<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.53.11 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Arts, Poetics, Architecture & Lexicography](https://indike.org/pramana/in.art) › [Lexicography](https://indike.org/pramana/in.art.kosa) › [Shabdakalpadruma](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma) › 53.11

# Shabdakalpadruma 53.11

Śabdakalpadruma 53.11

- **Language:** Sanskrit

### [53.11.1](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.53.11.1)

atha hariśayanādivyavasthā | bhaviṣyanāradīyayoḥ  
"metrādyapāde svapitīha viṣṇurvvaiśvāntyace parivartate ca  
pauṣṇāvasāne ca surārihantā  
prabudhyate māsamacatuṣṭayena ||”  
maitramanurādhā | vaiṣṇavaṃ śravaṇā | pauṣṇaṃ revatī  
bhaviṣye  
“niśi svāpo divotthānaṃ sandhyāyāṃ parivarttanam  
anyatra pādayooṃge tu dvādaśyāmeva kārayet ||”  
ityasya nakṣatrayogaprāptau phalārthatāśayaḥ | etadvidhānaṃ vāmanapurāṇe  
“ekādaśyāṃ jagatsvāmiśayanaṃ parikalpayet  
ṣodhāṅgopaparyyaṅka kṛtvā saṃpūjya keśavam  
anujñāṃ brāhmaṇaillabdhā dvādaśyāṃ prayataḥ śuciḥ  
labdhā pītāmbaradharaṃ devaṃ nidrāṃ samānayet ||”  
anujñāṃ labdhā ityanvayaḥ | ekādaśīsamaye divāśayanīyakathanaṃ rātrau dvādaśītyace nideti  
viṣṇudharmottare  
“svāstotthaśayanaṃ kṛtvā proṇayeṅgāgaśāyinam  
āṣāḍhaśukladvādaśyāṃ viṣṇuloke mahīyate ||”  
svāstīrṇaśayanaṃ proktamākāramayuktaṃ khaṭvādi  
varāhapurāṇe śrībhagavānuvāca  
"anyattu saṃpravakṣyāmi karma saṃsāramocanam  
kadambakusumañcaiva dhavañcorjjanakastathā  
ebhirabhyarcanaṃ kṛtvā vividhairtena karmmaṇā  
tataḥ saṃsthāpanaṃ kṛtvā mama mantravidbhiḥ khataḥ  
namo nārāyaṇāyeokkā imaṃ mantramudīrayet  
paśyantu meghāvapi meghaśyāmaṃ  
kṛpāgataṃ viśvamamaṃ mahaumimām  
nidrāṃ bhagavān yajñāttu lokanātha  
varṣāsmina paśyatu meghavṛndam  
jñātvaiva paśyeva ca lokanātha māttācalāri vaikuṇṭhasya ca paśya nātha  
āṣāḍhaśukladvādaśyāṃ sarvvaśāntikaram śivam  
ya etena vidhānena bhūmi ! me kammi kārayet  
sa pumān na prayāsyettu saṃsāreṣu yuge yuge

