<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.788.1 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Arts, Poetics, Architecture & Lexicography](https://indike.org/pramana/in.art) › [Lexicography](https://indike.org/pramana/in.art.kosa) › [Shabdakalpadruma](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma) › 788.1

# Shabdakalpadruma 788.1

Śabdakalpadruma 788.1

- **Language:** Sanskrit

### [788.1.1](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.788.1.1)

“mahābrahmarṣisṛṣṭā vā jvalantī bhīmadarśanāḥ  
dhiktvāgadaṇḍā na hiṃsanti rāmapravājane  
sthitām ||” )  
sṛṣṭiḥ kho, (sṛj + ktin |) nirmmitiḥ | svabhāvaḥ  
iti medinī || nisargaḥ| iti śabdaratnāvalī  
brahmāṇḍasṛṣṭiryathā| sṛṣṭeḥ pūrvvaṃ manaśvakṣurādyagocaro bhagavān eka evāsīt | yadā sa  
svecchayā draṣṭā san dṛśyaṃ nāpaśyat tadā  
triguṇamayīṃ māyāṃ prakāśayāmāsa | tato bhagavān svāṃśena puruṣarūpaṃ kṛtvā tasyāṃ māyāyāṃ  
svavīryyaṃ caitanyaṃ ādhatta | sā samaṣṭijovarūpaṃ  
mahattattvaṃ janayamāsa | tasmāt trividho'haṅkāro jātaḥ tatra sāttvikāhaṅkārāt manaindriyādhiṣṭhātṛdevatāśca jātāḥ| rājasāhaṅkārāt  
daśendriyāṇi jātāni | tāmasāhaṅkārāt pañca  
mahābhūtāni teṣāṃ pañca guṇāṃśca jātāḥ | evaṃ  
prakṛtyādibhiretai ścaturviṃśatitattvai rbrahmāṇḍaṃ nimrmmāya  
bhagavān tasminnekenāṃśena praviśya garbhodakasaṃjñakaṃ  
jalaṃ sasarja | tajjalamadhye yoganidrayā sahasrayugamitaṃ kālaṃ sthitavān | tadanta utthāya svayamaṃśena brahmā bhūtvā sarvvān sṛṣṭvā nānābatārān kṛtvā pālayati | kalpānte rudrarūpeṇa  
saṃharati ca | iti śrībhāgavatamate saṃkṣepasṛṣṭiḥ || || api ca  
“sthāvarāstāḥ surādyāstu prajā brahmaṇyatnvithāḥ  
brahmaṇaḥ kurvvataḥ sṛṣṭiṃ jajñire mānasīstu tāḥ  
tato devāsurapitṝn manuṣyāṃśca catuṣṭayam  
sisṛkṣurambhasyāṃsthāni svamātmānamayuyujat  
yuktātmanastamomāttrā udriktābhūt prajāpateḥ  
sisṛkṣorjaghanāt pūrvvamasurā jajñire tataḥ  
utsasarja tatastanvāṃ tamomātrātmikāṃ tanum  
sā tu tyaktā tanustena maitreyābhūdvibhāvarī  
sisṛkṣuranyadehasyaḥ prītimāpa tataḥ surāḥ

### [788.1.2](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.788.1.2)

sattvodriktāḥ samudbhūtā mukhato brahmaṇo dvija  
tyaktā sāpi tanustena sattvaprāyamabhūddinam  
tato hi balino rātrāvasurā devatā divā  
sattvamātrātmikāmeva tato'nyāṃ jagṛhe tanum  
pitravanmanyamānasya pitarastasya jajñire  
utsasarjja tatastāntu pitṝn sṛṣṭvāpi sa prabhuḥ  
sā cotsṛṣṭābhavat sandhyādinanaktāntarasthitiḥ  
rajomātrātmikāmanyāṃ jagṛhe sa tanuṃ tataḥ  
rajomātrotkaṭā jātā manuṣyā dvijasattama  
tāmapyāśu sa tatyāja tanumādyaḥ prajāpatiḥ  
jyotsnā samabhavat sāpi prāksandhyā yābhidhīyate  
jyotsnāne tu balino manuṣyāḥ pitarastathā  
maitreya sandhyāsamaye tasmādete bhavanti vai  
jyotsnā rātryahanī sandhyā catvāryyetāni vai  
prabhoḥ  
brahmaṇastu śarīrāṇi triguṇopāśrayāṇi tu  
rajomātrātmikāmeva tato'nyāṃ jagṛhe tanum  
tataḥ kṣudrahmaṇo jātā jajñe kopastayā tataḥ  
kṣutkṣāmānandhakāre'tha so'sṛjadbhagavāṃstataḥ  
virūpāḥ śmaśrulā jātāste'bhyadhāvanta taṃ  
prabhum  
maivaṃ bho rakṣatāmeṣa yairuktaṃ rākṣasāstu te  
jakṣuḥ khādāma ityanye ye te yakṣāstu yakṣaṇāt  
apriyaiṣāñca tān dṛṣṭvā keśāḥ śīryyanta vedhasaḥ  
hīnāśca śiraso bhūyaḥ samārodanta te śiraḥ  
sarpaṇācca bhavan sarpā hīnatvādahayaḥ smṛtāḥ  
tataḥ kruddho jagatasraṣṭā krodhātmāno vinirmame  
varṇana kapiśenothāḥ bhūtāste piśitāśanāḥ  
dhayanto gāṃ samutpannā gandharvvāstasya tatkṣaṇāt  
pibanto jajñire vācaṃ gandharvvāstena te dvija  
etāni sṛṣṭvā bhagavān brahmā tacchaktitoditaḥ  
tataḥ svacchandato'nyāni vayāṃsi vayaso'sṛjat  
avayo vakṣasaścakre mukhato'jāḥ sa sṛṣṭavān  
sṛṣṭavānudarādgāvaḥ pāśrvābhyāśca prajāpatiḥ

