Pramāṇa · Search · About · API

Shabdakalpadruma 764.3.p1

Śabdakalpadruma 764.3.p1

Language
Sanskrit

764.3.p1.1

74
“baleḥ putraśatañcāsīt bāṇajyeṣṭha narādhipa
dhṛtarāṣṭraśca sūryyaśca candramārkastathāparaḥ ||” )
dānavaviśeṣaḥ | yathā,—
“abhavan danuputtrāśca vaṃśe khyātā mahāsurāḥ
vipracittipradhānāste śataṃ tīvraparākramāḥ
svarbhānurva ṣaparvvā ca kuhadaśca mahāsuraḥ
dhṛtarāṣṭraśca sūryyaśca danumāliṃstathāparaḥ ||”
iti vahnipurāṇe kāśyapoyavaṃśaḥ
grahaviśeṣasya paryyāyo yathā | sūraḥ2 aryyamā3
ādityaḥ4 dvādaśātmā5 divākaraḥ6 bhāskaraḥ
7 ahaskaraḥ 8 bradhnaḥ 9 prabhākaraḥ 10 vibhākaraḥ 11 bhāsvān12 vivasvān13saptāśvaḥ14
haridaśvaḥ 15 uṣṇaraśmiḥ 16 vivarttanaḥ 17
arkaḥ18 mārttaṇḍaḥ19 mihiraḥ20 aruṇaḥ21
pūṣā 22 dyumaṇiḥ 23 taraṇiḥ 24 mitraḥ25
cittabhānuḥ 26 virocanaḥ 27 vibhāvasuḥ 28
grahapatiḥ 26 tviṣāmpatiḥ 30 ahnaḥpati' 31
bhānuḥ 32 haṃsaḥ 33 sahasrāṃśuḥ 34 tapanaḥ 35
savitā36 raviḥ37| ityamaraḥ|1|3|28-31
śūraḥ 38 bhagaḥ 36 harmaḥ 40 padminīvallabhaḥ41
hariḥ 42 dinamaṇiḥ 43 caṇḍāṃśuḥ 44 saptasaptiḥ 45 gabhastimān 46 aṃśumālī 47
kāśyapeyaḥ 48 khagaḥ 46 bhānumān 50 lokalocanaḥ 51 padmabandhuḥ 52 jyotiṣmān 53
avyathaḥ 54 tāpanaḥ 55 citrarathaḥ 56
khamaṇiḥ 57 divāmaṇiḥ 58 gabhastihastaḥ56
haṃliḥ 60 pataṅgaḥ 61 arkika 62 dinapraṇīḥ63
vedodayaḥ 64 kālakṛtaḥ 65 graharājaḥ 66
tamomudaḥ 67 rasādhāraḥ 68 pratidivā 66
jyotiḥpīthaḥ 70 inaḥ 71 | iti śabdaratnāvalī || kammesācī 72 jagaccakṣuḥ 73 trayītapaḥ 74 pradyotanaḥ 75 khadyotaḥ 76 lokabāndhavaḥ 77 padminīkāntaḥ 78 a gṛhastaḥ 76
padmapāṇiḥ 80 hiraṇyaretāḥ 81 pītaḥ 82
adriḥ 83 bhagaḥ 84 harivāhanaḥ 85 ambarīṣaḥ 86 dhāmanidhiḥ 87 himārātiḥ 88

