<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.769.11 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Arts, Poetics, Architecture & Lexicography](https://indike.org/pramana/in.art) › [Lexicography](https://indike.org/pramana/in.art.kosa) › [Shabdakalpadruma](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma) › 769.11

# Shabdakalpadruma 769.11

Śabdakalpadruma 769.11

- **Language:** Sanskrit

### [769.11.1](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.769.11.1)

asya rāhugrastādikāraṇaṃ yathā, —  
nanda uvāca  
“rāhugrastāḥ kathaṃ sūryyaścandro vāpi jagatprabho  
naṣṭacandraḥ kathaṃ bhādra caturyyāñca mitāsite  
vedānāṃ janakastvañca tat pṛcchāmi tvayā vinā  
śrībhagavān uvāca  
śṛṇu nanda pravacyāmi kathāṃmetāṃ purātanīm  
yāṃ śrutvā niṣkalaṅkaśca tīrthastrātho bhavennaraḥ  
ekadā yamadagniśva mahākautūhalānvitaḥ  
reṇukāsahitastuṣṭo jagāma narmmadātaṭam  
nirjane narmmadātore vijahāra tayā saha  
candanocitasarvāṅga' vastramālyadharaṃ munim  
madaḥrāsarasāktaṃ tamuvāca bhāskaraḥ svayam  
vedakarttuḥ prapautrastvaṃ brahmaṇaśca jagatpateḥ  
catuvvaidavidheṣu suniṣpātaḥ sadā śuciḥ  
vedapraṇivito dharmmo hyadharmostadviparyyayaḥ  
dharmī tyajati dharmārtho adharmāeṇa rataḥ katham  
divāmaithunadoṣaśca vakti vedo viśeṣataḥ  
mahyañca karmmaṇāṃ sāco tena tvāṃ kathayāmi te  
sūryyasya vacanaṃ śrutvā tatyāja maithunaṃ dvijaḥ  
dṛṣṭvā puro viprarūpaṃ sūryyaṃ tejasvinaṃ suram  
uvāca sūryyaṃ raktākṣaḥ kopalabjāsamanvitaḥ  
reṇukā lajjitā tatra vidhāya vāsasau satī  
yamadagniruvāca  
adya me nijḍa nasthāne rasabhaṅgastvayā kṛtaḥ  
mama śāpāt pāpaṭṭhaṣṭo rāhugrasto bhaviṣyati  
draṣṭuṃ tvāṃ meghagaṇāḥ sarvva dūrobhūtā bhavanti te  
tvāmācchannaṃ kariṣyanti vāyunā preritāstatha  
svatejasā bhavān garvī itatejā bhaviṣyati  
meghācchannaḥ svalpatejā rāhugrasto bhavān bhava  
brāhmaṇasya vacaḥ śrutvā bhagavān bhāskaraḥ svayam  
vastaḥ puṭāñjalirbhūtvā tuṣṭāva munipuṅgavam  
sūryya uvāca  
ahameva tvayā śapto mayā śapto bhavān bhava  
anyathā māṃ vadantyevaṃ sūryyaṃ nistajasaṃ janāḥ

