<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.634.36 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Arts, Poetics, Architecture & Lexicography](https://indike.org/pramana/in.art) › [Lexicography](https://indike.org/pramana/in.art.kosa) › [Shabdakalpadruma](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma) › 634.36

# Shabdakalpadruma 634.36

Śabdakalpadruma 634.36

- **Language:** Sanskrit

## Contents

- [634.36.p1](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.634.36.p1) — 6 parts

### [634.36](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.634.36)

3

### [634.36.p1.1](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.634.36.p1.1)

)  
velā | iti viśvaḥ  
sīmāvivādaḥ, puṃ, (sīmāyyāḥ vivādaḥ |) grāmādīnāṃ somāviṣayakakalahaḥ | yathā | adhunā  
sīmāvivādanirṇaya ucyate  
“sīmno vivāde cetrasya sāmantāḥ sthavirādayaḥ  
gopāḥ somākkaṣāṇā ye sarvvaṃ ca vanagocarāḥ  
nayeyurete somānaṃ svalāṅgāratuṣadrumaiḥ  
setuvalmīkanimnāsthicetyādyairupalakṣitām ||”  
grāmadvayasambandhinaḥ kṣetrasya somno vivāditayaikagrāmāttarvvattiṃkṣetramaryyādāvivāde ca sāmantādayaḥ svalāṅgārādibhiḥ pūrvvakṛtaiḥ somālakṣaṇairupalakṣitāṃ cihnitāṃ somāṃ nayeyuḥ nirṇayeyuḥ  
somā cetādviprayyīdā sā caturvvidhā | janapadasomā 1 grāmasomā 2 kṣetrasomā 3 gṛhasīmā 4 ceti | sā ca yathāsambhavaṃ pañcalakṣaṇā  
taduktaṃ nāradena  
“dhvajino matsinī caiva naidhānī bhayavarjjitā  
rājaśāsananītā ca somā pañcavidhā smṛtā ||”  
dhvajinī vṛkṣādilakṣitā | vṛkṣādīnāṃ prakāśakatvena dhvajatulyatvāt | matsinī salilavatī  
matsyaśabdasya svadhārajalalakṣaṇatvāt | naidhānī  
nikhātatuṣāṅgārādimatī | teṣāṃ nikhātatvena  
nidhānatulyatvāt | bhayavarjitā arthipratyarthiparasparasampratipattinirmitā | rājaśāsananautā | prādyacihnābhāve rājecchayā nirmmitā  
evabhūtāyāṃ ṣor̤hā vivādaḥ saṃbhavati | yathāha  
kātyāyanaḥ  
“ādhikyaṃ nyūnatā cāṃśe astināstitvameva ca  
abhogabhuktiḥ saumā ca ṣaḍbhūvādasya hetavaḥ||”  
iti | tathā hi | mamāca pañcanivarttanāyā bhūmeradhikā bhūrastīti kenacidukte pañcanivarttanaiva  
nādhiketyādhikye vivādaḥ pañcanivarttanā madauyā

### [634.36.p1.2](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.634.36.p1.2)

bhūrityuktena tato nyūnaiveti nyūnatāyām | pañcanivarttano mamāṃśa ityukte'yama eva nāstautyastināsti|navivādaḥ sambhavati | madoyā bhūḥ prāgavidyamānabhogeva bhujyata ityānaṃ na gantatā cira  
mānyeva me bhuktirityabhogamuktau vivādaḥ | dvayaṃ  
mamvediyañceti somāvivāda iti ṣaṭprakāra eva  
vivādaḥ sambhavati | ṣaṭprakāreḍapi bhūvivāde  
bhṛtyaryābhyāṃ somāyā api nirṇayamānatvāt  
somānirṇayaprakaraṇe tasyāntarbhāvaḥ | samantāṅgavāḥ sāmantāḥ | catasṛṣu dikṣvanantarā grāmādayasta ca pratisīsaṃ vyavasthitāḥ  
“grāmo grāmeṣu sāmantaḥ kṣetraṃ kṣetrasya kīrttigṛhaṃ gṛhasya nirdiṣṭaṃ samantāt parirathya hi ||”  
“saṃsaktakāstu sāmantāstatsaṃsaktāstathottaraIḥ  
saṃsaktasaktasaṃsaktāḥ pañcākārāḥ prakīrttitāḥ ||”  
“niṣyādyamānaṃ yaṃ dṛṣṭaṃ tat kāryyaṃ tadguṇānviteḥ  
vṛddhā vā yadi vāhvāste ca vṛddhāḥ prakīrttitāḥ  
ye tatra pūrvaṃ sāmantāḥ paścāddeśāntaraṃ gatāḥ  
tanmūlatvānnu te maulā ṛṣibhiḥ parikīrttitāḥ  
upaśravaṇasambhogakāryyākhyānopacihnitāḥ  
uddharanti punaryasmāduṣṭatāste tataḥ smṛtāḥ ||”  
gopā gocārakāḥ  
“somākṛṣāṇāḥ somāntenicita kṣetrakarṣakāḥ |”  
sarvva ca vanagocarā vanacāriṇo vyādhādayaste  
ca manunāktāḥ  
“vyādhān śākunikān gopān kaivarttān  
mūlakhātakān  
vyālagrāhānuñchavṛttīnanyaIṃśca vanagocarān ||”  
sthalamunnato bhūpradeśaḥ | aṅgāro'gnaṃ kvacidvahram  
tuṣā dhānyatvacaḥ | drumā nyagrodhādayaḥ | seturjalapravāhabandhaḥ | caityaṃ pāṣāṇādibandhaḥ  
śrādyaśabdena veṇuvālukādīnāṃ grahaṇam| etāni  
ca prakāśāprakāśabhedena dviḥprakārāṇi | tathā  
ca manuḥ  
“somāvṛkṣāṃstu kurvīta nyagrodhāśvatyakiṃśukān

