<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.764.3 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Arts, Poetics, Architecture & Lexicography](https://indike.org/pramana/in.art) › [Lexicography](https://indike.org/pramana/in.art.kosa) › [Shabdakalpadruma](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma) › 764.3

# Shabdakalpadruma 764.3

Śabdakalpadruma 764.3

- **Language:** Sanskrit

## Contents

- [764.3.p1](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.764.3.p1) — 7 parts

### [764.3](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.764.3)

iti kyappratyayena  
sādhuḥ | ) grahaviśeṣaḥ | arkaparṇaḥ | iti  
medinī || baliputtaḥ | iti kecit || ( yathā,  
harivaṃśe

### [764.3.p1.1](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.764.3.p1.1)

74  
“baleḥ putraśatañcāsīt bāṇajyeṣṭha narādhipa  
dhṛtarāṣṭraśca sūryyaśca candramārkastathāparaḥ ||” )  
dānavaviśeṣaḥ | yathā,—  
“abhavan danuputtrāśca vaṃśe khyātā mahāsurāḥ  
vipracittipradhānāste śataṃ tīvraparākramāḥ  
svarbhānurva ṣaparvvā ca kuhadaśca mahāsuraḥ  
dhṛtarāṣṭraśca sūryyaśca danumāliṃstathāparaḥ ||”  
iti vahnipurāṇe kāśyapoyavaṃśaḥ  
grahaviśeṣasya paryyāyo yathā | sūraḥ2 aryyamā3  
ādityaḥ4 dvādaśātmā5 divākaraḥ6 bhāskaraḥ  
7 ahaskaraḥ 8 bradhnaḥ 9 prabhākaraḥ 10 vibhākaraḥ 11 bhāsvān12 vivasvān13saptāśvaḥ14  
haridaśvaḥ 15 uṣṇaraśmiḥ 16 vivarttanaḥ 17  
arkaḥ18 mārttaṇḍaḥ19 mihiraḥ20 aruṇaḥ21  
pūṣā 22 dyumaṇiḥ 23 taraṇiḥ 24 mitraḥ25  
cittabhānuḥ 26 virocanaḥ 27 vibhāvasuḥ 28  
grahapatiḥ 26 tviṣāmpatiḥ 30 ahnaḥpati' 31  
bhānuḥ 32 haṃsaḥ 33 sahasrāṃśuḥ 34 tapanaḥ 35  
savitā36 raviḥ37| ityamaraḥ|1|3|28-31  
śūraḥ 38 bhagaḥ 36 harmaḥ 40 padminīvallabhaḥ41  
hariḥ 42 dinamaṇiḥ 43 caṇḍāṃśuḥ 44 saptasaptiḥ 45 gabhastimān 46 aṃśumālī 47  
kāśyapeyaḥ 48 khagaḥ 46 bhānumān 50 lokalocanaḥ 51 padmabandhuḥ 52 jyotiṣmān 53  
avyathaḥ 54 tāpanaḥ 55 citrarathaḥ 56  
khamaṇiḥ 57 divāmaṇiḥ 58 gabhastihastaḥ56  
haṃliḥ 60 pataṅgaḥ 61 arkika 62 dinapraṇīḥ63  
vedodayaḥ 64 kālakṛtaḥ 65 graharājaḥ 66  
tamomudaḥ 67 rasādhāraḥ 68 pratidivā 66  
jyotiḥpīthaḥ 70 inaḥ 71 | iti śabdaratnāvalī || kammesācī 72 jagaccakṣuḥ 73 trayītapaḥ 74 pradyotanaḥ 75 khadyotaḥ 76 lokabāndhavaḥ 77 padminīkāntaḥ 78 a gṛhastaḥ 76  
padmapāṇiḥ 80 hiraṇyaretāḥ 81 pītaḥ 82  
adriḥ 83 bhagaḥ 84 harivāhanaḥ 85 ambarīṣaḥ 86 dhāmanidhiḥ 87 himārātiḥ 88