### [788.1.3](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.788.1.3)

padmayāṃ cāśvān samātaṅgān rāsabhāṃśca gavayān  
mṛgān  
uṣṭrānaśvatarāṃścaiva nyaṅka nanyāṃśca jātayaḥ  
oṣadhyaḥ phalamūlāni romabhyastasya jajñire  
tretāyugamukhe brahmā kalpasyādau dvijottama  
sṛṣṭvā paśūneṣadhīḥ samyak yuyoja sa tadādhvare  
gaurajo pauruṣo meṣo hyaśvāśvataragardabhāḥ  
etān grāmyapaśūnāhurāraṇyāṃśca nibodha me  
śvāpado dvikhuro hastī vānaraḥ pakṣiṣañcamaḥ  
audakāḥ paśavaḥ ṣaṣṭhāḥ saptamāstu sarīsṛpāḥ  
gāyatrañca ṛcaścaiva trivṛtsāmarathantaram  
agniṣṭomañca yajñānāṃ nirmame prathamāmmukhāt  
yajūṃṣi traiṣṭubhaṃ chandaḥ stomaṃ pañcadaśaṃ tathā  
bṛhatsāma tathokthañca dakṣiṇādasṛjammukhāt  
sāmāni jagato chandaḥ stomaṃ saptadaśaṃ tathā  
vaiśyamastathātirātrañca paścimādasṛjammukhāt  
ekaviṃśamatharvāṇamatīrātramathāpi ca  
anuṣṭubhaṃ sa vairājamuttarādasṛjammukhāt  
ucāvacāni bhūtāni gātrebhyastasya jajñire  
devāsurapitṝn sṛṣṭvā manuṣyāṃśca prajāpatiḥ  
tataḥ punaḥ sasarjjādau saṅkalpāt sa pitāmahaḥ  
yakṣān piśācān gandharvvān tathaivāpsarasāṃ  
gaṇān  
narakinnararakṣāṃsi vayaḥpaśumṛgoragān  
avyayañca vyayañcaiva yadyid dhyāyannajāyata  
tat sasarja tadā brahmā bhagavānādikṛt prabhuḥ  
teṣāṃ ye yāni karmāṇi prāksṛṣṭyāṃ pratipedire  
tānyeva te prapadyante sṛjyamānāḥ punaḥ punaḥ  
hiṃstrāhiṃstre mṛdukū re dharmmādharmmāvṛtānṛte  
tadbhāvitāḥ prapadyante tasmāttattasya rocate  
indriyārtheṣu bhūteṣu śarīreṣu ca sa prabhuḥ  
nānātvaṃ viniyogañca dhātaiva vyasṛjat svayam  
nāma rūpañca bhūtānāṃ kṛtyānāñca prapañcanam  
vedaśabdebhya evādau devādīnāṃ cakāra saḥ  
ṛṣīṇāṃ nāmadheyāni yathā vedaśrutāni vai

### [788.1.4](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.788.1.4)

tathā niyogayogyāni anyeṣāmapi so'karot  
yathārttāvṛtuliṅgāni nānārūpāṇi paryyaye  
dṛśyante tāni tānyeva tathā bhāvā yugādiṣu  
karotyevaṃvidhāṃ sṛṣṭiṃ kalpādau sa punaḥ punaḥ  
sisṛkṣyāśaktiyukto'sau sṛjyaśaktipracoditaḥ ||”  
sṛṣṭipradā, strī, (sṛṣṭiṃ garbha tubhṛtagarbhaṃ pradadātīti  
pra + dā + kaḥ |) garbhadātrīvṛkṣaḥ | iti rājanirghaṇṭaḥ  
sṛ, śi hiṃse | iti kavikalpadrumaḥ || (krayā0para0-saka0-anid |) damyādirvakāropadhaḥ  
taddrahito'pīti kecit | si, sṛṇāti | saurṣaḥ  
saurṣiḥ | iti durgādāsaḥ  
seka, ṛ ṅa gatyām | iti kavikalpadrumaḥ  
(bhvā0-ātma0-saka0-seṭ |) ṛ, asisekat  
ṅa, sekate | iti durgādāsaḥ  
sekaḥ, puṃ, (sic + ghañ |) secanam | tatparyyāyaḥ | kṣāraḥ 2 | iti hemacandraḥ || (yathā,  
raghuḥ

## Linked texts (3)

- [Mārkaṇḍeyapurāṇa](https://indike.org/pramana/in.purana.markandeya.48.5) — Vyāsa, Sanskrit
- [Viṣṇupurāṇa (vulgate)](https://indike.org/pramana/in.purana.visnu*vulgate.1.5.62) — Sanskrit
- [Liṅgapurāṇa](https://indike.org/pramana/in.vernacular.tamil.kappiyam.lingapurana.82.221) — Ativīrarāma Pāṇṭiyar 1500, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.788.1](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.788.1) · Pramāṇa
