<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.768.p1 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Arts, Poetics, Architecture & Lexicography](https://indike.org/pramana/in.art) › [Lexicography](https://indike.org/pramana/in.art.kosa) › [Shabdakalpadruma](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma) › 768.p1

# Shabdakalpadruma 768.p1

Śabdakalpadruma 768.p1

- **Language:** Sanskrit

### [768.p1.1](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.768.p1.1)

tasya maṇḍalaparimāṇaṃ yathā, —  
sūta uvāca  
“sūryyācandramasāvetau bhramato yāvadeva tu  
samānāśca samudrāṇāṃ dīpānāñcāti vistaraḥ  
vistārāt pṛthivyāstu bhaveddvyatna vāhyataḥ  
paryyāptapārimāṇścātta candrādityau prakāśataḥ  
paryāptapārimāṇyaistu budhaissūkṣmaṃ dinaṃ kṛtam  
bhavatomāṃścayo lokān yakṣāt sūryyaḥ paribhramāt  
acirāt prakāśi tu pavanāt sa raviḥ smṛtaḥ  
tayorbhūyaḥ pravakṣyāmi pramāṇaṃ candrasūryyayoḥ  
mahitatvācchaśīśabde yasminnarthe nipātyate  
asya bhāratavarṣasya viṣkambhānuvyavistṛtam  
maṇḍalaṃ bhāskarasyātha yojanaistannibodhata  
navayojanasāhasro vistīrī maṇḍalasya tu  
vistārāttriguṇaścāpi pariṇāho'tra maṇḍale  
viṣkaṣkamaṇḍalañcaiva bhāskarāt dviguṇaḥ śaśī||”  
tasya gatinirūpaṇaṃ yathā, —  
“mānasasyottare pṛṣṭhe lokapālānnaturddi śam  
sthitā dharmavyavasthārthaṃ lokasaṃrakṣaṇāya ca  
lokapālopariṣṭāttu sarvvato dakṣipāyane  
kāṣṭhāgatasya sūryyasya gatintasya nibodhata  
dakṣiṇopakramaḥ sūryyaḥ kṣipteṣuriva sarpati  
jyotiṣāṃ cakramādāya satataṃ parigacchati  
madhyakṣamamarāvatyāṃ yadā bhavati bhāskaraḥ  
vaivasvate saṃyamane ūrddhaṃ tatra pradṛśyate  
sukhāyāmarddharātrantu vibhāvaryyāmastameti ca  
vaivasvate saṃyamane madhyāhne tu raviyadā  
sukhāyāmatha vāruṇyāmuttiṣṭhan sa tu dṛśyate  
vibhāvayyāmarddharātraṃ māhendrayāmastameti ca  
sukhāyāmatha vāruṇyāṃ madhyāhne cāmyato yadā  
vibhāvayyāṃ somapuryyāṃ uttiṣṭhati vibhāvasuḥ  
rātrātraṃ cāmarāvatyāmastameti yamasya ca  
somapuyyāṃ vibhāvayyāṃ madhyāhne cāyato yadā  
amarāvatyāṃ mahendrasya tadūcchati divākaraḥ

