ bhavet sarvvāṅgasaṅgatam  
snātābhisarpayedyaṅga mabhyaṅgaḥ sa udāhṛtaḥ  
tailamatsyaṃ yadāṅgeṣu na ca svāṅgādupānaham

### [509.7.2](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.509.7.2)

sā mārṣṭiḥ pṛthagabhyaṅgo mastakādau prakīrttitaḥ ||'  
smṛtiḥ  
‘ekāhāraḥ sadā kāryyo na dvitīyaḥ kadācana  
paryyaṅkaśāyinī nārī vidhavā pātayet patim  
gandhadravyasya sambhogo naiva kāryyastayā punaḥ  
tarpaṇaṃ pratyahaṃ kāryyaṃ bharttustitakuśodakaiḥ  
tatpitustatpituñcāpi nāmagotrādipūrvvakam ||’  
etat tu tarpaṇaṃ putrapautrādyabhāvaviṣayamiti  
madanapārijātaḥ  
‘vaiśākhe kārttike māghe viśeṣaniyamañcaret  
snānaṃ dānaṃ tīrthayātrāṃ viṣṇornāmagrahaṃ muhuḥ ||'  
ata sākholamāha  
‘ārttāttaṃ muditā hṛṣṭe proṣite malinā kṛśā  
mṛte mriyeta yā patyau sādhvī jñeyā pativratā  
chandogapariśiṣṭīyamiti kalpataruḥ || sādhvīprasādena lokadhāraṇamapyāha || matsyapurāṇam  
‘tasmāt sādhvyaḥ striyaḥ pūjyāḥ satataṃ devavajjaneḥ  
tāsāṃ rājñā prasādena dhāryyate ca jagattrayam ||’  
mahābhārate  
‘adhamattya ca yāḥ pūrvvaṃ patiṃ duṣṭena cetasā  
varttante yāśca satataṃ bharttṝṇāṃ pratikūlataḥ  
bharttunamaraṇaṃ kāle yāḥ kurvvanti tathāvidhāḥ  
kāmāt krodhāt bhayānmohāt sarvvāḥ pūtā  
bhavanti tāḥ ||'  
atra aihikabrahmaghnapaterhāniṣedhāt janmāntarīyattatpāpavata eva sahamaraṇenoddhāraḥ | brahmapurāṇe  
‘deśāntaramṛte pattyau sādhvī tatpādukādvayam  
nidhāyorasi saṃśuddhā praviśejjātavedasam  
ṛgvedavādāt sādhvī strī na bhavedātmaghātinī  
tryahāśauce nivṛtte tu śrāddhaṃ prāpnoti śāstravat ||’  
ṛgvedavādāt imā nārīravidhavā ityādimantrāt | evañca ṣāṅgirobrahmapurāṇavacanaparyyālocanayā brāhmaṇyādisakalabhāryyāṇāṃ stragatabharttṛgataphalaviśeṣāthinīnāṃ garbhavatībālāpatyādivyatiriktānāṃ sahamaraṇānumaraṇayoradhikāra

