Shabdakalpadruma 53.11
Śabdakalpadruma 53.11
- Language
- Sanskrit
53.11.1
atha hariśayanādivyavasthā | bhaviṣyanāradīyayoḥ
"metrādyapāde svapitīha viṣṇurvvaiśvāntyace parivartate ca
pauṣṇāvasāne ca surārihantā
prabudhyate māsamacatuṣṭayena ||”
maitramanurādhā | vaiṣṇavaṃ śravaṇā | pauṣṇaṃ revatī
bhaviṣye
“niśi svāpo divotthānaṃ sandhyāyāṃ parivarttanam
anyatra pādayooṃge tu dvādaśyāmeva kārayet ||”
ityasya nakṣatrayogaprāptau phalārthatāśayaḥ | etadvidhānaṃ vāmanapurāṇe
“ekādaśyāṃ jagatsvāmiśayanaṃ parikalpayet
ṣodhāṅgopaparyyaṅka kṛtvā saṃpūjya keśavam
anujñāṃ brāhmaṇaillabdhā dvādaśyāṃ prayataḥ śuciḥ
labdhā pītāmbaradharaṃ devaṃ nidrāṃ samānayet ||”
anujñāṃ labdhā ityanvayaḥ | ekādaśīsamaye divāśayanīyakathanaṃ rātrau dvādaśītyace nideti
viṣṇudharmottare
“svāstotthaśayanaṃ kṛtvā proṇayeṅgāgaśāyinam
āṣāḍhaśukladvādaśyāṃ viṣṇuloke mahīyate ||”
svāstīrṇaśayanaṃ proktamākāramayuktaṃ khaṭvādi
varāhapurāṇe śrībhagavānuvāca
"anyattu saṃpravakṣyāmi karma saṃsāramocanam
kadambakusumañcaiva dhavañcorjjanakastathā
ebhirabhyarcanaṃ kṛtvā vividhairtena karmmaṇā
tataḥ saṃsthāpanaṃ kṛtvā mama mantravidbhiḥ khataḥ
namo nārāyaṇāyeokkā imaṃ mantramudīrayet
paśyantu meghāvapi meghaśyāmaṃ
kṛpāgataṃ viśvamamaṃ mahaumimām
nidrāṃ bhagavān yajñāttu lokanātha
varṣāsmina paśyatu meghavṛndam
jñātvaiva paśyeva ca lokanātha māttācalāri vaikuṇṭhasya ca paśya nātha
āṣāḍhaśukladvādaśyāṃ sarvvaśāntikaram śivam
ya etena vidhānena bhūmi ! me kammi kārayet
sa pumān na prayāsyettu saṃsāreṣu yuge yuge
53.11.2
śayane kūṭajavidhānāt viṣṇudhamrmmoktarītyāniṣedho'nyatra | dhavakaḥ kapitthaḥ | saṃsthāpanaṃ samāpanam | bhūmi iti pṛthivyāḥ sambodhanam
"evamuktena mantreṇa śayyāṃ sukhāpaveśataḥ
supte tvayi jagannātha jagat suptaṃ bhavedidam
vibuddhe tvayi budhyeta jagat sarvvaṃ carācaram ||”
iti mantreṇa pūjayet
“prāpte bhādrapade māsi ekādaśyāṃ site'hani
kaṭadānaṃ bhavedaivviṣpormahāpūjā pravarttate ||”
kaṭadānaṃ pārśvaparivarttaḥ | kāmarūpīyanibandhe
“evaṃ saṃpūjya vidhivat bhādrasya dvādaśe'dine
malaindhānena deveśaṃ pārśvena parivartayet
vāsudeva jagannātha prāpteyaṃ dvādaśī tava
pārśvena parivartasva sukhaṃ svapihi mādhava
tvayi supte jagannātha jagat sarvvaṃ carācaram ||”
brahmapurāṇe
"ekādaśyāntu śuklāyāṃ kārttike māsi keśavam
prasuptaṃ bodhayedrācau śraddhābhaktisamanvitaḥ ||”
rātrau prasuptamityanvayaḥ | vodhanantu divaiva
“kṛtvā vai mama karmmāṇi dvādaśyāṃ matparo naraḥ
mamaiva bodhanārthāya imaṃ mantramudīrayet
madhunchandobhiranūyamāno
bhavāṅgavidbhirvvadanantyagoyaḥ
prāptā taveyaṃ kila kautudākhyā
jāyasva jāyasva ca lokanātha
meghā gatā nimmelpūṣṇacandraḥ
śāradyapuṣyāṇi ca lokanātha
ahaṃ dadāmīti ca puṇyahetorjāyasva jāyasva ca lokanātha
evaṃ kammrmbhāṇi kurdhvan dvādaśyāṃ ye yaśasvini
mama bhaktā naraśreṣṭhārye yānti paramāṃ gatim ||”