### [634.36.p1.3](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.634.36.p1.3)

śālmalīn tālatāṃlāṃśca kṣīriṇaśceva pādapān  
gulmān veṇūṃśca vividhān śamī vallī sthalāni  
ca  
śarān kubjakagulmāṃśca tathā somā na naśyati  
tar̤āgānudapānāni vāpīḥ prasavaṇāni ca  
somāsandhiṣu kāryyāṇi devatāyatanāni ca ||”  
iti prakāśarūpāṇi  
“upacchannāni cānyāni somāliṅgāni  
kārayet  
somājñāne nṛṇāṃ bokhannityaṃ loke viparyyayam  
bhasmano'sthīni gobālāṃstuṣān bhasmakarpālikāḥ  
karīṣamiṣṭakāṅgāraśarkarāvālukāstathā  
yāni caivaṃ prakārāṇi kālādbhūmirna bhakṣayet  
tāni sandhiṣu somāyā aprākāṇāni kārayet  
etairliṅgairnayet somāṃ rājā vivadamānayoḥ ||”  
pracchannaliṅgāni etaiḥ prakāśāprakāśarūpairliṅgaiḥ  
sāmantādipradarśitaiḥ somāṃ prati vivadamānayoḥ  
somāniścayaṃ kuryyādrājā || || yadā punaścihnāni na santi vidyamānāni vā liṅgāliṅgatayā sandigdhāni tadā nirṇayopāyamāha  
“sāmantā vā samagrāmāścatvāro'ṣṭau daśāpi vā  
raktasragvasanāḥ somāṃ nayeyuḥ kṣitidhāriṇaḥ ||”  
sāmantāḥ pūrvoktalakṣaṇāḥ | samagrāmāścatvāro'ṣṭau daśāpi vā ityevaṃ samasaṃkhyāḥ pratyāsannagrāmotyāḥ | raktasragviṇī raktasragdharāḥ mūrddhāropitakṣitikhaṇḍāḥ somānaṃ nayeyuḥ pradarśayeyuḥ  
sāmantā veti vikalpāmidhānaṃ smṛtyantaroktasākṣyabhiprāyam | yathāha manuḥ  
“sākṣipratyaya eva syāt somāvādavinirṇayaḥ | ”  
tatra ca sākṣiṇāṃ nirṇayatvaṃ mukhyaṃ tadabhāve  
sāmantānām | taduktam  
“sākṣyabhāve tu catvāro grāmāḥ sīmantavāsinaḥ  
somānirṇayaṃ kuryuḥ prayatā rājasannidhau ||”  
tadabhāve tatsaṃsaktādīnāṃ nirṇayatvam | yathāha  
kātyāyanaḥ  
“svārthasiddhau praduṣṭeṣu sāmanteṣvarthagauravāt  
tatsaṃsakteṣu katrttavya uddhāro nātra saṃśayaḥ