### [769.11.2](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.769.11.2)

parābhūtaḥ catriyeṇa bhaviṣyasi dijeśvaraḥ  
maraṇaṃ catriyāstaṃ ṇa bhavataśca bhaviṣyati  
sūryyasya vacanaṃ śrutvā cukopa brāhmaṇaḥ punaḥ  
taṃ śaśāpātiraktāsyaḥ śambhunā ca jito  
bhavān  
ubhayoḥ kalahaṃ jñātvā kaśyapena saha braja  
ājagāma svayaṃ brahmā vidhātā jagatāmapi  
āgatya brahmā matastaṃ bodhayāmāsa bhāskaram  
muniśreṣṭhañca dharmiṣṭha dharmmiṣṭhānāṃ gurorguruḥ  
brahmovāca  
camasva bhāskara lañca sākṣānnārāyaṇo bhavān  
yuṣmākaṃ paripālayāvyavadhyo brāhmaṇaḥ sadā  
ahaṃ karomi bhavatau vipraśāpānmokṣaṇam  
śānto bhava suraśreṣṭha mākto tvaṃ sarvvakarmmaṇām  
kutaściddivase brahman tvāṃ tvaṃ kurvvantantu caṇam  
bhaviṣyasi ghanācchannaḥ sadyo mukto bhaviṣyasi  
nyūnātiriktaṃ varṣa vā rāhugrastā bhaviṣyasi  
tatrādṛṣṭavya keṣāñcit puṇyahono hi kasyacit  
anyathā sarvvakāle nāpuṇyadṛśyā bhavān bhuvi  
tvāṃ dṛṣṭvā ca namaskṛtya sarvvaṃ niṣpāpino janāḥ  
janmaptamāṣṭariephāṅkacaturthe daśame vidhau  
janmacce nirdhane nṝṇāṃ ghaṭāgrasyaṃ bhaviṣyasi  
grastakāle ghanācchanne madhyāhnasthaṃ jale'pi vā  
arkodite ca kāle ca pāpadṛśyo bhaviṣyasi  
bhāryāduḥkhanimittena bhāryyayā hetubhūtayā  
svaśūreṇa śyālakena hṛtatejā bhaviṣyasi  
anyathā tava tejaśca saṃjñā sahitumacamā  
mālimumāliyuddhe ca śambhunā tvaṃ parājitaḥ  
ityevamuktvā sūryyañca bodhayāmāsa brāhmaṇam ||”  
iti brahmavaivartta śrīkṛṣṇajanmakhaṇḍe | 08|1-50||.  
brahmāṇḍapurāṇe 58 adhyāye'pyameva  
atha sūryyamantrāḥ  
“tāro ghṛṇiśce guḥ paścādvāmakarṇavibhūṣitaḥ  
vakrāsano marut śeṣaḥ maṃnetrā'disyapaścimaḥ  
aṣṭākṣaro manuḥ prokto mānorabhimasaḥ paraḥ ||”

### [769.11.3](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.769.11.3)

oṃ ghṛṇi sūryya ādisya | asya pūjā | prātaḥ  
kṛtyādiprāṇāyāmāntaṃ vidhāya pīṭhanyāsaṃ kuryyāt  
tatra viśeṣaḥ | hṛdayasya pūrbbādidikṣu madhye ca  
prabhūtaṃ vimalaṃ sāraṃ samārājyaṃ paraṃ sukhaṃ viśvarū  
pādhāraśaktyādi caṃ sūryyamaṇḍalāya dvādaśakalātmane namaḥ ityantaṃ vinyaset| tathā ca nibandhe  
"pīṭhe hyate ca prathamaṃ dikṣu madhye ca saṃjayet  
prabhūtaṃ vimalaṃ sāraṃ samārājyamanantaram  
paramādi sukhaṃ pīṭhaṃ labdhivāntaṃ prakalpayet ||”  
tataḥ keśareṣu madhye ca ṣāṃ dīptāyai namaḥ  
evaṃ vīm̐ sūkṣmāyai vaṃ jayāyai bhadrāyai vi  
vibhūtyai vīṃ vimalāyai vo amoghāyai vaṃ vidyutāyai vaḥ sarvatomukhyai | tathā ca nibandhe  
"dīptā sūkṣmā jayā bhadrā vibhūtirvimalā punaḥ  
amoghā vidyutā sarvatomukhau pīṭhaśaktayaḥ  
dīptadīpayikhākārān bījandyāsān viduḥ  
kramāt  
śaklovaruktritayakharān bindusiṃyutān ||”  
tadupari brahmaviṣṇuśivātmakasya saurauya yogapīṭhāya namaḥ | yathā ca śāradāyām  
"padetu padaṃ catūryyantaṃ brahmaviṣṇuśivātmakam  
saurauya yogapīṭhāya namaḥpadamanantaram  
pīṭhamantro'yamākhyāto dinerāsya jagatpateḥ ||”  
tata ṛṣyādinyāsaḥ | śirasi devabhāgaṛṣaye  
namaḥ | mukhe gāyatrīcchandase namaḥ | hṛdi  
ādityāya devatāyai namaḥ | nibandhe  
"devabhāgo muniḥ prokto gāyatrīcchanda īritam  
ādityo devatā prokto dṛṣṭādṛṣṭaphalapradaḥ ||”  
tataḥ karāṅganyāsau | satyāya tejojvālāmaṇe  
huṃ phaṭ khāhā aṅguṣṭhābhyāṃ namaḥ | evaṃ brahmaṇe  
10 tarjanībhyāṃ svāhā | viṣṇave10madhyamābhyāṃ  
vaṣaṭ | rudrāya10 anāmikābhyāṃ hum | agnaye