### [768.p1.2](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.768.p1.2)

arddharātraṃ saṃyamane vāruṇyāmastameti ca  
sṛṣṭogrematha paryyati bhāskarā'lātacakravat  
bhraman vai bhramamāṇāni ṛkṣāṇi carate raviḥ  
evaṃ catarṣu pārśveṣu dakṣiṇānteṣu sarpati  
udayāstamayai cāsāvuttiṣṭhati punaḥ punaḥ  
pūrvvāñca cāparāñcaiva dvau dvau devālayā viti saḥ  
tapatyekañca madhyāhna tābhireva ca raśmibhiḥ  
udito vadra mānābhirmadhyāhne tapate raviḥ  
ataḥ paraṃ hasantaubhigobhirastanniyacchati  
udayāstamayābhyāñca smṛte pūrvāpare tu vai  
yāvat purastāttapati tāvat pṛṣṭhe 'tha pārśvayoḥ  
yairarkau yatra dṛśyeta teṣāṃ sa udayaḥ smṛtaḥ  
praṇāśaṃ gacchate yatra teṣāmastaḥ sa ucyate  
sarvveṣāmṛttare merurlokālokaśca dakṣiṇe  
viṣṭurabhāvādarkasya bhumerlaṅkāgatasya ca  
priyante raśmayo yasmāttena rātrī na dṛśyate  
uddai śatasahasrantu sthitastatra pradṛśyate  
evaṃ puṣkaramadhyaina yadā bhavati bhāskaraḥ  
triṃśadbhāgantu madinthā muhūrtena sa gacchati  
yojanānāṃ muhūrttasya imāṃ saṃkhyāṃ nibodhata  
pūrṇaṃ śatasahasrāṇāmekatriṃśattu tāḥ smṛtāḥ  
pañcāśaśca sahasrāṇi tathānyānyadhikāni ca  
mauhūttiṃkī gatirhyeṣā sūryyasya tu vidhīyate  
etena gatiyogena yadā kāṣṭhāntu dakṣiṇām  
parthyāgacchan pataṅgo'sau vāmañcāṃhe 'ntare'hani  
madhyena puṣkarasyātha bhramate dakṣiṇeāyane  
mānasottaramerostu antaraṃ triguṇantu tat  
sarpato dakṣiṇāyāntu kāṣṭhāyāntu nibodhata  
navakoṭyaiḥ prasaṃkhyātā yojanaiḥ parimaṇḍalam  
tathā śatasahasrāṇi catvāriṃśañca pañca ca  
ahorātrā pataṅgasya gatireṣā vidhīyate  
dakṣiṇāddinivṛtto'sau viṣuvastho yadā raviḥ  
cīrodasya samudrasya uttarāto diśañcaran

### [768.p1.3](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.768.p1.3)

maṇḍalaṃ viṣuvañcāpi yojanestranibodhata  
tisraḥ koṭyastu saṃpūrṇā viṣuvasyātha maṇḍalam  
tathā śatasahasrāṇāṃ viṃśatyekādhikā punaḥ  
śrāvaṇe cottarāṃ kāṣṭhāṃ citrabhānuryadā bhavet  
gomedakasya dvīpasya uttarāstu diśañcaran  
uttarāyāḥ pramāṇantu kāṣṭhāyā maṇḍalasya tu  
dakṣiṇottaramajjhāni tāni vidyād yathākramam  
sthānaṃ jaragavaṃ manye tathairāvatamuttamam  
vaiśvānaraṃ dakṣiṇato nirdiṣṭamiha tattvataḥ  
nāgavīthyuttarā vīthī ajavīthyatha dakṣiṇe  
ubhe āṣāḍhamūlantu ajavīthyudayāstayaḥ  
abhijit puṣyataḥ svāto nāgavīthyuttarāstayaḥ  
aśvinī kṛttikā yāmyo nāgavīthyuttarā smṛtā  
rohiṇyārdrā mṛgaśiro nāgavīthauriti smṛtā  
puṣyāśleṣā punarvvasvorvīthaurāairāvato smṛtā  
tisrastu vīthayo hyetā uttaro mārga ucyate  
pūrbbā uttaraphalgunyormaghā caivārṣabho bhavet  
pūrbottare proṣṭhapade govītho revato smṛtā  
śravaṇā tu dhaniṣṭhā ca vāruṇañca jaradgavam  
etāśca vāyavastisro madhyamo mārga ucyate  
hastā citrā tathā svāto nāgavīthauriti  
smṛtā  
viśākhamitrapainyañca nāgavīthītirocyate  
mūlapūrvottarāṣāḍhā vidhīvyaṃśvānaro tathā  
smṛtāstisrastu boddhavyā mārgo vai dakṣiṇe budhaiḥ  
kāṣṭhayorantaraṃ tvetāṃ vacyante yojanaiḥ punaḥ  
etacchatasahasrāṇāmikatriṃśattu vai smṛtam  
śatāni trīṇi cānyāni trayaṃstriṃśacca yojaneḥ  
kāṣṭhayorantaraṃ jñeyaṃ yojanānām prakīrttitam  
kāṣṭhayorlacayoścaiva ayane dakṣiṇottare  
te vakṣyāmi prasaṃkhyāya yojanestu nibodhata  
ekaikamantarantadvaṃ yuktāmyetāni sarvvataḥ  
sahasraṃ ratiriktā ca tato'nyā pañcaviṃśatiḥ  
lekhyāḥ kāṣṭhayoścaiva bāhyābhyantarayoścaran