764.3.p1.2

gopatiḥ 86 kuñjāraḥ 60 plavagaḥ 61 sūnuḥ 62
tamopahaḥ 63 gabhastiḥ 64| iti jaṭādharaḥ
asya varṇaḥ raktāyāmamiśritaḥ | sa ca pūrvodikapuruṣa-kṣatriyajāti-sattvaguṇa-kaṭurasasiṃharāśo
nāmadhipatiḥ | dhānyādisuvarṇavṛkṣacatuṣpadagobhūmikhāmī | catuṣkoṇaḥkṛtiḥ | madhyāhnakāle
prabalaḥ | vṛddhaḥ | raṇacāro | tiktarasapriyaśca
iti bṛhajjātakādayaḥ || || grahayantraṃ tu
varttulākāraḥ| maṇḍalamadhyasthaḥ | asya janmabhūmiḥ
kaliṅgādeśaḥ | gottraḥ kāśyapaḥ | varṇaḥ raktaḥ
pūrvvāmukhaḥ | jātiḥ brāhmaṇaḥ | valirguḍaudanam
dhūpo gugguluḥ | gandho raktacandanam | samid
arkaḥ | asya dhyānam
“dhkṣāryyaṃ kāśyapaṃ raktaṃ kāliṅgaṃ dvādaśāṅgulam
padmahastadvayaṃ pūrdhvānanaṃ saptāśvavāhanam
śivādhidaivataṃ dhyāyeṃcahnipratyadhidaivatam ||”
asya mantraḥ
“ākṛṣṇe na rajasā varttamāno niveśayannamṛtaṃ
martyañca hiraṇyayena savitā rathena devo yāti
bhuvanāni paśyan ||” dakṣiṇā dhenuḥ | iti grahayāgamaskāratatve || ||tasyotpattyādiryathā, —
“athāntarīkṣādābhāṣya kaśyapaṃ munisattamam
satoyameghagambhīrau vāgvācāśarīriṇo
māritañca yataḥ proktametadaṇḍaṃ tvayāditim
tasmānmune sutaste'yaṃ mārttaṇḍākhyo bhaviṣyati
sūryādhikārañca vibhurjagatleṣa kariṣyati
itityatsusagāṃdhāyaṃ yañcabhāgaharānaraun
daivā niśamyeti vaco gaganāt samupāgatam
praharṣamatulaṃ yātā dānavāśca hataujasaḥ
tato yuddhāya daityānāñjuṣṭāva śatakratuḥ
saha devairmudā yukto dānavāśca tamabhyayuḥ
teṣāṃ yuddhamabhūdvāraṃ devānāmasuraiḥ saha
śastrāstradauptasamadosamamastabhuvanāntaram
tasmin yuddhe bhagavatā mārttaṇḍena nirīkṣitāḥ

764.3.p1.3

tejasā dahyamānāstu bhasmībhūtā mahāsurāḥ
tataḥ praharṣamatulaṃ prāpuḥ sarvve divaukasaḥ
tuṣṭuvaste'thamo yoniṃ mārttaṇḍamaditiṃ tathā
svādhikāraṃ tataḥ prāpadyaśabhāgāya pūrvvavat
bhagavānapi mārttaṇḍaḥ svādhikāramathākarot
kadambapuṣpavadbhāsanvadhadhairyaśca raśmibhiḥ
vṛtto'smipiṇḍamahaśo dṛnna nātisphu ṭaṃ vapuḥ ||”
iti mārkaṇḍeyapurāṇe mārttaṇḍotpattiḥ
mārkaṇḍeya uvāca
“atha tasmai dadau kanyāṃ saṃjñāṃ nāma vivaskhate
prasādya praṇato bhūtvā viśvakarmmā prajāpatiḥ
vivasvatastu saṃbhūto man ho caritaṃ tayoḥ
pūrvvameva tathākhyāta mayetadakhilaṃ dvija
auṣṭvapatyānvasau tasyāṃ janayāmāsa gaupatiḥ
dvau putrau sumahābhāgau kanyāñca yamunāṃ nadīm
manurvvavakhato jyeṣṭhaḥ śrāddhadevaḥ prajāpatiḥ
teṣāṃ yamo yamī caiva yamalau saṃbabhūvatuḥ
tattejo'bhyadhikaṃ caiva mārttaṇḍasya vivasvataḥ
asahantī tu tantejaḥ svāṃ kāyāṃ vocya sābravīt
saṃjñovāca
ahaṃ yāsyāmi bhadraṃ te svakañca bhavanaṃ pituḥ
nirvikāraṃ tvayāpyatra stheyaṃ macchāsanāt śubhe
imau ca bālako mahyaṃ kanyā ca varavarṇino
saṃbhāvyā naiva cākhyeyamimaṃ bhagavate tvayā
chāyovāca
ākeśagrahaṇādde vi ākṣāpāddeva karhicit
ākhyāsyāmi mataṃ tubhyaṃ gamyatāṃ yatra vāñchitam
ityuktā kāyayā saṃjñā jagāma pitṛmandiram
tatrāvasat pitugṛhe kañcit kālaṃ śumekṣaṇā
bharttuḥ samīpaṃ yāhīti pittoktā sā punaḥ punaḥ
aśśvarūpadharā bhūtvā kurun viprottarāṃstataḥ
tatra tepe tapaḥ sādhvī nirāhārā mahāmune
pituḥ samīpaṃ yātāyāḥ saṃjñāyā vākyatatparā
tadrūpadhāriṇī cchāyā bhāskaraṃ samupasthitā
tasyāśca bhagavān sūryyaḥ saṃjñe yamiti cintayan