### [764.3.p1.2](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.764.3.p1.2)

gopatiḥ 86 kuñjāraḥ 60 plavagaḥ 61 sūnuḥ 62  
tamopahaḥ 63 gabhastiḥ 64| iti jaṭādharaḥ  
asya varṇaḥ raktāyāmamiśritaḥ | sa ca pūrvodikapuruṣa-kṣatriyajāti-sattvaguṇa-kaṭurasasiṃharāśo  
nāmadhipatiḥ | dhānyādisuvarṇavṛkṣacatuṣpadagobhūmikhāmī | catuṣkoṇaḥkṛtiḥ | madhyāhnakāle  
prabalaḥ | vṛddhaḥ | raṇacāro | tiktarasapriyaśca  
iti bṛhajjātakādayaḥ || || grahayantraṃ tu  
varttulākāraḥ| maṇḍalamadhyasthaḥ | asya janmabhūmiḥ  
kaliṅgādeśaḥ | gottraḥ kāśyapaḥ | varṇaḥ raktaḥ  
pūrvvāmukhaḥ | jātiḥ brāhmaṇaḥ | valirguḍaudanam  
dhūpo gugguluḥ | gandho raktacandanam | samid  
arkaḥ | asya dhyānam  
“dhkṣāryyaṃ kāśyapaṃ raktaṃ kāliṅgaṃ dvādaśāṅgulam  
padmahastadvayaṃ pūrdhvānanaṃ saptāśvavāhanam  
śivādhidaivataṃ dhyāyeṃcahnipratyadhidaivatam ||”  
asya mantraḥ  
“ākṛṣṇe na rajasā varttamāno niveśayannamṛtaṃ  
martyañca hiraṇyayena savitā rathena devo yāti  
bhuvanāni paśyan ||” dakṣiṇā dhenuḥ | iti grahayāgamaskāratatve || ||tasyotpattyādiryathā, —  
“athāntarīkṣādābhāṣya kaśyapaṃ munisattamam  
satoyameghagambhīrau vāgvācāśarīriṇo  
māritañca yataḥ proktametadaṇḍaṃ tvayāditim  
tasmānmune sutaste'yaṃ mārttaṇḍākhyo bhaviṣyati  
sūryādhikārañca vibhurjagatleṣa kariṣyati  
itityatsusagāṃdhāyaṃ yañcabhāgaharānaraun  
daivā niśamyeti vaco gaganāt samupāgatam  
praharṣamatulaṃ yātā dānavāśca hataujasaḥ  
tato yuddhāya daityānāñjuṣṭāva śatakratuḥ  
saha devairmudā yukto dānavāśca tamabhyayuḥ  
teṣāṃ yuddhamabhūdvāraṃ devānāmasuraiḥ saha  
śastrāstradauptasamadosamamastabhuvanāntaram  
tasmin yuddhe bhagavatā mārttaṇḍena nirīkṣitāḥ

### [764.3.p1.3](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.764.3.p1.3)

tejasā dahyamānāstu bhasmībhūtā mahāsurāḥ  
tataḥ praharṣamatulaṃ prāpuḥ sarvve divaukasaḥ  
tuṣṭuvaste'thamo yoniṃ mārttaṇḍamaditiṃ tathā  
svādhikāraṃ tataḥ prāpadyaśabhāgāya pūrvvavat  
bhagavānapi mārttaṇḍaḥ svādhikāramathākarot  
kadambapuṣpavadbhāsanvadhadhairyaśca raśmibhiḥ  
vṛtto'smipiṇḍamahaśo dṛnna nātisphu ṭaṃ vapuḥ ||”  
iti mārkaṇḍeyapurāṇe mārttaṇḍotpattiḥ  
mārkaṇḍeya uvāca  
“atha tasmai dadau kanyāṃ saṃjñāṃ nāma vivaskhate  
prasādya praṇato bhūtvā viśvakarmmā prajāpatiḥ  
vivasvatastu saṃbhūto man ho caritaṃ tayoḥ  
pūrvvameva tathākhyāta mayetadakhilaṃ dvija  
auṣṭvapatyānvasau tasyāṃ janayāmāsa gaupatiḥ  
dvau putrau sumahābhāgau kanyāñca yamunāṃ nadīm  
manurvvavakhato jyeṣṭhaḥ śrāddhadevaḥ prajāpatiḥ  
teṣāṃ yamo yamī caiva yamalau saṃbabhūvatuḥ  
tattejo'bhyadhikaṃ caiva mārttaṇḍasya vivasvataḥ  
asahantī tu tantejaḥ svāṃ kāyāṃ vocya sābravīt  
saṃjñovāca  
ahaṃ yāsyāmi bhadraṃ te svakañca bhavanaṃ pituḥ  
nirvikāraṃ tvayāpyatra stheyaṃ macchāsanāt śubhe  
imau ca bālako mahyaṃ kanyā ca varavarṇino  
saṃbhāvyā naiva cākhyeyamimaṃ bhagavate tvayā  
chāyovāca  
ākeśagrahaṇādde vi ākṣāpāddeva karhicit  
ākhyāsyāmi mataṃ tubhyaṃ gamyatāṃ yatra vāñchitam  
ityuktā kāyayā saṃjñā jagāma pitṛmandiram  
tatrāvasat pitugṛhe kañcit kālaṃ śumekṣaṇā  
bharttuḥ samīpaṃ yāhīti pittoktā sā punaḥ punaḥ  
aśśvarūpadharā bhūtvā kurun viprottarāṃstataḥ  
tatra tepe tapaḥ sādhvī nirāhārā mahāmune  
pituḥ samīpaṃ yātāyāḥ saṃjñāyā vākyatatparā  
tadrūpadhāriṇī cchāyā bhāskaraṃ samupasthitā  
tasyāśca bhagavān sūryyaḥ saṃjñe yamiti cintayan