### [769.11.4](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.769.11.4)

10 kaniṣṭhābhyāṃ vauṣaṭ | sarvātha 10 karatalapṛṣṭhābhyāṃ phaṭ | evaṃ hṛdayādiṣu | tathā ca  
śāradāyām  
"satyāya hṛdayaṃ proktaṃ brahmaṇe śira īritam  
viṣṇave svācchikhābannī rudrāya parikīrttitam  
agnaye netramākhyātaṃ sarvvayāṅgamudīritam  
tejojvālāmaṇe oṃ phaṭ diṭhāntāḥ parikīrttitāḥ ||”  
tato mūttinyāsaḥ | yathā śirasi oṃ ādityāya namaḥ | mukhe eṃ ravaye | hṛdaye oṃ bhānave  
guhyaṃ bhāskararāya | caraṇayoḥ khaṃ sūryyāya  
tathā ca nibandhe  
"ādityaṃ vinyasenmūni raviṃ mukhagataṃ nyaset  
hṛdaye bhānumāmānaṃ bhāskaraṃ guhyadeśataḥ  
sūryyaṃ caraṇayornyasyedaryeḥ satyādipañcabhiḥ ||”  
tato mantranyāsaḥ | śirasi oṃ oṃ namaḥ | mukhe  
oṃ hru namaḥ | kaṇṭhe oṃ ṇi namaḥ | hṛdi oṃ su  
namaḥ | kukṣau oṃ rye namaḥ | nābhoṃ oṃ ā  
namaḥ | liṅga oṃ di namaḥ | pādayoḥ oṃ tya  
namaḥ | tathā ca  
"mūrddhāsyakaṇṭhahṛdayakukṣinābhidhvajāṅghriṣu  
mantravarṇāśvasaiddaṣṭau pratyekaṃ praṇavādikān ||”  
tato dhyānam  
“raktāmbujāsanamayādana caṇḍaraśmiṃ  
keyūrahāraśukukuṇḍalamaṇḍitām  
māṇikya mauliṃ dīnamaṇayoṅge  
bandhūkakāntiṃ vikasadvinibetnam ||”  
evaṃ dhyātvā mānasaiḥ saṃpūjya arghasthāpanaṃ kṛtvā  
gurupaṃktiṃ saṃpūjya pīṭhapūjāṃ kuryyāt | tataḥ khaṃ  
khasolkāya namaḥ | iti mantreṇa mūrti saṃkalya  
punardhyātvā pāvādyanādipañcapuṣpāñjalidānaparyyantaṃ vidhāyāvaraṇapūjāmārabhet | tathā ca  
nibandhe  
"tārādi khaṃ khasolkāya manunā mūrttikalpanā  
sākṣiptaṃ sarvalokānāṃ tatsāmbāvāmāṅka pūjayet”  
keśareṣvanvādikoṇeṣu madhye dikṣu ca satyāya  
tejojvālāmaṇe oṃ phaṭ khāhā hṛdayāya namaḥ  
evaṃ brahmaṇe śirase khāhā| viṣṇave śikhāyai

### [769.11.5](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.769.11.5)

vaṣaṭ | rudrāya kavacāya hum | agnaye netratrayāya  
vauṣaṭ | sarvvātha ṣastrāya phaṭ | dikpatreṣu  
pūrvvādi oṃ ādityāya namaḥ | evaṃ eṃ ravaye  
bhānave bhāskararāya | vidikpatreṣu  
ambādi uṃ uṣāyai paṃ prajñāyai paṃ prabhāyai saṃ  
sandhyāyai | tathā ca  
"aṅgāni pūjayaidādau diksupeccevamūrttayaḥ  
ādityādyāstato'ṅgegaḥ śaktayaḥ koṣapatragāḥ  
saṃjñānāmādiparṇāḥ syu stāsāṃ bījāṇyanukramāt  
uṣā prajñā prabhā sandhyā śaktayaḥ parikīrttitāḥ||”  
tataḥ patrāgreṣu brāhmādyāḥ saṃpūjya purato'ruṇamarcayet | tathā ca śāradāyām  
“patrādyasaṃsthā brāhmādyāḥ purato'ruṇamarcayet|”  
tadvāhye candrādīn pūjayet | yathā candrāya namaḥ  
evaṃ maṅgalāya budhāya bṛhaspataye śukrāya śanaiścarāya rāhave ketave | tathā ca śāradāyām  
“candrādīnpūjayetyaścātpuṣpāntau tato vahiḥ||”  
tataḥ indrādīn vatrādīṃśca sampūjya dhūpādi  
visarjanāntaṃ karma samāpayet | asya puraścaraṇamaṣṭalackṣajapaḥ | tathā ca  
"vasukṣaṃ japenmantraṃ samidbhiḥ kṣaurayākhinām  
tallakṣa prajuhuyāt caurāktābhijitaindriyaḥ||”  
vācanika evāṣṭasahasrahomaḥ || || mantrāntaraṃ yathā  
“ākāśamagnidīrghendusaṃyuktaṃ bhuvaneśvarī  
sargānvito bhṛgurmātoścākṣaro'yaṃ samīritāḥ ||”  
krīṃ saḥ | asya pūjāprayogaḥ | prātaḥkṛtyādipūrvvamantroktapīṭhanyāsaṃ vidhāya pūrvvauktaṃ  
ṛṣyādinyāsaṃ kuryyāt | tato mantranyāsaḥ  
yathā cādhārādipādvayaṃntaṃ namaḥ | kaṇṭhādādhāraparyyantaṃ namaḥ| mūrddhādikaṇṭhaparyyantaṃ  
saḥ namaḥ | śāradāyām  
“cādhārādipadādyānta kaṇṭhādādhārakāvadhi  
mūrddhādikaṇṭhaparyyantaṃ kramāddojatrayaṃ nyaset ||”  
tataḥ karāṅganyāsau | oṃ aṅguṣṭhābhyāṃ namaḥ