764.3.p1.4

tathaiva janayāmāsa puttrau dvau kanyakāṃ tathā
pūrvvajasya manostulyaḥ sāvarṇistena so'bhavat
yastayoḥ prathamaṃ jātaḥ putrayordvijasattama
dvitīyo yo'bhavaccānyaḥ sa graho'bhūt śanaiśvaraḥ
kanyābhūtattau yā tāṃ vavre saṃvaraṇo nṛpaḥ
saṃjñā tu pārthivīṃ taptāmātmajānāṃ yathākarot
sra haṃ na pūvvaṃ jātānāṃ tathā kṛtavatī matau
manustat kṣantavāṃstasyā yamastasyā na cakṣame
bahuśaḥ poḍyamānastu pituḥ pannagā suduḥkhitaḥ
sa vai kopācca bālyācca bhāvinī'rthasya vai balāt
padā saṃtarjayāmāsa cchāyāṃ saṃjñāsuto yamaḥ
taṃ śaśāpa tataḥ kruddhā saṃjñā sā pārthivī bhṛśam
chāyovāca
padā tarjayase yasmāṃ pitṛbhārthyā garīyasīm
tasmāttavaiṣa caraṇaḥ patiṣyati na saṃśayaḥ
yamastu tena śāpena bhṛśaṃ pīr̤itamānasaḥ
manunā saha dharmmātmā sarvvaṃ pitre nyavedayat
yama uvāca
sra hena tulyamasmāsu mātā deva na varttate
visṛjya jyāyasāṃ'pyasmān kanīyāṃsī bubhūṣati
tasyā mayodyataḥ pādo na tu dehe nipātitaḥ
bālyādā yadi vā mohāt tadbhāvān kṣantumarhasi
śapto'haṃ tāta kopena jananyā tanayo yataḥ
tato na manye jananī mamaiṣā tapatāṃ vara
nirguṇeṣvāpi putreṣu na mātā nirguṇā bhavet
pādasto patatāṃ putra kathametatsayodvitam
tava prasādāccaraṇau na pateta bhagavan yathā
mātrāṇāpādayaṃ bhedyaṃ tathā cintaya gopate
ravivavāca
asaṃśayamidaṃ putra bhaviṣvatyatra kāraṇam
yena tvāmāviśat krodho dharmajña satyavādinam
sarvveṣāmeva śāpānāṃ pratighāto hi vidyate
na tu mātrābhiśastānāṃ kvacicchāpannivarttanam
na śakyametanmithyā tu karttuṃ mātarvvacastava
kiṃ citte saṃvidhāsyāmi putrakaṃ dvādaśupadam