### [634.36.p1.4](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.634.36.p1.4)

saṃsaktasaktadoṣe tu tatsaṃsaktāḥ prakīrttitāḥ  
karttavyā na praduṣṭāstu rājā dharmaṃ vijānatā ||”  
sāmantādyabhāve maulādayo grāhyāḥ | teṣāmabhāve sāmantā mauladṛṣṭoddhatādayaḥ | sthāvaraṃ  
ṣaṭprakāreḍapi kāryyā nātra vicāraṇeti kātyāyanena kramavidhānāt | ete ca sāmantādayaḥ  
saṃkhyāguṇātirekeṇa saṃbhavanti  
“sāmantāḥ sādhanaṃ pūrvvaṃ nirdoṣāḥ syurguṇānvitāḥ ||”  
dviguṇāstūsarā śreyāstato'nye triguṇā matāḥ  
iti smaraṇāt  
te ca sākṣiṇaḥ sāmantādayaśca straṃḥ straiḥ śapathaiḥ  
śāpitāḥ santaḥ somāṃ nayeyuḥ  
“śirobhistaṃ gṛhotvārṣī sragviṇo raktavāsasaḥ  
sukṛtaiḥ śāpitāḥ skhaiḥ skhai nayeyuste samañjasam  
iti smaraṇāt  
nayeyuriti bahuvacanaṃ dvayornirāsārthaṃ naikasya  
“ekaścedunnayet somāṃ sopavāsaḥ samunnayet  
raktamālyāmbaradharo bhūmimādāya mūrddhani ||”  
iti nāradenaikasyābhyanujñānāt | yattu  
“naikaḥ samunnayet somāṃ naraḥ pratyayavānapi  
gurutvādasya kāryyasya kriyaiṣā bahuṣu sthitā ||”  
ityekasya niṣedhaḥ | sa ubhayānumatadharmāvidatiriktāviṣaya ityāvirodhaḥ  
khakhādiviṅgābhāve'pi sākṣisāmantādīnāṃ  
somājñāna upāyaviśeṣo nāradenoktaḥ  
“nimnagāpakṣatotṛṣṭanaṣṭacihnāsu bhūmiṣu  
tattaddeśānumānācca pramāṇādbhogadarśanāt ||”  
nimnagāyā nadyā prapannatenāpaharaṇenotssṛṣṭāni svasthānāt pracutāni naṣṭāni vā  
liṅgāni yāsu maryādābhūmiṣu tatra tattaddeśānumānāt utsṛṣṭanaṣṭacihnānāṃ prācīnapradeśānumānād grāmādārabhya sahasradaṇḍaparimitaṃ  
kṣetramasya grāmasya paścime bhāga ityevaṃ vidhānāt  
pramāṇādvā pratyarthisamakṣamavipratipannāyāḥ

### [634.36.p1.5](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.634.36.p1.5)

kṣāntakālopalaciterbhukteśca| nirglanuyuḥ | hastvastinā cātra viśeṣo darśitaḥ  
“bhāgamadya pramāṇaśca bhogaṃ kālañca nāma ca  
bhūbhāgalakṣaṇañcaiva ye vidusta'tra sākṣiṇaḥ ||”  
ete ca sākṣisāmantādayaḥ śapathaiḥ śāpitāḥ  
santaḥ kulādisamakṣaṃ rājñā praṣṭavyāḥ | yathāḍa  
manuḥ  
“grāmeyakakulānāntu samakṣaṃ sīmni sākṣiṇaḥ  
praṣṭavyāḥ somaliṅgāni tayoścaiva vivādinoḥ  
te pṛṣṭāḥ sākṣyādayaḥ samastā aikamatyena somni  
nirṇayaṃ kuryuḥ | tanniṇītāṃ somāṃ tattaddarśitasakalaliṅgayuktāṃ mādhyādināmāñcitāñcāvismaraṇārthaṃ patre samāropayet | uktañca manunā  
“te pṛṣṭāstu yathā brūyuḥ māmantāḥ sāṃmni  
nirṇayam  
nibadhnīyāttathā somāṃ sarvvāstāṃścaiva nāmataḥ  
eteṣāṃ mākṣisāmantaprabhṛtīnāṃ sāmāpañcamamardinādārabhya yāvat tripakṣaṃ rājadaivikaṃ vyasanaṃ  
cennāpapadyate tadā tattaddarśanāt somānirṇayaḥ  
anyañca rājadaivikavyasanāvāpriḥ kātyāyanāktaḥ  
“somācakramaṇe kope pādasparśe tathaiva ca  
tripakṣapañcasaptāhe daivarājikamiṣyate ||” iti  
yadā tvamīṣāṃ uktasākṣyavacasāṃ tripakṣābhyantareṃ  
rogādikṣīyate | athavā prativādinihṛṣṭābhyadhikasaṃkhyāguṇa-sākṣyantaraviruddhavacanatā tadā  
te mṛṣābhāṣiṇatayā daṇḍanoyāḥ | tadāha  
“anṛtaṃ tu pṛthagdaṇḍyā rājñā madhyamasāhasam  
anṛtaṃ mithyāvadane nimittabhūtaṃ sati sarvvasāmantāḥ pratyekaṃ madhyamasāhasena catvāriṃśadadhikena paṇapañcaśatena daṇḍanīyāḥ | sāmantāviṣayatā cāsya sākṣāmaulādīnāṃ smṛtyantare  
daṇḍāntaravidhānādavagamyate | tathā ca manuḥ  
“yathottena nayantaste pūyante satyasākṣiṇaḥ  
viparītaṃ nayantastu dāpyāḥ syurdviśataṃ damam ||”  
nārado'pi