### [768.p1.4](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.768.p1.4)

abhyantaraṃ sa paryyeti maṇḍalānyantaraṃ 'yanām  
bāhyato dakṣiṇaṃnaiva satataṃ sūryyamaṇḍalam  
caratyasau pratīcāṃntu trāśītimaṇḍalaṃ śatam  
taraṇirrāhice tāvat kramate maṇḍalāni tu  
pramāṇaṃ maṇḍalasyāpi yojanānānnibodhata  
yojanānāṃ sahasrāṇi daśa cāṣṭau tataḥ smṛtaḥ  
adhikāścāṣṭapañcāśat yojanāni ca vai punaḥ  
viṣkambho maṇḍalasyaitastiryyak sa tu vidhīyate  
hastva carate nābhiṃ sūryyo vai maṇḍalakramāt  
kulālacakraparyyantaṃ yathā rariḥ śaśī tathā  
dakṣiṇe cakravat sūryyastathā śīghraṃ nivarttate  
tasmāt prakṛṣṭoṃ bhūmintu kālenārthā na gacchati  
sūryyo hādaśabhiḥ śīghraṃ muhūrttairddakṣiṇāyane  
trayodaśārddhamṛkṣāṇāṃ madhye cāstaramaṇḍalam  
muhūrtta stāni ṛkṣāṇi naktamaṣṭādaśaiśvaran  
kulālacakramadhyastho yathāsandaḥ prasarpati  
udagayane tathā sūryyaḥ sa sarpan mandavikramaḥ  
tasmāt dīrgheṇa kālena bhūmiṃ so'lpāṃ prasarpati  
sūryyo'ṣṭādaśabhirbahno muhūrtta rudagāyane  
trayodaśānāṃ madhye tu ṛkṣāṇāṃ carate raviḥ  
muhūrtta stāni ṛkṣāṇi rātrau hādaśabhicciram  
tato mandaraṃ tābhyāṃ cakrantu bhramatāṃ punaḥ  
mṛtpiṇḍa iva madhyastho bhramate 'sau dhruvastathā  
muhūrtta stāvat triṃśadbhirahorātraṃ dhruvaṃ bhraman  
ubhayoḥ kāṣṭhayormmadhye bhramate maṇḍalāni tu  
uttare prakrame'rkasya divā mandagatiḥ smṛtā  
tathaiva tu punarnaktaṃ śīghrā sūryyasya vai gatiḥ  
dakṣiṇe kramaṇe cāpi divā śīghraṃ vidhīyate  
gatiḥ sūryyasya vai naktaṃ mandā cāpi punaḥ smṛtā  
evaṃ gativiśeṣeṇa vibhajedrāhmaṇāni tu  
ajavothyā dakṣiāṇaṃ yallokālokasya cāntaram  
lokasantānako hyeṣa vaiśvānarapathādvahiḥ

### [768.p1.5](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.768.p1.5)

vyuṣṭā yāvat prabhā saurī puṣkarātū saṃprakāśate  
pārśvabhyo bāhyatastāvat lokālākastu parvvataḥ  
yojanānāṃ sahasrāṇi daśoī caucchrito giriḥ  
prakāśaścāprakāśaśca sarvvataḥ parimaṇḍalaḥ  
nakṣatracandrasūryyāśca yasmāttārāgaṇaiḥ saha  
abhyantare prakāśante lokālokasya vai girai'

## Linked texts (1)

- [Sāmbapurāṇa](https://indike.org/pramana/in.purana.upa.surya.samba.19.6) — Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.768.p1](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.768.p1) · Pramāṇa
