<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.548.35 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Arts, Poetics, Architecture & Lexicography](https://indike.org/pramana/in.art) › [Lexicography](https://indike.org/pramana/in.art.kosa) › [Shabdakalpadruma](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma) › 548.35

# Shabdakalpadruma 548.35

Śabdakalpadruma 548.35

- **Language:** Sanskrit

### [548.35](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.548.35)

tadvividhaṃ yathā, bhāṣāparicchede  
“sāmānyaṃ dvividhaṃ proktaṃ parañcāparameva ca  
dravyādivikavṛttistu sattā paraṃtayocyate  
parabhinnā ca yā jātiḥ sevāparatayocyate  
vyāpakatvāt parāpi syāt vyāpyatvādaparāpi ca  
dravyatvādikajātistu parāparatayocyate ||”  
tallakṣaṇaṃ yathā | nityatve satyanekasamavetatvam  
anekasamavetatvaṃ saṃyogādīnāmapyasti ataḥ  
satyantaṃ nityatve sati samavetatvaṃgaganaparimāṇādīnāmapyasti ata uktaṃ aneketi nityatve sati  
anekavṛttitvamanyatrābhāvasyāpyasti atovṛttisāmānyamupekṣya samavetatvamuktam | ekavyaktivṛttistu na jātiḥ | tathā coktam  
“vyakterabhedastulyatvaṃ saṅkaro'thānavasthitiḥ  
rūpahānirasambandho jātivādhakasaṃgrahaḥ ||”  
ekavyaktikatvāt ākāśatvaṃ na jātiḥ | tulyavṛttikatvāt ghaṭatvaṃ kalasatvaṃ na jātidvayam  
saṃkīrṇatvāt bhūtatvaṃ mūrttatvaṃ na jātiḥ | anavasthābhayāt sāmānyatvaṃ na jātiḥ| viśeṣasya  
vyāvṛttasvabhāvasya rūpahāniḥ syādato viśeṣatvaṃ  
na jātiḥ| samavāyasambandhābhāvāt samavāyo  
na jātiḥ | dravyādivikavṛttiriti paratvaṃ ˙  
adhikadeśavṛttitvaṃ aparatvamalpadeśavṛttitvam  
sakalajātapekṣayā adhikadeśavṛttitvāt sattāyāḥ  
paratvam | etadbodhanāya dravyādīti| tadapekṣayā  
cānyāsāṃ jātonāṃ aparatvam| parabhinnā sattābhinnā | vyāpakatvāt parāpi syāt vyāpyatvādaparāpi ca | pṛthivautvādyapekṣayā vyāpakatvāt  
adhikadeśavṛttitvāt dravyatvasya paratvam| sattāpekṣayā alpadeśavṛttitvādudravyatvasya aparatvañca  
tathā ca dharmidvayasamāveśāt ubhayabhavidvayam  
prati siddhāntamuktāvalī || ( sādṛśyam | samātilakaṃ lāñchanaṃ śoṇaṃ yasyā vāmakuce bhavet  
ekaṃ putraṃ prasūyādau dhante ca vidhavā bhavet  
guhyasya dakṣiṇe bhāge tilakaṃ yadi yoṣitaḥ  
tadā kṣitiphteḥ patnī sūte ca kṣitipaṃ sutam  
nāsāgre maṃśakaḥ śoṇo mahiṣyā eva jāyate  
kṛṣṇaḥ sa eva bhartughnrāḥ puṃścalyā vā prakīttitaḥ  
nābheradhastāt tilakaṃ maśako lāñchanaṃ śubham  
maśakastilakaṃ cihnaṃ gulaphadeśe daridratāt  
sulakṣaṇāpi duḥśīlā kulakṣaṇaśiromaṇiḥ  
kulakṣaṇāpi yā sādhvī sarvalakṣaṇabhūsū sā  
kṛṣṇā kapilakeśī ca militabhrukuṭistathā  
gamanaṃ satvarañcaiva tyaktavyā syāt sadā budhaiḥ  
yasyā gamanamātreṇa bhūmau kampaḥ prajāyate  
baddhāminī pralobhācca tāṃ nārīṃ parivarjayet  
viralā daśanā yasyāḥ kṛṣṇoṣṭhau kṛṣṇajihvikā  
bharttāraṃ prathamaṃ hanti dvitīyañcaiva vindati  
sthūlo viralā yasyāḥ saṃlomā gātrakarkaśā  
bhekā bhekastanī kṣudrā dūrataḥ parivarjayet  
dīrghā yasyāḥ pralambāni lalāṭaṃ jaṭharaṃ bhagam  
kṣīṇi sā bhakṣayennārī śvaśuraṃ devaraṃ patim  
lalāṭe śvaśuraṃ hanyāt jaṭhare devaraṃ tathā  
bhagañca hanyādbharttāraṃ mahādoṣāstyaḥ smṛtāḥ  
yasyā atyutkaṭaṃ nābhau vacaśca vistṛtaṃ bhavet  
uttaroṣṭhe ca lomāni śīghra sā bhakṣayet  
patim  
caraṇānāmikā yasyāḥ kṣitiṃ na spṛśate yadi  
dvitīyā vā tṛtīyā vā sā kanyā sukhavarjitā  
nāsāgre dṛśyate yasyāḥ tilakaṃ maśako'pi ca  
kṛṣṇadantā kṛṣṇajihvā daśārheṇa patiṃ haret  
sūkṣmakeśā tu yā kanyā gauravarṇā ca yā bhavet  
aṣṭau janayate putrān prāpnoti vipulaṃ sukham ||”  
iti sāmudrake strolakṣaṇaṃ samāptam  
( samudrasambandhini, tri| yathā, mahābhārate  
5

- [Previous: 548.30](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.548.30)
- [Next: 548.12](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.548.12)
- [Up: 548](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.548)

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.548.35](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.548.35) · Pramāṇa