764.3.p1.5

kṛmayo māṃsamādāya prayāsyanti mahītalam
kṛtaṃ tasyā vacaḥ satyaṃ tvañca trātā bhaviṣyasi
mārkaṇḍeya uvāca
ādityastvabravīcchāyāṃ kimarthaṃ tanayeṣu vai
tulyeṣvapyadhikaśce ha ekatra kriyate tvayā
nūnaṃ na caiṣāṃ jananī saṃjñā kvāpi tvamāgatā
viguṇeṣvapyapatyeṣu mātā śāpaṃ na dāsyati
sā tat parikarantova nāvacakṣe vivasvataḥ
sa cātmānaṃ samādhāya yuktastattvamavekṣata
taṃ śamusustataṃ dṛṣṭvā chāyāsaṃjñā dinādhipam
bhayena kampitā brahmaṇa yathāvṛtta' nyavedayat
vivasvāṃstu tadā kruddhaḥ śrutvā śvaśuramabhyagāt
sa cāpi taṃ yathāvyānyamarcayitvā divākaram
nirdagdhu kāmaṃ roṣeṇa śāntyāmāsa suvrataḥ
viśvakarmā uvāca
tavātitejasā vyāsamidaṃ rūpaṃ suduḥsaham
asrahantī tataḥ saṃjñā vane carati vai tapaḥ
drakṣyate tāṃ bhavānadya svāṃ bhāryyā śubhacāriṇīm
rūpārthaṃ bhavato'raṇyāṃ carantī sumahattapaḥ
mamaṃ me brahmaṇo vākyāt yadi te deva rocate
rūpaṃ nivarttayāmyadya tava kānta' divaspate
mārkaṇḍeya uvāca
yato hi bhākhato rūpaṃ prāgāsīnna parimaṇḍalam
tatastatheti taṃ prāha tvaṣṭāraṃ bhagavān raviḥ
viśvakarmā tvanujñātaḥ śākadvīpe vivasvataḥ
bhramimāropya tattejaḥ śātanāyopacakrame
devāśca brahmaṇā sārddhaṃ bhāsvantamabhituṣṭuvuḥ
likhyamānaṃ sahasrāṃśaṃ prayaimuḥ sarvvadevatāḥ
tataḥ kolāhale tasmin sarvvadevasamāgame
tejasaḥ śātanaṃ cakre viśvakarmā śanaiḥ śanaiḥ ||”
iti mārkaṇḍeyapurāṇe sūryyatejaḥśātanam
“śātitaṃ cāsya yattejastena cakra' vinirmitam
viṣṇoḥ śūlañca sarvvasya śivikā dhanadasya ca
daṇḍaḥ pretapateḥ śaktirddevasenāpatestathā
anyaiśvāstraiva devānāmāyudhāni sa viśvakṛt

