<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.552.12 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Arts, Poetics, Architecture & Lexicography](https://indike.org/pramana/in.art) › [Lexicography](https://indike.org/pramana/in.art.kosa) › [Shabdakalpadruma](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma) › 552.12

# Shabdakalpadruma 552.12

Śabdakalpadruma 552.12

- **Language:** Sanskrit

### [552.12.1](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.552.12.1)

48  
“madūpyāyayaśāḥ prāpadāśramaṃ śrāntavāhanaḥ  
sāyaṃ saṃyaminastasya maharṣermahiṣīsakhaḥ ||”)  
sāyaṃkālaḥ, puṃ, (sāyaṃ sāyāhnaḥ kālaḥ | )  
sāyāhnaḥ | sāyaṃsandhyāsamayaḥ | yathā, smṛtisāgaraghṛtamatsyasūktam  
“jyeṣṭhā vāpyathavā ṣaṣṭhī sāyaṃkāle na ceḍyetū  
sāyameva tathāpi syādvisvaśākhābhimantraṇam  
iti tithyāditattvam  
sāyaṃsandhyā, strī, (sāyaṃ sāyāhna yā sandhyā|)  
sāyaṃkālopāsyā devatā | sāyaṃkālakarttavyopāsanā | sāyaṃsandhyopāsanākālaśca| tatpramāṇaṃ  
sandhyāśabde draṣṭavyam | paścimā sandhyā | tasyā  
utpattiryathā, —  
mārkaṇḍeya uvāca  
“nārāyaṇaḥ svayaṃ sandhyāṃ padmagarbhādhapāṇinā  
tataḥ puroḍāśamayaṃ taccharoramabhūt kṣaṇāt  
mahāsunermokṣāyo tasmin vistropakāriṇi  
nāgniḥ kravyādātaṃ yātotyetadatha tathā kṣatam  
evaṃ kṛtvā jagannāthastatraivāntaradhīyata  
samyāpyagacchadyatastejaṃ tatra medhātithirmuniḥ  
atha viṣṇoḥ prasādena kenāpyanupalacitā  
praviveśa tadā yajña sandhyā medhātithermuneḥ  
vahniṣṭaṃ na purā yā tu varṣībhūtā tu sā sutā  
upadiśya tapastarmu vacanāt parameṣṭhinaḥ  
kadācit tundilo duḥkhī kadācit cañcalā  
satī  
netrañca hena saubhāgyaṃ dantañca hena bhojanam  
hastañca hema ce śvaryyaṃ pādañca hema vāhanam  
cakreṇai kaṭhinī hastau pādāvajani komalau  
yasya pāṇitalau raktau tasya rājyaṃ viniddiśet  
dīrghaliṅgena dāridraṃ sthūlaliṅgena nirdhanaḥ  
hraśaliṅga na saubhāgyaṃ hrasaliṅgena bhūpatiḥ  
rekhābhirvahubhirduḥkhaṃ svalpābhirdhanahīnatā  
raktābhiḥ śriyamāpnoti kṛṣṇābhiḥ preṣyatāṃ vrajet  
saṅka hoṭaramadhyaṃ tu yavo yasya virājita.  
unnataṃ bhojanaṃ tasya śataṃ jīvati mānavaḥ