atra mantradvayapāṭhānantaram
"uttiṣṭhottiṣṭha govinda tyaja nidrāṃ jagatpate
tvayā cotthīyamānena utthitaṃ bhuvanatrayam ||”
53.11.3
iti sampradāyāgatastṛtīyaḥ śloka iti vācaspatimithyāḥ || śayaneotthānamalāstu kalpataruprabhṛtigranthasaṃvādāttvistṛtāḥ | tadevaṃ dvādaśyāṃ
ekādaśyāṃ vā revalakṣatrādayo gavyavasthā hītyatthānaṃ
nakṣatrayogābhāve tu dvādaśyāmeva kārayediti
gurucaraṇāḥ | jīmūtavāhnasta bhaviṣye
“ā-bhā-kā-sitapaceṣu maitraśravaṇarevatī
ādimadhyāvasāneṣu prasvāpāvarttabodhanam ||”
śrā-bhā-kā-sitapakṣeṣu āṣār̤habhādrakārttikaśuklapakṣeṣu | eṣāñca dvādaśyāṃ prāptau mukhyakalpaḥ | bhaviṣyapurāṇam
"niśi svāpo divotthānaṃ sandhyāyāṃ parivarttanam
anyatra pādayooṃge tu dvādaśyāmeva kārayet ||”
vaṣṇudhamrmottare
"viṣṇurdivā na svapiti na rātrau pratibudhyate
dvādaśyārūkṣasaṃyoge pādayooṃgo na kāraṇam
kṣaprāpte dvādaśīṛkṣe utthānaśayane hareḥ
pādyogema karttavyamahorātraṃ vicakṣayaitu ||”
vacanāntaram
"revatyante yadā rātrau dvādaśyā ca samancitaḥ
tadā vibudhyate viṣṇurdivārttā prāpya revatīm
dvijānau tridhā vibhaktadinatṛtīyabhāge divotthānamityanurodhāt | ataeva
“rātrau vibodho vinihanti paurān
svāpo divā rāṣṭrakulaṃ nṛbharttuḥ
sandhyādvaye svalpaphalā dharitrī
bhavennarāṇāmapi rogaduḥkham ||”
“dvādaśyāṃ sanddhisamaye nakṣatrāntāmamambhave
ā-bhā-kā-sitapakṣeṣu śayanāvarttanādikam ||”
“kiṃ tañcautrādyapādena dṛśāmaṃśena yo divā
pauṣṇāyodyena kiṃ tena pratipadyatha yo niśi ||”
“pratipadbrahmaṇoktā pavitrārohaṇe tithiḥ
śriyā devyā dvitīyā tu nidhīnāmattamā smṛtā
tṛtīyā tu bhavānyāśca caturthī tanasutasya ca
pañcamī somarājasya ṣaṣṭhī proktā guhasya ca
saptamī bhāskarasyoktā durgāyāścāṣṭamī smṛtā
53.11.4
mātṛṇāṃ navamī proktā daśamī vāsukestathā
ekādaśī ṛṣīṇāñca dvādaśī cakrapāṇinaḥ | ”
“trayodaśī tvanaṅgasya śivasyoktā caturddaśī
mama caiva sumitroṣṭha paurṇamāsī tithiḥ smṛtā
yasya yasya tu devasya yannakṣatraṃ tithiśca yā
tasya devasya tasmiṃśca śayanāvarttanādikam ||”
“vrajati yadā mithunaṃ vihāya
karkaṃ rājavivarjjito niśi sūryyaḥ
bhavati tadā niyataṃ dvirāmrāhvaḥ
suraśayanādividhirhitīye māsi ||”
“caurābhyo dveṣaparyyaṅke āṣāḍhyāṃ saṃviśedvariḥ
nidrāṃ tyajati kāttikyāṃ tayostaṃ pūjayet sadā
brahmahatyāsamaṃ pāpaṃ kṣiprameva vyapohati
hiṃsātmakeṣu kiṃ tasya yajñaiḥ kāryaṃ mahātmanaḥ
prasvāpe ca prabodhe ca pūjito yena keśavaḥ ||”
āṣāḍhaśuklaikādaśīmārabhya paurṇamāsīparyyantaṃ
viṣṇornidrāyahaṇarūpaśayanasamayaḥ | ataeva
ekādaśyāṃ śayanamabhidhāya tadādidinapañcake
karttavyamuktaṃ brahmapurāṇe | varāhapurāṇoye tu
ekādaśīkālollaṅghane nidrāyahaṇābhidhānam
yamasmṛtau paurṇamāsyāṃ śayanābhidhānam
“macchayane samutthāne matpārśvaparivarttane
phalamūlajalāhāro hṛdi śaktaṃ samāpayet ||”
sūta uvāca
“upāsya paścimāṃ sandhyāṃ hutvāgnīṃścāhutāstathā ca
bhṛtyaiḥ parivṛto bhuktā nātiprapro'tha saṃviśet
śuciṃ deśaṃ viviktantu gomayena tu lepayet