### [634.36.p1.6](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.634.36.p1.6)

‘atha cedanṛtaṃ brūyuḥ sāmantāḥ sīmni nirṇaye  
sarvva pṛthak pṛthak daṇḍyā rājñā madhyamasāhasam ||”  
sāmantānāṃ madhyamasāhasaṃ daṇḍamabhidhāya  
“meṣāñca dantaṃ bruyurniyuktā bhūmikarmmaṇi  
pratyekantu jaghanyo'rddha vinaiyāḥ pūrvvasāhasam ||”  
"maulabaddhādayastvanye daṇḍagahmā pṛthak pṛthak  
vineyāḥ prathamaneva sāhasenānute sthitāḥ ||”  
bādhān gāṅgopān gopām kaivarttānū mūlakhānakān  
vyālagrāhānuñchavṛttīnanyaśca vanacāriṇaḥ  
te pṛṣṭāstu yathā brūyuḥ sīmāsandhiṣu lakṣaṇam  
tattathā sthāpayedrājā dharmeṇa grāmayorddayoḥ  
cennayetprataḍāgānāmārāmasya gṛhasya ca  
sāmantapratyayo jñeyaḥ sīmāsetuvinirṇayaḥ  
sāmantāścenmṛṣā brūyuḥ setau vivadatāṃ nṛṇām  
sarvve pṛthak pṛthak daṇḍā rājñā madhyamasāhasam  
gṛhaṃ tar̤āgāmārāmaṃ kṣetraṃ vā bhoṇayā haran  
śatāni pañca daṇḍyaḥ syādajñānāddiśśato damaḥ  
sīmāyāmaviṣahyāyāṃ svayaṃ rājeva dharmavit  
pradiśeta bhūmiriteṣāmupakārāditi sthitiḥ ||”

### [634.36.p2](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.634.36.p2)

iti mānave 8 adhyāye

## Linked texts (17)

- [Kātyāyanasmṛti](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.uddhrta.katyayana.732) — Kātyāyana (smṛtikāra), Sanskrit
- [Bṛhaspatismṛti](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.uddhrta.brhaspati.1.19.3) — Bṛhaspati, Sanskrit
- [Saurapurāṇa](https://indike.org/pramana/in.purana.upa.saiva.saura.18.57) — Sanskrit
- [Yājñavalkyasmṛti](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.yajnavalkya.2.151) — Yājñavalkya, Sanskrit
- [Vyavahāraprakāśa (Mitramiśra)](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.vyavahara.vyavaharaprakasa.8.p604) — Mitramiśra 1753, Sanskrit
- [Dharmatattvakalanidhi](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.mahanibandha.dharmatattvakalanidhi.11.p346) — Pṛthvīcandra, Sanskrit
- [Madanaratna](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.mahanibandha.madanaratna.3.p510) — Madanasiṃha, Sanskrit
- [Pṛthvīcandra](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.mahanibandha.prthvicandra.13.p320) — Sanskrit
- [Ślokakātyāyana](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.uddhrta.slokakatyayana.5.379) — Sanskrit
- [Vivādaratnākara](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.vyavahara.vivada.vivadaratnakara.13.p22) — Caṇḍeśvara, Sanskrit
- [Ratnākara](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.mithila.ratnakara.13.p22) — Caṇḍeśvara, Sanskrit
- [Smṛtiratnākara (Vivādaratnākara, Kṛtyaratnākara…)](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.mahanibandha.smrtiratnakara.13.p9) — Caṇḍeśvara Ṭhakkura, Sanskrit
- [Bārhaspatyasaṃhitā (Aṅgiras)](https://indike.org/pramana/in.astro.samhita.rsi.barhaspatyasamhita.19.3) — Aṅgiras, Sanskrit
- [Vivādārṇavasetu](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.vyavahara.vivada.vivadarnavasetu.3.p52) — Several paṇḍits 1748, Sanskrit
- [Vivādārṇavasetu (Bāṇeśvara and others)](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.vyavahara.vivada.vivadarnavasetu-banesvara-and-others.3.p52) — Bāṇeśvara and others, Sanskrit
- [Vyavahāramādhava](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.vyavahara.vyavaharamadhava.29.p16) — Mādhavācārya, Sanskrit
- [Sarasvatīvilāsa](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.mahanibandha.sarasvativilasa.12.p39) — Pratāparudradeva, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.634.36](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.634.36) · Pramāṇa
