<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.634.150 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Arts, Poetics, Architecture & Lexicography](https://indike.org/pramana/in.art) › [Lexicography](https://indike.org/pramana/in.art.kosa) › [Shabdakalpadruma](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma) › 634.150

# Shabdakalpadruma 634.150

Śabdakalpadruma 634.150

- **Language:** Sanskrit

### [634.150.1](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.634.150.1)

“māsma sīmantinī kācit janayet putramīdṛśam  
sīmive | yo'smasyāyā dadhi śokasanantakam ||” )  
sīmantonnayanaṃ, klī, (sīmantasya unnayanaṃ uttolanaṃ yatra |) saṃskāraviśeṣaḥ | iti jaṭādharaḥ  
tadvidhānañca yathā,—  
atha sīmantonnayanam  
“yadi puṃsavanaṃ na kṛtaṃ tadā tasminneva dine  
prāyaścittātmaka mahāvyāhṛtihomaṃ kṛtvā puṃsavanañca kṛtvā sīmantonnayanaṃ kāryyam | tathā ca  
nāradaḥ  
‘yeṣāntu na kṛtāḥ pitrā saṃskārāvidhayaḥ kramāt  
karttavyā bhrātṛbhisteṣāṃ paitṛkādeva taddhanāt  
avidyamāne pitrarye svāṃśāduddhṛtya vā punaḥ  
avaśyakāryyāḥ saṃskārā bhrātṛbhiḥ pūrvvasaṃskṛteḥ  
kramāt bhrātṛṇāṃ saṃskārāṇāñca paurvvāparyyakramāt  
bhrātṛkramastu sodaraviṣaya eva | vivāhe tathā  
darśanāt | chandogapariśiṣṭam  
devatānāṃ viparyyāse juhotiṣu kathaṃ bhavet  
sarvvaṃ prāyaścittaṃ kṛtvā krameṇa juhuyāt punaḥ  
saṃskārā atipatyeran svakālāccet kathañcana  
hutvaitadeva kurvvīta ye tūpanayanādayaḥ ||’  
etadvityanena sarvvaṃ prāyaścittamanukṛṣya tacca prāgeva  
vihṛtam | ubhayakaraṇe tantreṇaiva mātṛkāpūjādi  
‘garbheṣuḥ kriyamāṇeṣu tu mātṛbhyaḥ pūjanaṃ sakṛt  
sakṛdeva bhavet śrāddhamādau na pṛthagādiṣu ||’  
iti chandogapariśiṣṭāt  
gobhilaḥ | atha sīmantonnayanaṃ prathame garbhe caturthe  
māsi ṣaṣṭhe'ṣṭame vā | atha puṃsavanānantaram  
sīmantaḥ keśarācanāviśeṣaḥ | vāśabdennātra caturthādimāsānāṃ tulyavadvikalpaḥ| kintu pūrvvapūrvvakālaḥ praśastaḥ | samarthasya doṣādyogāt iti  
nyāyāt | tataśca navamamāsādau prāyaścittaṃ kṛtvaiva  
karttavyam | prathamagarbhe ityupādānāt | yadi

### [634.150.2](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.634.150.2)

kathañcidakṛta etasmin saṃskāre garbhanāśe punargarbhotpattau ayaṃ kālaniyamo na kintu garbhaspandane  
sīmantonnayaṇaṃ yāvanna bālaprasavaḥ | iti śaṅkhalikhitoktakālo grāhyaḥ | bahvṛcāmārttaṇḍaḥ  
‘yā nāyyakṛtasīmantā prasūte ca kathañcana  
aṅke vidhāya taṃ bālaṃ punaḥ saṃskāramarhati  
ṣaṣṭhe māse'ṣṭame'ṅgījyakujadinakṛtāṃ nakṣabhandre  
tithau ce  
metre mūle mṛgāṅke karapitṛpavane pauṣṇaviṣṇātriyugma  
puṣyārkādityaraudre yuvatitarimasaṃ tarkṣike vāpi  
lagne  
candre tārānukūle śubhamapi niyataṃ syācca  
sīmantakarma ||’  
mṛgājarahite lagne navāṃśe puṃgrahasya ca  
jīvadṛdasti sīmantaṃ tthā riktaṃ tare tithau  
gobhilaḥ | prātaḥ saśiraskām todagarṣe pu dharmeṣu  
paścādagneḥ prāṅgupaviśati uktārthametat | paścāt  
patiravasthāya yugmanstomeśvaraṃ śalāṭupravamrākaścāti payamūrdhvāvato dṛkṣa iti | agneḥ paścāt  
patiḥ sthitvā | yugāni phalāni yasmin śalāṭupṛṣṭe naulastabake sa yugmat taṃ satuvantam  
tathā ca bhaṭṭanārāyaṇadhṛtaṃ chandogapariśiṣṭam  
‘śalāṭu naulamityuktaṃ payyustabaka ucyate  
kapucchikābhiḥ keśā mūrddhi paścāt kapucchalaḥ  
etadvacanaṃ nārāyaṇīyādhyāyaina dhṛtam | uḍumbaramavamauḍambaram | payajhūrdhvāvato dṛkṣa iti  
mantreṇa bhāryyāyāḥ kaṇṭhe badhnāti || || atha  
sīmantabhūrddha nayati bhūriti darbhepiñjalyābhiraiva  
prathamaṃ bhuva iti dvitīyaṃ svariti tṛtīyam  
athānantaraṃ yatra sindūraṃ strī dadāti taṃ sīmantaṃ  
lalāṭorddhaṃ nayati bhūriti mantreṇa darbhapiñjalobhistisṛbhiḥ| ekavārakaraṇādyāvacchrayannayanāni  
tāvatobhiraiva tisṛbhirityarthaḥ | prathamādipadāni