### [53.11.2](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.53.11.2)

śayane kūṭajavidhānāt viṣṇudhamrmmoktarītyāniṣedho'nyatra | dhavakaḥ kapitthaḥ | saṃsthāpanaṃ samāpanam | bhūmi iti pṛthivyāḥ sambodhanam  
"evamuktena mantreṇa śayyāṃ sukhāpaveśataḥ  
supte tvayi jagannātha jagat suptaṃ bhavedidam  
vibuddhe tvayi budhyeta jagat sarvvaṃ carācaram ||”  
iti mantreṇa pūjayet  
“prāpte bhādrapade māsi ekādaśyāṃ site'hani  
kaṭadānaṃ bhavedaivviṣpormahāpūjā pravarttate ||”  
kaṭadānaṃ pārśvaparivarttaḥ | kāmarūpīyanibandhe  
“evaṃ saṃpūjya vidhivat bhādrasya dvādaśe'dine  
malaindhānena deveśaṃ pārśvena parivartayet  
vāsudeva jagannātha prāpteyaṃ dvādaśī tava  
pārśvena parivartasva sukhaṃ svapihi mādhava  
tvayi supte jagannātha jagat sarvvaṃ carācaram ||”  
brahmapurāṇe  
"ekādaśyāntu śuklāyāṃ kārttike māsi keśavam  
prasuptaṃ bodhayedrācau śraddhābhaktisamanvitaḥ ||”  
rātrau prasuptamityanvayaḥ | vodhanantu divaiva  
“kṛtvā vai mama karmmāṇi dvādaśyāṃ matparo naraḥ  
mamaiva bodhanārthāya imaṃ mantramudīrayet  
madhunchandobhiranūyamāno  
bhavāṅgavidbhirvvadanantyagoyaḥ  
prāptā taveyaṃ kila kautudākhyā  
jāyasva jāyasva ca lokanātha  
meghā gatā nimmelpūṣṇacandraḥ  
śāradyapuṣyāṇi ca lokanātha  
ahaṃ dadāmīti ca puṇyahetorjāyasva jāyasva ca lokanātha  
evaṃ kammrmbhāṇi kurdhvan dvādaśyāṃ ye yaśasvini  
mama bhaktā naraśreṣṭhārye yānti paramāṃ gatim ||”  
atra mantradvayapāṭhānantaram  
"uttiṣṭhottiṣṭha govinda tyaja nidrāṃ jagatpate  
tvayā cotthīyamānena utthitaṃ bhuvanatrayam ||”

### [53.11.3](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.53.11.3)

iti sampradāyāgatastṛtīyaḥ śloka iti vācaspatimithyāḥ || śayaneotthānamalāstu kalpataruprabhṛtigranthasaṃvādāttvistṛtāḥ | tadevaṃ dvādaśyāṃ  
ekādaśyāṃ vā revalakṣatrādayo gavyavasthā hītyatthānaṃ  
nakṣatrayogābhāve tu dvādaśyāmeva kārayediti  
gurucaraṇāḥ | jīmūtavāhnasta bhaviṣye  
“ā-bhā-kā-sitapaceṣu maitraśravaṇarevatī  
ādimadhyāvasāneṣu prasvāpāvarttabodhanam ||”  
śrā-bhā-kā-sitapakṣeṣu āṣār̤habhādrakārttikaśuklapakṣeṣu | eṣāñca dvādaśyāṃ prāptau mukhyakalpaḥ | bhaviṣyapurāṇam  
"niśi svāpo divotthānaṃ sandhyāyāṃ parivarttanam  
anyatra pādayooṃge tu dvādaśyāmeva kārayet ||”  
vaṣṇudhamrmottare  
"viṣṇurdivā na svapiti na rātrau pratibudhyate  
dvādaśyārūkṣasaṃyoge pādayooṃgo na kāraṇam  
kṣaprāpte dvādaśīṛkṣe utthānaśayane hareḥ  
pādyogema karttavyamahorātraṃ vicakṣayaitu ||”  
vacanāntaram  
"revatyante yadā rātrau dvādaśyā ca samancitaḥ  
tadā vibudhyate viṣṇurdivārttā prāpya revatīm  
dvijānau tridhā vibhaktadinatṛtīyabhāge divotthānamityanurodhāt | ataeva  
“rātrau vibodho vinihanti paurān  
svāpo divā rāṣṭrakulaṃ nṛbharttuḥ  
sandhyādvaye svalpaphalā dharitrī  
bhavennarāṇāmapi rogaduḥkham ||”  
“dvādaśyāṃ sanddhisamaye nakṣatrāntāmamambhave  
ā-bhā-kā-sitapakṣeṣu śayanāvarttanādikam ||”  
“kiṃ tañcautrādyapādena dṛśāmaṃśena yo divā  
pauṣṇāyodyena kiṃ tena pratipadyatha yo niśi ||”  
“pratipadbrahmaṇoktā pavitrārohaṇe tithiḥ  
śriyā devyā dvitīyā tu nidhīnāmattamā smṛtā  
tṛtīyā tu bhavānyāśca caturthī tanasutasya ca  
pañcamī somarājasya ṣaṣṭhī proktā guhasya ca  
saptamī bhāskarasyoktā durgāyāścāṣṭamī smṛtā