### [769.11.6](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.769.11.6)

śra tarjanībhyāṃ svāhā| madhyamabhyāṃ vaṣaṭ  
anāmikābhyāṃ kaniṣṭhābhyāṃ  
vauṣaṭ | ṅaḥ karatalapṛṣṭhābhāṃ phaṭ | evaṃ hṛdayādiṣu | tathā ca nibandhe  
‘ṣaḍdīrghabhājā mūrdhna na bījenāṅgāni kalpayet||”  
tato dhyānam  
"raktāmbu jāsanamaśeṣaguṇekasindhu  
bhānu samastajaṃgatāmadhipaṃ bhajāmi  
padmadvayābhayavarān dadhataṃ karājemadhikyamaulimaruṇāṅkaruciṃ trinetram ||”  
evaṃ dhyātvā mānasaiḥ saṃpūjya gharthyāsthāpanaṃ kṛtvā  
pūrvvauktakrameṇa pīṭhapūjāṃ vidhāya mūrttimantreṇa  
mūrtiṃ saṃkalpya punardhyātvāvāhanādipañcapuṣpāñjalidānaparyyantaṃ vidhāyāvaraṇapūjāmārabhet  
agniniṛtavāyauśānyeṣu madhye dikṣu ca phrām̐  
hṛdayāya namaḥ ityādinā pūjayet | patreṣu candrādīn pūjayet | tata indrādīn vastrādīṃśca pūjayet  
tato dhūpādi visajjanāntaṃ karma samāpayet  
asya puracaraṇaṃ dvādaśalacajapaḥ | tathā ca  
“bhānukṣaṃ japenmantramājyena ca daśāṃśataḥ  
tilairvā madhurāsittairjuhuyādvijitendriyaḥ ||”  
mantrāntaram  
“cākāśamagnipavanasatyāntārdhomivindumatū  
mārttaṇḍabhairavaṃ nāma bījametadudāhṛtam  
puṭitaṃ vimbavojena sarvakāmaphalapradam ||”  
vimbavojamāha  
"dāntaṃ dahananetraṃ ndūsahitaṃ tadudāhṛtam ||”  
driṅgoṃ drim | asya pūjāprayogaḥ | prātaḥkṛtyādi pūrvvavat etanmantroktapīṭhandyāsāntaṃ kamme  
vidhāya ṛṣyādinyāsaṃ kuryyāt | tato mūrttinyāsaḥ | ṭuṃ sūryyāya namo'ṅguṣṭhayoḥ | dvi bhāskarāya namastarjanyoḥ | tuṃ bhānave namaḥ madhyamayoḥ | deṃ ravaye namo'nāmikayoḥ | drauṃ  
divākarāya namaḥ kaniṣṭhayoḥ | tataḥ śirasi  
vadane hṛdaye guhya pādadeśeṣu tākṣantabījādikāṃ nyaset | tathā ca nibandhe