764.3.p1.6

cakāra tejasā bhānormābhūdāṇvidigātmyai
iti śātitatejāḥ sa khaśareṇātiśobhanam
vapurdadhāra mārttaṇḍaḥ puṣyacāpamanoramam
sa dadarśa samādhisyāṃ svāṃ bhāryyā bar̤avākṛtim
apāpāṃ sarvvabhūtānāṃ tapasā niyamena ca
tato jagāma bhāsvāṃn vai saṃjñā yatra vyavasthitā
sā ca dṛṣṭvā tamāyāntaṃ parapuṃso viśaṅkayā
jagāma saṃmukhaṃ tasya pṛṣṭharakṣaṇatatparā
tataśca nāsikāyogāt tayostatra samettayoḥ
nāsatyadaśau tanayāvaśvavaktrādvinirgatau
retaraso'nte ca revantaḥ khaṅgo dhanvī tanutvacak
aśvarūr̤haḥ samutpanno bāṇatūṇasamanvitaḥ
tataḥ svarūpamatulaṃ darśayāmāsa bhānumān
tasyātha sā samālokya svarūpaṃ sudamādadau
svarūpadhāriṇīṃ caināmālināya nijāmṛtam
saṃjñāṃ bhāryyāṃ prītimatīṃ bhāskarā vāritaskaraḥ
tataḥ pūrvvasuto yo'syāḥ so'bhūdvai vasvato manuḥ
dvitīyaśca yamaḥ śāpāt pādadarśanatatparaḥ
kramayo māṃsamādāya pādataste mahītalam
patittventoti śāpānta' tasya cakre pitā svayam
dharmiṣṭahṛdayaścāsau samo mitre tathādite
tato niyo ge taṃ yāmye cakāratimiropahaḥ
yamunāñca nadīcakra kalindāntaravāhinīm
aśvinau devabhiṣajau kṛtau pitrā mahātmanā
guhyakādhipatitve ca revanto viniyojitaḥ
revantamapyāha tato bhagavān lokabhāvanaḥ
tvamapyāgrepalokasya pūjyo vatsa bhaviṣyasi
araṇye'gnau mahādāve vairadasyubhayeṣu ca
tvāṃ smariṣyanti ye martyā mocyante te mahāpadaḥ
cemaṃ haddhiṃ sukhaṃ rājyamārogyaṃ kīrttimunnatim
narāṇāṃ parituṣṭastva' pūjitaḥ saṃpradāsyasi
chāyāsaṃjñāsutañcāpi sāvarṣṇaḥ sumahādyaśāḥ
bhābhyaḥ so'nāgate kāle manuḥ sāvarṇiko'ṣṭamaḥ
merupṛṣṭhe tapo ghoramadyāpi carati prabhuḥ

764.3.p1.7

bhrātā śanaiścarastasya ṣaṣṭho'bhūcchāsanādraveḥ
yavīyoso ca yā kanyā tasya cāsīddijottama
abhūttat sā saricchreṣṭhā tapasī lokapāvanī
yastu jyeṣṭho mahābhāga sargo tasyeha sāmpratam
vistaraṃ tasya vakṣyāmi manorvaivasvatasya ha
ya idaṃ janma devānāṃ śṛṇuyādvā paṭhettathā
vivasvatastu jātānāṃ ravermāhātmyameva ca
āpadaṃ prāpya mucyeta prāpnu yācca mahadyaśaḥ
ahorātrakṛtaṃ pāpametat śamayati śrutam
māhātmāmādityevasya mārttaṇḍasya mahātmanaḥ ||”
iti mārkaṇḍeyapurāṇe mārttaṇḍamāhātmānāmādhyāyaḥ || api ca
prajāpāla uvāca
“śarīrasya kathaṃ mūrtti madyaṇaṃ jyotiṣo dija
etanme saṃśayaṃ chindhi praṇatasya dijottama
mahātapā uvāca
yo'sāvātmā jñānagarbhastvirika eva sanātanaḥ
sa dvitīyaṃ yadā caicchat tadā tejaḥ samutthitam
tat sūryya iti bhāsvāṃstu anyo'nya na samālasaḥ
blobhobhūtāni tejāṃsi bhāsayanti jagattrayam
tasmin sarvve surāḥ siddhā gaṇāḥ sarvve maharṣibhiḥ
svayaṃ bhūtā iti vibho tasmāt sūryyastu so'bhavat
blolībhūtasya tasyādya tejaso'bhūccharīrakam
pṛthaktvena raviḥ so'tha kīrtyate vedavādibhiḥ
bhāsayan sarvvalokāṃstu yato'dhāvunito divi
pato'sau bhāskaraḥ proktaḥ prākaryāśca prabhākaraḥ
divā divasa ityāhastatkārittvādiyākaraḥ
sarvvasya jagatastvādittvādityastena ucyate
etasya dvādaśādityāḥ saṃbhūtāstejasā pṛthak
pradhāna eka evāyaṃ jagatastu parivarttate
taṃ dṛṣṭvā jagato vyāptiṃ kurvvāṇaṃ parameśvaram
tasyaivāntaḥsthitā devā viniṣkramya stutiṃ jaguḥ||”

Linked texts (1)