### [552.12.2](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.552.12.2)

saṅgu śaṃ kuliśaṃ chatraṃ yasya pāṇitale bhavet  
tasyaiśvaryyaṃ vinirddiṣṭaṃ aśītyāyurbhaveddhruvam  
dhanuryasya bhavet pāṇau paṅkajaṃ vātha toraṇam  
tasyaiśvayryyañca rājyañca aśītyāyurbhaveddhruvam  
kaniṣṭhātarjanī yāvadre khā bhavati cākṣatā  
viṃśatyabdadhikaśataṃ naro jīvatyanāmayaḥ  
kaniṣṭhāmadhyamāṃ yāvadre khā bhavati cākṣatā  
śatābdaṃ vātha vāśītiṃ naro jīvenna saṃśayaḥ  
kaniṣṭhāmanāmikāyāñcet rekhā bhavati cākṣatā  
ṣaṣṭi' pañcāśadabdaṃ vā narā jīvatyasaṃśayam  
rekhayā bhidyate rekhā svalpāyuśca bhavennaraḥ  
kaniṣṭhādhaḥsthitā rekhāḥ saṃkhyā yāvatikāḥ  
smṛtāḥ  
tāvatī puruṣānnāntu nārī bhavati niścitām  
karamadhyagatā rekhā bhruvo jar̤amavaida yadi  
nṛpo vā nṛpatulyo vā khyāto'rthavān bhavet  
matsyapucchaprakīrṇena vidyāvittasamanvitaḥ  
pitāmahasya vā kiñciddhanañca labhate dhruvam  
madhyamāyāṃ yadi yavā dṛśyante'ntastaśobhanāḥ  
tadānyasañcitaṃ vittaṃ prāpnotyaṅguṣṭhake yave  
yasyātha cakramaṅguṣṭhe yavaḥ pūrṇaśca dṛśyate  
tadā pitāmahādīnāmajjitaṃ bhanamāpnuyāt  
tarjanyāmatha cakrañca mitradvārā dhanabhavet  
tenaiva viparītu vyayo bhavati niścitam  
madhyamāyā sthite cakre devadvārā dhanaṃ labhet  
tenaiva viparītantu vyayo bhavati niścitam  
anāmikāyāṃ bhaveccakraṃ sarvvadvārā bhaveddhanam  
tenaiva viparotantu vyayo bhavati niścitam  
kaniṣṭhāyāṃ bhaveccakraṃ vāṇijyena dhanaṃ bhavet  
tenaiva viparītu vyayo bhavati niścitam  
lalāṭe dṛśyate yasya cakrarekhāvatuṣṭayam  
aśītyāyuḥ samāpnoti pañcarekhāḥ śataṃ samāḥ  
yasyonnataṃ lalāṭañca tāmravarṇañca dṛśyate  
rekhāhīnaśca kavaca ca connato mahī bhavet

### [552.12.3](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.552.12.3)

yasya jihvā bhaveddorghā nāsām ler̤hi sarvvadā  
yogo bhavati niṣpāpaḥ pṛthvīṃ bhramati sarvvadā  
dantāśca viralā yasya gaṇḍe kūṣo'pi jāyate  
parastrīramaṇī nityaṃ paravittaṃ na vissravān  
karkaśaḥ kaṭhineliṅgaḥ pramāṇāccirgataḥ sadā  
ramate ca sadā dāso nirdhano bhavati dhruvam  
lagnaliṅga na sūkṣmeṇa ratnavardhana bhūpatiḥ  
bahustrīramaṇī nityaṃ nārīṇāṃ vallabho bhavet  
yasya pādatale padma cakraṃ vāpyatha toraṇam  
śaṅkhaṃ śūliṅgaṃ vāpi sa rājā bhavati dhruvam  
kaśātilomaśā ye syuḥ kekarākṣāḥ kucelakāḥ  
kātaraṃ vyālajihvāñca te daridrā na saṃśayaḥ  
kapilā malināṅgāśca hrasvāścaiva haṣadvakhāḥ  
ṛśātidīrghā manujāstaṃ daridrā na saṃśayaḥ  
cibuke śmaśruśūnyā ye nirlomaśmaśṭdyāśca ye  
te dhūrtā naiva sande haḥ samudravacanaṃ yathā  
sūryomukhā mandapṛṣṭhāḥ kṛṣṇadantā kucelakāḥ  
vakranāsā vajranāsāstaṃ narā duṣṭamānasāḥ  
dayālayaśca dātāro rūpavanto jitendriyāḥ  
paropakāriṇaścai va ta'pūryyā mānavāḥ smṛtāḥ ||”  
iti puruṣalakṣaṇam  
atha strolakṣaṇam  
“yasyāḥ pādatale rekhā sā bhavet kṣitipāṅganā  
bhavedakhaṇḍabhogā ca yā mathyāṅgalimaṅgatā  
unnato māṃsalo'ṅguṣṭho varttalo'tulabhogadaḥ  
vakro hrasvaśca viviṭaḥ sukhasaubhāgyabhañjakaḥ  
dīrghoṅgulobhiḥ kulaṭā kṛśābhirmātanirdhanā  
kṛśābhiḥ syācca kṛśyāyuḥ bhagnābhirbhagnavarttinī  
civiṭābhirbhaveddāso viralābhirdaridriṇī  
parasparaṃ samārūr̤hā yadāṅgulo bhavanti hi  
hatvā bahūnapi patīn pareṣāṃ syā tadā bhavet  
snigdhā samunnatāstāmrā vṛttāḥ pādanakhāḥ  
śubhāḥ  
rājñīlasūcakaṃ strīṇāṃ pādapṛṣṭha mamunnatam  
samapādau śubhā nārī pṛthupāṇī sudurbhagā