### [764.3.p1.4](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.764.3.p1.4)

tathaiva janayāmāsa puttrau dvau kanyakāṃ tathā  
pūrvvajasya manostulyaḥ sāvarṇistena so'bhavat  
yastayoḥ prathamaṃ jātaḥ putrayordvijasattama  
dvitīyo yo'bhavaccānyaḥ sa graho'bhūt śanaiśvaraḥ  
kanyābhūtattau yā tāṃ vavre saṃvaraṇo nṛpaḥ  
saṃjñā tu pārthivīṃ taptāmātmajānāṃ yathākarot  
sra haṃ na pūvvaṃ jātānāṃ tathā kṛtavatī matau  
manustat kṣantavāṃstasyā yamastasyā na cakṣame  
bahuśaḥ poḍyamānastu pituḥ pannagā suduḥkhitaḥ  
sa vai kopācca bālyācca bhāvinī'rthasya vai balāt  
padā saṃtarjayāmāsa cchāyāṃ saṃjñāsuto yamaḥ  
taṃ śaśāpa tataḥ kruddhā saṃjñā sā pārthivī bhṛśam  
chāyovāca  
padā tarjayase yasmāṃ pitṛbhārthyā garīyasīm  
tasmāttavaiṣa caraṇaḥ patiṣyati na saṃśayaḥ  
yamastu tena śāpena bhṛśaṃ pīr̤itamānasaḥ  
manunā saha dharmmātmā sarvvaṃ pitre nyavedayat  
yama uvāca  
sra hena tulyamasmāsu mātā deva na varttate  
visṛjya jyāyasāṃ'pyasmān kanīyāṃsī bubhūṣati  
tasyā mayodyataḥ pādo na tu dehe nipātitaḥ  
bālyādā yadi vā mohāt tadbhāvān kṣantumarhasi  
śapto'haṃ tāta kopena jananyā tanayo yataḥ  
tato na manye jananī mamaiṣā tapatāṃ vara  
nirguṇeṣvāpi putreṣu na mātā nirguṇā bhavet  
pādasto patatāṃ putra kathametatsayodvitam  
tava prasādāccaraṇau na pateta bhagavan yathā  
mātrāṇāpādayaṃ bhedyaṃ tathā cintaya gopate  
ravivavāca  
asaṃśayamidaṃ putra bhaviṣvatyatra kāraṇam  
yena tvāmāviśat krodho dharmajña satyavādinam  
sarvveṣāmeva śāpānāṃ pratighāto hi vidyate  
na tu mātrābhiśastānāṃ kvacicchāpannivarttanam  
na śakyametanmithyā tu karttuṃ mātarvvacastava  
kiṃ citte saṃvidhāsyāmi putrakaṃ dvādaśupadam