### [53.11.4](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.53.11.4)

mātṛṇāṃ navamī proktā daśamī vāsukestathā  
ekādaśī ṛṣīṇāñca dvādaśī cakrapāṇinaḥ | ”  
“trayodaśī tvanaṅgasya śivasyoktā caturddaśī  
mama caiva sumitroṣṭha paurṇamāsī tithiḥ smṛtā  
yasya yasya tu devasya yannakṣatraṃ tithiśca yā  
tasya devasya tasmiṃśca śayanāvarttanādikam ||”  
“vrajati yadā mithunaṃ vihāya  
karkaṃ rājavivarjjito niśi sūryyaḥ  
bhavati tadā niyataṃ dvirāmrāhvaḥ  
suraśayanādividhirhitīye māsi ||”  
“caurābhyo dveṣaparyyaṅke āṣāḍhyāṃ saṃviśedvariḥ  
nidrāṃ tyajati kāttikyāṃ tayostaṃ pūjayet sadā  
brahmahatyāsamaṃ pāpaṃ kṣiprameva vyapohati  
hiṃsātmakeṣu kiṃ tasya yajñaiḥ kāryaṃ mahātmanaḥ  
prasvāpe ca prabodhe ca pūjito yena keśavaḥ ||”  
āṣāḍhaśuklaikādaśīmārabhya paurṇamāsīparyyantaṃ  
viṣṇornidrāyahaṇarūpaśayanasamayaḥ | ataeva  
ekādaśyāṃ śayanamabhidhāya tadādidinapañcake  
karttavyamuktaṃ brahmapurāṇe | varāhapurāṇoye tu  
ekādaśīkālollaṅghane nidrāyahaṇābhidhānam  
yamasmṛtau paurṇamāsyāṃ śayanābhidhānam  
“macchayane samutthāne matpārśvaparivarttane  
phalamūlajalāhāro hṛdi śaktaṃ samāpayet ||”  
sūta uvāca  
“upāsya paścimāṃ sandhyāṃ hutvāgnīṃścāhutāstathā ca  
bhṛtyaiḥ parivṛto bhuktā nātiprapro'tha saṃviśet  
śuciṃ deśaṃ viviktantu gomayena tu lepayet  
prāgudakpravaṇe caiva saṃnnayeta sadā budhaḥ  
prākśirāśca svapennityaṃ tathā vai dakṣiṇāśirāḥ  
khapedudak śirā naiva tathā pratyak śirā na ca  
na cānnahodaśoce tu na tiryyak ca kadācana  
śūnyālaye śmaśāne tu ekatrakṣe catuṣpathe  
mahādevagṛhe cāpi mātṛveśmani na svapet  
na yantranāgāvayane skandasyāyatane tathā