### [552.12.4](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.552.12.4)

kulaṭonnatapāṇī syāt dīrghapāṇī ca duḥkhabhāk  
romaśone same śliṣṭe jaṅghe ca kramavarttule  
mā rājapatnī bhavati viśire sumanohare  
hrasta viśitasaṃlagna jānuyugma praśasyate  
nirbhāsaṃ spha racā rikthā daridrāyaśca viśratham  
viśiraiḥ karabhākārairūrubhirmattagairghanaiḥ  
suvṛtte romarahiterbhaveyūrbhavavallabhāḥ  
caturbhiraṅga laḥ śastā kīṭari vaṃśataṃguteḥ  
samunnata nitambācyā caturasrā mṛgodṛśām  
nitambavimbo nārīṇāṃ unnato māṃsalaḥ pṛthuḥ  
mahābhogāya saṃproktaḥ tadanyo'śubhrṇāya ca  
gabhīrā dakṣiṇāvarttā nābhiḥ syāt sukhasampade  
vāmāvarttā samuttānā vyaṅgapatrī na śobhanā  
udaraṃnnābhitucchena viśireṇa mṛdulacā  
yoṣit bhavati bhogānthā nityamiṣṭānnasevinī  
kumbhākāraṃ daridrāyā jaṭharañca mṛdaṅkavat  
kṛśāṅgābhaṃ yavāmañca duṣṭra jātaye striyāḥ  
nirloma hṛdayaṃ yasyāḥ samaṃ nimnalavarjitam  
pekṣravyaṃ cāpyavedhavyaṃ priyapra mā ca sā bhavet  
ghanī vṛttau dṛr̤hau pīnau samau śastau payodharau  
sthalārthī viralī sūkṣmī vāmorūṇāṃ na śarmmadau  
dakṣiṇīnnatavacojā putriṇīṣvapayonnatā  
vāmīnnatakucā sūte kanyāṃ saubhāgyasundarīm  
mūle sthūlau kramakṛśāvaye tokṣṇau payodharī  
sukhadau bālyakāle tu paścādatyantaduḥkhadau  
abhmojamukulākāramaṅga ṣṭhāṅga lisammukham  
hastadvayaṃ mṛgākṣīṇāṃ bahubhogāya jāyate  
mṛdumadhyonnataṃ raktaṃ talaṃ pāṣṇorarandhrakam  
praśastaṃ śastarekhāvyāmanparekhaṃ śubhapradam  
vidhavā bahulekheṣa virekheṣa daridriṇī  
bhikṣukī suśirāstrīna nārī karamalena vai  
matsrthena subhagā nārī svastvikena ca suprajā  
padmana bhūpateḥ patnī janayet bhūpatiṃ sutam

### [552.12.5](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.552.12.5)

cakravartipriyāḥ pāṇī nandāvarttapradakṣiṇaḥ  
śaṅkhātapatrakamaṭhā rājamāhalasūcakāḥ  
lāṅgolasya patno syācchakaṭena yugena vā  
cāmarāṅgu śakodaṇḍaiḥ rājapatnī bhaved dhruvam  
ṣaṅguṣṭhamūlādbhirgalya rekhā yāti kaniṣṭhikām  
yadi syāt patihantrī sā dūratastāṃ tyajet  
sudhoḥ  
triśūlāsigadāśaktidanduśyākṛtirekhayā  
nitambinī kīrttimatīṃ kareṇa pṛthivotale  
pāṭalo varttalaḥ snigdho rekhābhūpitamadhyabhūḥ  
sīmantinīnāmadharo rājñāṃ caiva priyo bhavet  
śyāmaḥ sthūlo'dharograḥ syāt vaidhavyakalahapradaḥ  
madyapo mastakāśinyādyottaroṣṭhaḥ subhogadaḥ  
potāḥ śyāmāśca daśanāḥ sthūlā dorghā vipaṅ  
ktayaḥ  
śaśyākārāśca viralā duḥkhadaurbhāgyakāraṇam  
adhastādadhikairdantairmātaraṃ bhakṣayet sphuṭam  
patihantrī ca vikaṭaiḥ kulaṭā viralairbhavet  
samavṛttapuṭā nāsā laghucchidrā śubhāvahā  
sthūlāgrā madhyamanā ca na praśastā samunnatā  
lalanā locane śaste raktāntaṃ kṛṣṇatārake  
gokṣīravarṇaviśade susnigdhe khagapakṣmaṇī  
uttākṣī na dīrghāyuḥ kṛtākṣī kulaṭā bhavet  
meṣākṣī mahiṣākṣī ca kekarākṣī na śobhanā  
kāmagṭahotā nitarāṃ gopiṅgākṣī sudurbhadā  
pārāvatākṣī durbhāgā raktākṣī bhartṛghātinī  
koṭarānayanā duṣṭā gajanailā na śobhanā  
puṃścalo vāmakāṇoco vandhyā dakṣiṇakāṇikā  
madhupiṅgākṣī ramaṇī dhanadhānyasamṛddhibhāk  
pralambamalikaṃ yasyā devaraṃ hanti sā dhruvam  
romaśena śirālena prāṃgunā rogiṇī matā  
sthūlamūrddhā ca vidhavā dīrghaśīrṣā ca bandhakī  
viśālenāpi śirasā bhaveddīrbhāgyabhājanam  
keśā calikulacchāyāḥ snigdhāḥ sūkṣmāḥ sukomalāḥ  
kiñcidākuñcitāgrāśca kuṭilāścātiśobhanāḥ