### [764.3.p1.5](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.764.3.p1.5)

kṛmayo māṃsamādāya prayāsyanti mahītalam  
kṛtaṃ tasyā vacaḥ satyaṃ tvañca trātā bhaviṣyasi  
mārkaṇḍeya uvāca  
ādityastvabravīcchāyāṃ kimarthaṃ tanayeṣu vai  
tulyeṣvapyadhikaśce ha ekatra kriyate tvayā  
nūnaṃ na caiṣāṃ jananī saṃjñā kvāpi tvamāgatā  
viguṇeṣvapyapatyeṣu mātā śāpaṃ na dāsyati  
sā tat parikarantova nāvacakṣe vivasvataḥ  
sa cātmānaṃ samādhāya yuktastattvamavekṣata  
taṃ śamusustataṃ dṛṣṭvā chāyāsaṃjñā dinādhipam  
bhayena kampitā brahmaṇa yathāvṛtta' nyavedayat  
vivasvāṃstu tadā kruddhaḥ śrutvā śvaśuramabhyagāt  
sa cāpi taṃ yathāvyānyamarcayitvā divākaram  
nirdagdhu kāmaṃ roṣeṇa śāntyāmāsa suvrataḥ  
viśvakarmā uvāca  
tavātitejasā vyāsamidaṃ rūpaṃ suduḥsaham  
asrahantī tataḥ saṃjñā vane carati vai tapaḥ  
drakṣyate tāṃ bhavānadya svāṃ bhāryyā śubhacāriṇīm  
rūpārthaṃ bhavato'raṇyāṃ carantī sumahattapaḥ  
mamaṃ me brahmaṇo vākyāt yadi te deva rocate  
rūpaṃ nivarttayāmyadya tava kānta' divaspate  
mārkaṇḍeya uvāca  
yato hi bhākhato rūpaṃ prāgāsīnna parimaṇḍalam  
tatastatheti taṃ prāha tvaṣṭāraṃ bhagavān raviḥ  
viśvakarmā tvanujñātaḥ śākadvīpe vivasvataḥ  
bhramimāropya tattejaḥ śātanāyopacakrame  
devāśca brahmaṇā sārddhaṃ bhāsvantamabhituṣṭuvuḥ  
likhyamānaṃ sahasrāṃśaṃ prayaimuḥ sarvvadevatāḥ  
tataḥ kolāhale tasmin sarvvadevasamāgame  
tejasaḥ śātanaṃ cakre viśvakarmā śanaiḥ śanaiḥ ||”  
iti mārkaṇḍeyapurāṇe sūryyatejaḥśātanam  
“śātitaṃ cāsya yattejastena cakra' vinirmitam  
viṣṇoḥ śūlañca sarvvasya śivikā dhanadasya ca  
daṇḍaḥ pretapateḥ śaktirddevasenāpatestathā  
anyaiśvāstraiva devānāmāyudhāni sa viśvakṛt

### [764.3.p1.6](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.764.3.p1.6)

cakāra tejasā bhānormābhūdāṇvidigātmyai  
iti śātitatejāḥ sa khaśareṇātiśobhanam  
vapurdadhāra mārttaṇḍaḥ puṣyacāpamanoramam  
sa dadarśa samādhisyāṃ svāṃ bhāryyā bar̤avākṛtim  
apāpāṃ sarvvabhūtānāṃ tapasā niyamena ca  
tato jagāma bhāsvāṃn vai saṃjñā yatra vyavasthitā  
sā ca dṛṣṭvā tamāyāntaṃ parapuṃso viśaṅkayā  
jagāma saṃmukhaṃ tasya pṛṣṭharakṣaṇatatparā  
tataśca nāsikāyogāt tayostatra samettayoḥ  
nāsatyadaśau tanayāvaśvavaktrādvinirgatau  
retaraso'nte ca revantaḥ khaṅgo dhanvī tanutvacak  
aśvarūr̤haḥ samutpanno bāṇatūṇasamanvitaḥ  
tataḥ svarūpamatulaṃ darśayāmāsa bhānumān  
tasyātha sā samālokya svarūpaṃ sudamādadau  
svarūpadhāriṇīṃ caināmālināya nijāmṛtam  
saṃjñāṃ bhāryyāṃ prītimatīṃ bhāskarā vāritaskaraḥ  
tataḥ pūrvvasuto yo'syāḥ so'bhūdvai vasvato manuḥ  
dvitīyaśca yamaḥ śāpāt pādadarśanatatparaḥ  
kramayo māṃsamādāya pādataste mahītalam  
patittventoti śāpānta' tasya cakre pitā svayam  
dharmiṣṭahṛdayaścāsau samo mitre tathādite  
tato niyo ge taṃ yāmye cakāratimiropahaḥ  
yamunāñca nadīcakra kalindāntaravāhinīm  
aśvinau devabhiṣajau kṛtau pitrā mahātmanā  
guhyakādhipatitve ca revanto viniyojitaḥ  
revantamapyāha tato bhagavān lokabhāvanaḥ  
tvamapyāgrepalokasya pūjyo vatsa bhaviṣyasi  
araṇye'gnau mahādāve vairadasyubhayeṣu ca  
tvāṃ smariṣyanti ye martyā mocyante te mahāpadaḥ  
cemaṃ haddhiṃ sukhaṃ rājyamārogyaṃ kīrttimunnatim  
narāṇāṃ parituṣṭastva' pūjitaḥ saṃpradāsyasi  
chāyāsaṃjñāsutañcāpi sāvarṣṇaḥ sumahādyaśāḥ  
bhābhyaḥ so'nāgate kāle manuḥ sāvarṇiko'ṣṭamaḥ  
merupṛṣṭhe tapo ghoramadyāpi carati prabhuḥ