### [53.11.5](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.53.11.5)

garbheṣṭha ca vinā daukṣāṃ na khapecca kathañcana  
dhānyagohe ca viprāṇāṃ gurūṇāñca tadhopari  
nāśucau paryyaṅkīṇe tu nāśucirnāgni saṃsthathā  
dine sandhau na nagnaśca nottarāparamastakaḥ  
ākāśe paryyate mūrkho na ca celahate tathā  
na tu dārimbhasākīrṣe vārddhapādastathāvitaḥ  
pālāśe śayane naiva bahudārakṛte na ca  
na dṛgdhe viduṣā caiva vahnipraṣṭe jale tathā  
na svapet samdhayonityaṃ na śiraskhāsane kaṭe  
evaṃ śayan naro nityaṃ sukhasyeha paratrabhāk  
anyathe ca bhavedduḥkhī mṛto narakamaśrute ||”  
āsanaṃ vasanaṃ śayyā jāyāpatna' kamaṇḍaluḥ  
ātmanaḥ śuciretāni na pareṣāṃ kadācana ||”  
“śucau deśe vivikte tu gomayenopaliptake  
prāgudakpravaṇe caiva saṃviśettu sadā budhaḥ  
māṅgalyāṃ pūrṇakumbhaśca śiraḥsthāne nidhāpayet  
vaidikairgāruḍaimaṃntre rakṣāṃ kṛtvā khapettataḥ ||”  
“svagrahe prākśirāḥ śete āyuṣve dakṣiṇāśirāḥ  
pratyakśirāḥ pravāse tu na kadācidudak śirāḥ ||”  
“prākśirāḥ śayane vidyāt dhanamāyuśca dakṣiṇe  
paścime prabalāṃ cintāṃ hāniṃ mṛtyuṃ tathottare ||”  
“namaskṛtyāthayaṃ viṣṇuṃ samādhisyaḥ svapenniśi |”  
“śūnyāgāre śmaśāne ca ekatrakṣe catuṣpathe  
mahādevagṛhe cāpi śarkarāloṣṭrapāṃśuṣu  
dhānyagovipradevānāṃ gurūṇāñca tayopari  
na cāpi bhagnaśayane nāśucau nāśuciḥ svayam  
nārdravāsā na nagnaśca nottarāparamastakaḥ  
vākāśe sarvvaśūnye ca na ca celahate tathā ||”  
na svapedityarthaḥ | ityāhnikyācāratattvam  
“bhuktā ca vidhivatsandhyāṃ samupāsya śikam  
sasannahyātmavacanaḥ svapet śuṣkapado niśi  
nottarābhimukhaḥ khapyāt paścimābhimukho na  
ca  
na cākāśe na nagno vā nāśucirnāptane kacit

### [53.11.6](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.53.11.6)

na śīrṇāyosu khaṭṭāyāṃ śūnyāgāre na caiva hi  
nāpi vaṃśe ca pālāśe śayane vā kadācana ||”  
“kṛtapādāṅghriśaucaśca bhuktvā sāyaṃ tato gṛhī  
gacchet śayyāṃ samantācca athavā dāruninmitām  
prālambasya kadambasya gopakṣasyārakasya ca  
kiṃśukasya vaṭasyātha tathā kuśamayasya ca  
ārohaṇāt bhavet pāpaṃ tasmātneṣu na ca  
svapet  
parohaśayyāṃ sūce vā apanne parameṣṭvari  
na śukre nāpavitte ca na nagno na ca bhūtale  
tūlikāyāṃ tathā vastre śayyābhāve khapedgṛhau  
khapenna paṭṭavastre ca kambūlī kambaleṣu ca ||”  
“sūryyaṇābhyudito yastu ktaḥ sūryyeṇa yaḥ svapan  
anyatrāturabhāvācca prāyaścittīyate naraḥ ||”  
“āsādyau sasukhāmetān dvi 16 pārśve ca  
dakṣiṇe  
tatastaddviguṇān 32 vāme paścāt svapyāt  
yathāsukham  
vāmadiśyāyāmanalo nābheruddhatti śatnannām  
tasmāttu vāmapārśve śayīta bhuktaprapākārtham ||”  
śayanīyaṃ, klī, (śete'syāmiti | śī + adhikaraṇe  
'nīyara |) śayyā | ityamaraḥ || (yathā,  
māghe

## Linked texts (1)

- [Kṛtyaratnākara (Caṇḍeśvara)](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.krtya.krtyaratnakara.2.p38) — Caṇḍeśvara, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.53.11](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.53.11) · Pramāṇa