### [509.7.3](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.509.7.3)

iti vivāda kalpataruratnākarau| tatra brāhmaṇyāanumaraṇādhikārī'saṅgatastasyāstanniṣedhāt  
tathā ca mitākṣarāyāṃ devabodhakṛtāyāṃ vṛddhapracātoktāyāñca gautamaḥ  
‘pṛthakcitiṃ samāruhya na viprā gantumarhati  
pṛthagacitiṃ samāruhya na viprā gantumarhati  
anyāsāñcaiva nārīṇāṃ strīdharmmo'yaṃ paraḥ smṛtaḥ||’  
tasmādbrāhmaṇyāḥ sahamaraṇameva itarāsām  
ubhayamiti | kalpataruratnākara muddhilintāmaṇiṣu pādukādvayamiti darśanāt pādukādikamityapapāṭhaḥ kintu pādukādvayamityupalakṣaṇam  
ubhayasā vipretarāṇāṃ dvayyaviśeṣādanupādāya  
pṛthakcityārohaṇamātroktaḥ| yadyeyanāḥ  
‘pṛthakcitiṃ samāruhya na viprā gantumarhati  
anyāsāñcaiva nārīṇāṃ strīdharmmo'yaṃ paraḥ smṛtaḥ||’  
madanapārijāto'pyevam| śiṣṭācāro'pi tathā  
kṛtyatattvārṇave hṛhannāradīyam  
‘bālāpatyāñca garbhiṇyo hyadṛṣṭaṛtavastathā  
rajasvalā rājasute ! nārohanti citāṃ śubhe||’  
rājasute iti sagaramātuḥ sambodhanam | vṛddhahvatiḥ  
‘bālasambarddhanaṃ tyaktā bālāpatyā na gacchati  
rajakhalā sūtikā ca rakṣedgarbhañca garbhiṇī ||’  
evamanyataśca bālasya saṃvarddhanaṃ syāt tadā tasyā  
madhyadhikāraḥ | vyāsaḥ  
‘dine'nyasmandeśasthā sādhvī cet kṛtanirṇayā  
na dahet svāminaṃ tasyā yāvadāgamanaṃ bhavet||’  
bhaviṣyapurāṇe  
‘matodye'ṅgi udakyāyā mṛte bharttari vai dvijāḥ  
tasyānumaraṇārthāya sthāpayedekarātrakam ||’  
tasya bharttuḥ| tathā,—  
‘ekāṃ citāṃ samāsādya bharttāraṃ yānugacchati  
tadbharttuḥ kriyākarttā sa tasyāśca kriyāñcaret||’  
etacca piṇḍadānaparyyantam  
‘yathāgnidātā pretasya piṇḍāṃndadyāt sa eva hi |’  
iti vāyupurāṇaikavākyatāt  
brahmapurāṇe

### [509.7.4](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.509.7.4)

‘āśrayehrattū jāyāntu svabharttukulapāmimām  
citāmāropayan prājñaḥ pramṛte dharmmamuttamam  
imāḥ pativratāḥ pūjyāḥ striyo yā yāḥ suśobhanāḥ  
saha bhartta śarīreṇa saṃviśantu vibhāvasam  
evaṃ śrutvā tato nārī śraddadhānābhisamanvitā  
pitṛmedhena yajñena dṛṣṭvā svargamavāpnuyāt ||’  
pramṛte bharttarīti śeṣaḥ | pitṛmedhena yajñena  
citārohaṇarūpeṇa| pādukādvayagrahaṇapūrvvānkānumaraṇe'pi saha bharttṛ śarīreṇa ityanūhaḥ  
prayojyaḥ| deśāntaramṛte patyāvityādinā śarīrapratinidhitvena tadīyadravyavidhānāt pratinidhī  
ca yathāśrutamantrapāṭhamāha kātyāyanaḥ | śabda'vipratipattiḥ ityetat vivṛtamekādaśrotattve  
na ca anialapraviṣṭhānāṃ bhṛgusaṃgrāmadeśāntaramṛtānāṃ garbhāṇāṃ jātadantānāṃ maraṇe trirātreṇa  
śuddhiḥ| iti kāśyapavacanāt sahamṛtāyā  
apyagnipraveśena trirātrāśaucaṃ tatraiva tasyāḥ  
piṇḍadānamiti vācyam | prāguktabrahmapurāṇe  
pṛthakcitisamārohaṇamātre vyahāśaucavidhānāt, anyatra bharttṛtulyāśaucapratīteḥ| sahamaraṇe  
kāśyapoktastrirātrāśaucāṅgīkāre'pi tasyāśaucasya hyatvā pattyaśaucakālādadhikyāyittvamatra  
‘marttahaṅgāhau snātāścet punarevarajasvanī  
tāvatsyādaśucirvipro yāvattat syādaniīśam||'  
iti manutnāśīcasaṅkare parāśaucasya pūrvvāśaucakālādhikyādityapratīteḥ | tataśca yathā  
garbhopakālasaṅkoce tanmadhya eva saṅkalasya piṇḍadānaṃ tathāśaucakālavṛddhāvapi yāvadaśaucaṃ yathākramaṃ daśa piṇḍā deyā iti | ataeva jikkanīyāyyeśṭiviṣṇuprabhṛtivivecayorvyākhaḥ  
‘saṃsthitaṃ patimāliṅgya praviśedayā hutāśanam  
tasyāḥ piṇḍādikaṃ deyaṃ kramaśaṃ patipiṇḍavat ||’  
viṣṇuḥ