### [764.3.p1.7](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.764.3.p1.7)

bhrātā śanaiścarastasya ṣaṣṭho'bhūcchāsanādraveḥ  
yavīyoso ca yā kanyā tasya cāsīddijottama  
abhūttat sā saricchreṣṭhā tapasī lokapāvanī  
yastu jyeṣṭho mahābhāga sargo tasyeha sāmpratam  
vistaraṃ tasya vakṣyāmi manorvaivasvatasya ha  
ya idaṃ janma devānāṃ śṛṇuyādvā paṭhettathā  
vivasvatastu jātānāṃ ravermāhātmyameva ca  
āpadaṃ prāpya mucyeta prāpnu yācca mahadyaśaḥ  
ahorātrakṛtaṃ pāpametat śamayati śrutam  
māhātmāmādityevasya mārttaṇḍasya mahātmanaḥ ||”  
iti mārkaṇḍeyapurāṇe mārttaṇḍamāhātmānāmādhyāyaḥ || api ca  
prajāpāla uvāca  
“śarīrasya kathaṃ mūrtti madyaṇaṃ jyotiṣo dija  
etanme saṃśayaṃ chindhi praṇatasya dijottama  
mahātapā uvāca  
yo'sāvātmā jñānagarbhastvirika eva sanātanaḥ  
sa dvitīyaṃ yadā caicchat tadā tejaḥ samutthitam  
tat sūryya iti bhāsvāṃstu anyo'nya na samālasaḥ  
blobhobhūtāni tejāṃsi bhāsayanti jagattrayam  
tasmin sarvve surāḥ siddhā gaṇāḥ sarvve maharṣibhiḥ  
svayaṃ bhūtā iti vibho tasmāt sūryyastu so'bhavat  
blolībhūtasya tasyādya tejaso'bhūccharīrakam  
pṛthaktvena raviḥ so'tha kīrtyate vedavādibhiḥ  
bhāsayan sarvvalokāṃstu yato'dhāvunito divi  
pato'sau bhāskaraḥ proktaḥ prākaryāśca prabhākaraḥ  
divā divasa ityāhastatkārittvādiyākaraḥ  
sarvvasya jagatastvādittvādityastena ucyate  
etasya dvādaśādityāḥ saṃbhūtāstejasā pṛthak  
pradhāna eka evāyaṃ jagatastu parivarttate  
taṃ dṛṣṭvā jagato vyāptiṃ kurvvāṇaṃ parameśvaram  
tasyaivāntaḥsthitā devā viniṣkramya stutiṃ jaguḥ||”

### [764.3.p2](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.764.3.p2)

iti vārāhe bādityotpattināmādhyāyaḥ

## Linked texts (1)

- [Sāmbapurāṇa](https://indike.org/pramana/in.purana.upa.surya.samba.10.2) — Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.764.3](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.764.3) · Pramāṇa