prāgudakpravaṇe caiva saṃnnayeta sadā budhaḥ
prākśirāśca svapennityaṃ tathā vai dakṣiṇāśirāḥ
khapedudak śirā naiva tathā pratyak śirā na ca
na cānnahodaśoce tu na tiryyak ca kadācana
śūnyālaye śmaśāne tu ekatrakṣe catuṣpathe
mahādevagṛhe cāpi mātṛveśmani na svapet
na yantranāgāvayane skandasyāyatane tathā
53.11.5
garbheṣṭha ca vinā daukṣāṃ na khapecca kathañcana
dhānyagohe ca viprāṇāṃ gurūṇāñca tadhopari
nāśucau paryyaṅkīṇe tu nāśucirnāgni saṃsthathā
dine sandhau na nagnaśca nottarāparamastakaḥ
ākāśe paryyate mūrkho na ca celahate tathā
na tu dārimbhasākīrṣe vārddhapādastathāvitaḥ
pālāśe śayane naiva bahudārakṛte na ca
na dṛgdhe viduṣā caiva vahnipraṣṭe jale tathā
na svapet samdhayonityaṃ na śiraskhāsane kaṭe
evaṃ śayan naro nityaṃ sukhasyeha paratrabhāk
anyathe ca bhavedduḥkhī mṛto narakamaśrute ||”
āsanaṃ vasanaṃ śayyā jāyāpatna' kamaṇḍaluḥ
ātmanaḥ śuciretāni na pareṣāṃ kadācana ||”
“śucau deśe vivikte tu gomayenopaliptake
prāgudakpravaṇe caiva saṃviśettu sadā budhaḥ
māṅgalyāṃ pūrṇakumbhaśca śiraḥsthāne nidhāpayet
vaidikairgāruḍaimaṃntre rakṣāṃ kṛtvā khapettataḥ ||”
“svagrahe prākśirāḥ śete āyuṣve dakṣiṇāśirāḥ
pratyakśirāḥ pravāse tu na kadācidudak śirāḥ ||”
“prākśirāḥ śayane vidyāt dhanamāyuśca dakṣiṇe
paścime prabalāṃ cintāṃ hāniṃ mṛtyuṃ tathottare ||”
“namaskṛtyāthayaṃ viṣṇuṃ samādhisyaḥ svapenniśi |”
“śūnyāgāre śmaśāne ca ekatrakṣe catuṣpathe
mahādevagṛhe cāpi śarkarāloṣṭrapāṃśuṣu
dhānyagovipradevānāṃ gurūṇāñca tayopari
na cāpi bhagnaśayane nāśucau nāśuciḥ svayam
nārdravāsā na nagnaśca nottarāparamastakaḥ
vākāśe sarvvaśūnye ca na ca celahate tathā ||”
na svapedityarthaḥ | ityāhnikyācāratattvam
“bhuktā ca vidhivatsandhyāṃ samupāsya śikam
sasannahyātmavacanaḥ svapet śuṣkapado niśi
nottarābhimukhaḥ khapyāt paścimābhimukho na
ca
na cākāśe na nagno vā nāśucirnāptane kacit
53.11.6
na śīrṇāyosu khaṭṭāyāṃ śūnyāgāre na caiva hi
nāpi vaṃśe ca pālāśe śayane vā kadācana ||”
“kṛtapādāṅghriśaucaśca bhuktvā sāyaṃ tato gṛhī
gacchet śayyāṃ samantācca athavā dāruninmitām
prālambasya kadambasya gopakṣasyārakasya ca
kiṃśukasya vaṭasyātha tathā kuśamayasya ca
ārohaṇāt bhavet pāpaṃ tasmātneṣu na ca
svapet
parohaśayyāṃ sūce vā apanne parameṣṭvari
na śukre nāpavitte ca na nagno na ca bhūtale
tūlikāyāṃ tathā vastre śayyābhāve khapedgṛhau
khapenna paṭṭavastre ca kambūlī kambaleṣu ca ||”
“sūryyaṇābhyudito yastu ktaḥ sūryyeṇa yaḥ svapan
anyatrāturabhāvācca prāyaścittīyate naraḥ ||”
“āsādyau sasukhāmetān dvi 16 pārśve ca
dakṣiṇe
tatastaddviguṇān 32 vāme paścāt svapyāt
yathāsukham
vāmadiśyāyāmanalo nābheruddhatti śatnannām
tasmāttu vāmapārśve śayīta bhuktaprapākārtham ||”
śayanīyaṃ, klī, (śete'syāmiti | śī + adhikaraṇe
'nīyara |) śayyā | ityamaraḥ || (yathā,
māghe
Linked texts (1)
- Kṛtyaratnākara (Caṇḍeśvara) — Caṇḍeśvara, Sanskrit