### [634.150.3](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.634.150.3)

tu vyāhṛtaunāṃ piñjalaunāñca pṛthaṅniyogārtham  
piñjalo pavitram | tathā ca chandogapariśiṣṭam  
‘anantargarbhiyāṃ sāgraṃ kauśaṃ dvidalameva ca  
prādeśamātraṃ vijñeyaṃ pavitraṃ yatra kutracit  
etadeva hi piñjalyā lakṣaṇaṃ samudāhṛtam ||’  
gobhilaḥ | atha vīratareṇa yenāditarityetavṛcā  
vīrāstarantyanena yukṣamiti vīrataraḥ śaraḥ  
tathā ca chandogapariśiṣṭam  
‘khāvicchalākā śalalī tathā vīrataraḥ śaraḥ  
tilataṇḍulasampākaḥ kaparaḥ so'bhidhīyate ||’  
tataśca śareṇa yenāditeriti mantreṇa sīmantamūrddhaṃ  
nayati iti pūrvvasūtrādanuvarttate || || atha  
pūrṇana sūtracāleṇa vākāmamasmiletayacarcā | cālaṃ  
takkuḥ | tena sūtrapūrṇena vākāmahamiti mantreṇa  
sīmantamūrddhaṃ nayatīti śeṣaḥ | triḥ svetayā  
śalalyā yāste vāke sumataya iti khānavitaye  
śuklena śvetā jambukaṇṭakena yāste iti mantreṇa  
sīmantamūrddha nayatīti śeṣaḥ | kṛparaḥ svālopāka uttaraghnatamnamavekṣayet | kṛpara uktaḥ  
svālopākavṛkṣaḥ sa upari dattaghṛtastaṃ vadhyāḥ  
pradarśayet | svālopākapadaṃ carusyāsthāṃ kṣaṣarasya śrapaṇārtham | manuṣyārthatvāt dviḥprakṣālanam  
tataśca yaḥ kaścinnahānese srapayitvā khāpayet  
kimpaśyasītyuktvā prajāmiti vācayet kiṃ paśyasīti patiruktā prajāmityādi mantraṃ garbhiṇauṃ  
vācayet | taṃ sā svayaṃ bhuñjīta | tamevecitaṃ  
kaparam | vaurasūrjīvasūrjīvapatnīti brāhmaṣyo  
maṅgalyādibhirbhogabhirupāsīran| vaurān viktāntān putrān sūta iti vaurasūrbhava bhaveti vākyaśeṣaḥ pratipadaṃ syāt | jīvato dīrghāyuṣaḥ

### [634.150.4](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.634.150.4)

putrān sūta iti jīvasūḥ jīvataḥ patnau jīvapatnī avibhavetyarthaḥ | evaṃ prakārābhirbhāgabhiratūnayeyuḥ | kramaśa mahāvyāhṛtibhirhatvā  
ṣoḍūmbaraphalastabakaṃ kaṇṭhe badhvā prajāmiti  
vācayitvā'ntaṃ tantraṃ kṛtvā vyāhṛtibhirhomāditantraṃ samāpayet tato brāhmaṇā upāsīran |”  
iti saṃskāratattvam  
sīmā, \[n\] sro, (sīyate iti | si + “nāmansomā, ' sīmanvyomañceti |”uṇā04

## Linked texts (1)

- [Nāradasmṛti](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.narada.v13.34) — Nārada, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.634.150](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.634.150) · Pramāṇa