### [509.7.5](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.509.7.5)

‘anvitā piṇḍadānantu yathā bharturdine dine  
tadanvārohiṇī yatrānvaktāt sā nāmnāghātinī’  
atrāntuḥ sadyārthaḥ | patimāliṅgya tyanenaikavākyatvāt | svāmyaśaucābhyantare pṛthakcitāgatāyāstvaśaiva piṇḍadānaṃ svāmyaśaucāpagame tu ṣoḍaśa  
‘anvitāyāḥ pradātavyā daśapiṇḍāstvahani tu  
svāmyaśaucavyatīte tu tasyāḥ śrāddhaṃ vidhīyate ||’  
iti jikkanadhṛtapaiṭhīnasivacanāt  
agnipurāṇasthaṃ damiti śūlapāṇiḥ | atrāntuḥ  
padyādarthaḥ | atīte tu bhartraśauce pādukādvayasupādāya jvaladagnipraveśe brahmādyocavyavasthayā  
piṇḍadānaṃ caturthadine śrāddhaṃ pūrvoktabrahmapurāṇavacanāt | tatra tu bhartuḥ saṃśāmastattvodinā  
sadyaḥśaucaṃ tatra pṛthakcitāgatāśaucasya pūrvoktabrahmapurāṇavacanāt trirātratvena bahukālavyāpitvenāgrahaśiṣṭatvāt tenaiva pūrvāśaucasya vyapagamāt tatra bharturapi nāhaiva piṇḍadānam | tatrāpyekacitārohaṇe bhartraśaucavyapagamāt śuddhiḥ  
saṃsthitaṃ patimāliṅgya iti patināpiṇḍadāna  
miti pūrvoktavacanābhyāṃ agnipraveśe suganvṛnā  
sadyaḥśaucavidhānācca | yathā bhṛgvagnijalāṃsaṃgrāma  
deśāntarasthasatyāśvanaśanāśanimahādyanikānāṃ  
udakakriyā kāryyā sadyaḥśaucaṃ bhavati iti  
bhṛguṣaḍayeyaḥ | mahāṅkanikaḥ puṣyārthaṃ 'ddimāsayāvadhikamajñāpayagamanena sampāditamaraṇaḥ  
na cetat sadyaḥśaucaṃ nityavedādhyāpakaragnihohabhiya ekāhāśocibhinnaṃ karttavyamiti hāralatādattaviṣayatvaṃ na naitadviṣayakamiti vācyam