### [552.12.6](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.552.12.6)

bhra vormmo lalāṭe vā maśako rājyasūcakaḥ  
vāma kapole maśakaḥ śroṇī miṣṭānnadaḥ śubhaḥ  
tilakaṃ lāñchanaṃ vāpi hṛdi saubhāgyakāraṇam  
yasyā dakṣiṇavakṣoje bhavet tilakalāñchanam  
kanyācatuṣṭayaṃ sūte sūte sā ca sutadvayam  
tilakaṃ lāñchanaṃ śoṇaṃ yasyā vāmakuce bhavet  
ekaṃ putraṃ prasūyādau ante ca vidhavā bhavet  
guhyasya dakṣiṇe bhāge tilakaṃ yadi yoṣitaḥ  
tadā citipatiḥ patnī sūte ca citipaṃ sutam  
nāsāgre maṇakaḥ śoṇo makṣikā eva jāyate  
kṛṣṇāḥ sa eva bhartṛghnāḥ puṃścalya vā prakīrttitāḥ  
nābheradhastāt tilakaṃ maśako lāñchanaṃ śubham  
maśakāstilakaṃ cihnaṃ gulaphadeśe daridrakṛt  
sulakṣaṇāpi duḥśīlā kulalakṣaṇaśiromaṇiḥ  
kulakṣaṇāpi yā sādhvī sarvvalakṣaṇabhṛttu sā  
kṛṣṇā kapilākeśī ca militabhrūlakuṭistathā  
gamanaṃ satvarañcaiva tyaktavyā syāt sadā budhaiḥ  
yasyā gamanamātreṇa bhūmau kampaḥ prajāyate  
brahmaghninīṃ pralobhāñca tāṃ nārīṃ parivarjjayet  
viralā daśanā yasyāḥ kapilā ca kṛṣṇājihvikā  
bharttāraṃ prathamaṃ hanti dvitīyañcaiva vindati  
baṅgulo viralā yasyāḥ salomā gātrakarkaśā  
ekā naikastanī kṣudrā dūrataḥ parivarjayet  
auṣṭhi yasyāḥ pralambāni lalāṭaṃ udaraṃ bhagam  
auṣṭhi sā bhakṣayennārī śvaśuraṃ devaraṃ patim  
lalāṭe śvaśuraṃ hanyāt lalāṭaṃ devaraṃ tathā  
bhagañca hanyādbharttāraṃ mahādoṣāstvayaḥ smṛtāḥ  
yasyā atyutkaṭaṃ nāyyā vacaśca vistṛtaṃ bhavet  
uttaroṣṭhaṃ ca lomāni śīghraṃ sā bhakṣayet  
patim  
gharaṇānāmikā yasyāḥ kṣitiṃ na spṛśate yadi  
dvitīyā vā tṛtīyā vā sā kanyā sukhavarjitā  
nāsāgre dṛśyate yasyāḥ tilakaṃ maśako'pi ca  
kṛṣṇadantā kṛṣṇajihvā dagāhena patiṃ haret

### [552.12.7](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.552.12.7)

sūkṣmakeśā tu yā kanyā gauravarṇā ca yā bhavet  
aṣṭau janayate putrān prāpnoti vipulaṃ sukham ||”  
iti sāmudrake strīlakṣaṇaṃ samāptam  
sāmudrikaḥ, tri, (samudreṇa proktaṃ śāstramadhīte  
vettīti vā | ṭhañ |) strīpuṃsacihnavettā | iti  
hārārvalī || samudrasambandhī ca || (yathā, mahābhārate

## Linked texts (2)

- [Nītikalpataru](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.rajadharma.nitikalpataru.94.18) — Kṣemendra, Sanskrit
- [Sāmudrika (Garga)](https://indike.org/pramana/in.astro.samudrika.arsa.samudrika.4.23) — Garga, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.552.12](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.552.12) · Pramāṇa