### [769.11.7](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.769.11.7)

“pañcahrasvākhyabījena pañcamūrtīḥ pravindhaset  
aṅguṣṭhādikaniṣṭhānāṃ caṅguleiṣu kramādimāḥ  
sūryyasya bhāskaro bhānustato ravidivākarau  
śirovadanahadguhyapādadeśeṣu tāḥ kramāt ||”  
tataḥ karāṅganyāsau | drāṃ aṅguṣṭhābhyāṃ namaḥ | drīṃ  
tarjanībhyāṃ svāhā| dūṃ madhyamābhyāṃ vaṣaṭ  
dvai anāmikābhyāṃ hum | dvauṃ kaniṣṭhābhyāṃ  
vauṣaṭ | evaṃ hṛdayādiṣu | drāṃ hṛdayāya namaḥ  
ityādi | tathā ca nibandhe  
"dīrghayuktena bījena netrāstrāṅgāni vinyaset|”  
tato mūlabījena vyāpakaṃ kṛtvā dhyāyet | tathā  
ca  
"vyāpakaṃ mūlabījena kurvīta tadanantaram |”  
dhyānam  
"hemābhojapravālapratimanijahaciṃ cāruṣaḍaṅgapadmī  
vakra mūttiṃ sapāśaṃ śucimitaśikharāmakṣamālāṃ kapālam  
hastāmbhojairdadhānaṃ vinayanavilasad vedanābhirāmaṃ  
mārttaṇḍaṃ vallabhādhaṃ maṇimayamukuṭaṃ hāradīptaṃ  
bhajāmaḥ ||”  
evaṃ dhyātvā mānasaiḥ sampūjyārghyasthāpanaṃ kuryyāt  
tataḥ pūrvvoktakrameṇa pīṭhaṃ saṃpūjya pūrvvādikṣu  
karṇikāyām | oṃ uṣāyai namaḥ | evaṃ paṃ prabhāyai  
paṃ prajñāyai saṃ saṃdhyāyai iti saṃpūjya mūrtti mūlena  
kalpayet | tataḥ pūrvvādikṣu sūryyaṃ bhāskaraṃ bhānuṃ  
raviñca pūjayet | koṇeṣu divākaram | tataḥ  
pūrvyadakṣiṇapaścimodīcīṣu dikṣu hrāṃ hṛdayāya  
namaḥ | ityādinā pūjyayet | aiśāne hrīṃ netratrayāya vauṣaṭ | śāradāyām  
“sūryādīn caturo dikṣu vidikṣvanyaṃ samarccayet  
aṅgapūjā yathāpūrvvaṃ netramogānadiggatam ||”  
tataḥ pūrvvavaccandrādigrahān pūjayet | tato  
lokapālān pūjayet | tathā ca nibandhe  
“gravyānaṣṭau tathā bāhye lokapālāṃstataḥ param||”  
tato dhūpādivisarjanāntaṃ karmma samāpayet

### [769.11.8](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.769.11.8)

asya puraścaraṇajapo lakṣatrayasaṃkhyaḥ | trimadhuropetaiḥ kamalairdaśāṃśahomaḥ | tathā ca  
“lakṣatrayaṃ japenmantrī bījaṃ vimbapuṭokkatam  
daśāṃśaṃ kamalaiḥ phullairjuhuyānmadhurocitaiḥ  
imaṃ mantraṃ japanmartyaḥ kāntiṃ puṣṭān dhanaṃ sutim  
vāksiddhimamitāṃ lakṣmīṃ saubhāgyamapi sādhayet  
iti tantrasāraḥ  
asya prakārāntaramantradhyānapūjādikaṃ garur̤apurāṇe 39 adhyāye draṣṭavyam || || sūryyaṃ varṇanoyāni yathā | aruṇatā1 ravimaśmiprakāśaḥ 2  
cakravākaprītiḥ 3 padmaprakāśaḥ 4 pathikaprītiḥ 5  
locamaprītiḥ 6 tārāttiḥ 7 candraprākampaḥ 8  
dīpāprakāśaḥ 9 oṣadhyaprakāśaḥ 10 pecakārttiḥ 11tamo'bhāvaḥ 12 caugārttiḥ 13 kumudārttiḥ 14 kulaṭārttiḥ 15 | iti kavikalpalatā  
sūryyakāntaḥ, puṃ, ( sūryyaḥ kānto yasya | sūryyasya  
kāntaḥ priyo vā | ) sphaṭikaḥ | iti halāyudhaḥ || maṇiviśeṣaḥ (yathā, raghuvaṃśe

## Linked texts (3)

- [Tantrasāra (Kṛṣṇānanda)](https://indike.org/pramana/in.sampradaya.general.sakta.tantrasara.2.p800) — Kṛṣṇānanda Āgamavāgīśa 1550, Sanskrit
- [Bṛhattantrasāra](https://indike.org/pramana/in.sampradaya.general.sakta.brhattantrasara.2.863) — Sanskrit
- [Mantrakaumudī](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.prayoga.purascarana.mantrakaumudi.4.522) — Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.769.11](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.769.11) · Pramāṇa