### [509.7.6](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.509.7.6)

tannātraviṣayakatve pramāṇābhāvāt | sāmānyamukhapravṛttatayā vacanāntarasaṃvāditayā cetadviṣayakamiti | anyathā kāśyapoktatrirātrāśaucamapi agnisaṃgrāmapraviṣṭānāṃ pramādādeva maraṇa iti hāralatādarśanāt anumaraṇaviṣayakaṃ na syāt tasmāt kāśyapavacanaṃ brahmapurāṇasamānaviṣayakaṃ iti | sumantuvacanaṃ saṃgrāmahatabharturanugamanaviṣayakamapīti || || evañca  
samādhinā tyaktadehasya muktvā dhṛtarāṣṭrasya  
parṇoṭajānninā dehadāhakāle tatpadmā  
gāndhāyyā agnipraveśadarśanādidānīṃ kāśyādimṛtasya muktarūpāpi patyustatpadmayāḥ sahamaraṇaṃ  
saṅgacchate | strībhāgavataṃ taduktam  
‘dahyamāne'gnibhirdehe patyuḥ patnī sahoṭaje  
bahiḥsthitā patiṃ sāddhī tamagnimanuvekṣati ||’  
anuvekṣati agnipraveśanaṃ kariṣyati iti  
yudhiṣṭhirāya nāradasya bhaviṣyat kathanam  
‘dayitaṃ yānyadeyatnaṃ mṛtaṃ śrutvā pativratā  
samārohati gonnāmnī tasyāḥ siddhiṃ nibodhata ||’  
iti vyāsabhavanādinā saṅgamaraṇānumaraṇayorniravakāśanaimittikakāmyatvena malamāsādāvapi karttavyatā  
‘naimittikāni kāmyāni niparttanti yathā yathā  
tathā tathaiva kāryyāṇi na kālastu vidhīyate ||’  
iti dakṣavacanāt  
tadayaṃ prayogaḥ | putrādinā svagṛhyoktavidhinā  
agnau datte jvalitāyāṃ bharttuścitāyāṃ sahaganto  
sādhvī snātā parihitadhautavāsoyugā kuśahastā prāṅmukhī vā devatīrthenācānttā tilajalakuśatrayamādāya oṃ tat saviti brāhmaṇeruccārite nārāyaṇaṃ saṃsmṛtya namo'dyāmuke māsi  
amuke pakṣe amukatithau amukagotrā śrīmatau

### [509.7.7](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.509.7.7)

amukadevī ahambrahmalokanivāsapūrvakaṛṣisaṃloka mahoyamānatvamānavādhikārakaklomasamasaṃkhyābdavacchinnasvargavāsabhartṛsahitamodamānatvamātṛ-pitṛ-śvaśurakulatrayapūtatva-caturddaśeṃdrāvacchinnakālādhikaraṇakāpūrogaṇastūyamānatvapatisahitakrīḍamānatvabrahmaghghrapatipūtatvakāmā  
bharttu jvalaccitārohaṇamahaṃ kariṣye iti | anumaraṇe tu bhartu jvalaccitārohaṇamityatra jvalaccitāpraveśena bharturanumaraṇamiti saṅkalpya aṣṭau  
lokapālā nnādityacandrānilāgnyākāśabhūmijalahṛdayāvasthitāntaryāmipuruṣayamadinarātrisandhyādharmā yūyaṃ sākṣiṇo bhavata jvalaccitārohaṇena bharttṛ śarīrāttugamanamahaṃ karomi iti| anumaraṇe tu bharttu śarīrāttugamanamityatra bharturanumaraṇanityuktvā jvalañcitāgniṃ triḥ pradakṣiṇīkṛtya  
‘oṃ imānārīravidhavāḥ sapatnīrāñjanena sarpiṣāṃ saṃviśantu  
anaśravo anamīvāḥ suratnā  
bhārohantu janayoyonimagne ||’  
iti ṛgveddoktamantraṃ 10|18

## Linked texts (4)

- [Metrically restored text (van Nooten & Holland)](https://indike.org/pramana/in.veda.samhita.rg*vnh.10.18.7) — Sanskrit
- [Śuddhikaumudī (Govindānanda Kavikaṅkaṇācārya)](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.asauca.suddhi.suddhikaumudi.1.p321) — Govindānanda Kavikaṅkaṇācārya 1510, Sanskrit
- [Śrāddhadīpa](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.sraddha.sraddhadipa.1.14) — Divyasiṃha Mahāpātra 1640, Sanskrit
- [Kṛtyasārasamuccaya (Amṛtanātha Jhā Śarman)](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.krtya.krtyasarasamuccaya.2.p236) — Amṛtanātha Jhā Śarman 1800, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.509.7](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.509.7) · Pramāṇa
