<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.83.67 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Arts, Poetics, Architecture & Lexicography](https://indike.org/pramana/in.art) › [Lexicography](https://indike.org/pramana/in.art.kosa) › [Shabdakalpadruma](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma) › 83.67

# Shabdakalpadruma 83.67

Śabdakalpadruma 83.67

- **Language:** Sanskrit

## Contents

- [83.67.p1](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.83.67.p1) — 6 parts

### [83.67](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.83.67)

37  
"āpaśaktyānugataḥ praviśeṣca  
sakuṭeṣu gahanaiṣu na tiṣṭhet |”)  
śastrāṃ, klo, vālakagandh | ityamaraṭokāyāṃ bharataḥ  
pratibhāhvānaḥ | iti jaṭādharaḥ  
śasyaṃ, klo, ( śasa + “śakiśasicatiyatīti |”  
3|1

### [83.67.p1.1](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.83.67.p1.1)

ityasya vārttikoktā yat |) uccādiniyamam | tatparyyāyaḥ | phalam 2 | ityamaraḥ  
vṛkṣāṇāṃ latādīnāñca phalaṃ, niṣpannasamāgavaṃ  
ānnādikaṃ śasyaṃ sasyapadavācyaṃ dattavyaḥ  
padyati niṣpadyate phalaṃ phalamiṣyato pañcādityādan | sakti svapiti sasyaṃ sasa suru khane śaṅkoriti yaḥ sasyaṃ dvidantyam | cānyakavikaṣāvunatya  
eva gauravaspaśagocaro deśa iti naladamayantīśleṣāt  
"maṃcanaṃ bīsakaṃ sasyaṃ śasyaṃ vāsyā ca śāśvatam |”  
ityubhayivekācca | tālayādinantyāntaśca tathā  
ci śanus ciṃśāstrayorityakṣāt cha ḍhaṣa śkheti  
vyaṣi yatu śasyaṃ tat kriyāvācyapi pace'pi  
dṛśyate | tālavyā api dantyāśca śastramkarapāṃśava ityubhayabhedaḥ | iti taṭṭīkāyāṃ bharataḥ  
kṣetrasyadhānyādi | yathā, -  
“śasyaṃ congataṃ prāḍuḥ ṣaḍdhaṃ dhānyamucyate  
nnāmaṃ pitṛbhyastukaṃ khinnamannamudāhṛtam ||”  
grāmyaśasyāni yathā, —  
“vrīhayaśca yavāścaiva godhūmāścāṇavastilāḥ  
priyaṅgavo hyudārāśca koradūṣāḥ sacīnakāḥ ||”  
udārāḥ dīrghaśālayaḥ  
“māṣā mudgā masūrāñca niṣpāvāḥ sakulatthakāḥ  
āḍhakyaścaṇakāścaiva śaṇaḥ saptadaśa smṛtāḥ  
eteṣā oṣadhīnāntu grāmyāṇāṃ jātayo mune |”  
grāmyāraṇyaśasyāni yathā, —  
“oṣadhyo yajñiyāścaiva grāmyāraṇyāścaturdaśa  
vrīhayaśca yavā māṣā godhūmāñcāṇavastilāḥ  
priyaṅgusaptamā hyete śyaśmāstu kulatthakāḥ  
śyāmākāstvatha nīvārā jarttilāḥ sagavedhukāḥ  
tathā veṇuyavāḥ proktāstathā markaṭakā mune  
grāmyāraṇyāḥ smṛtā hyetā oṣadhayastu caturdaśa ||”  
navaśasyasambhoganakṣatrāṇi yathā, —  
“anurādhā maghāhirau revatī pauṣṇarāghavaḥ  
hastā citrā maghā puṣyā śravaṇā ca punarvvasuḥ

### [83.67.p1.2](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.83.67.p1.2)

rohiṇī navaśasyādibhavadravyānnaśāliṣu  
praśastaṃ navapīṭhādisambhogaṃ gṛhavidmahet ||”  
navaśasyagrāhādikālo yathā, —  
“śaradamantayoḥ kecidbhavayannaṃ pracakṣate  
dhānyapākavaśādanye śyāmāko yaninaḥ smṛtaḥ ||”  
“śyāmākenāśvine'rcata yavairathotthakālataḥ  
prāgvayannaṃ yujyate'vaśyaṃ na tvannāyayanātprathak ||”  
śrāgrayaṇaṃ navaśasyeṣṭiḥ  
“vṛścike śuklapakṣe tu navāgnaṃ śasyate budhaiḥ  
apare kriyamāṇaṃ hi dhanuṣyeva vṛtaṃ bhavet  
dhanuṣi yat kṛtaṃ śrāddhaṃ gaganecāsu rātriṣu  
pitarastanna gṛhṇanti navāśrāddhimayāddijāḥ ||”  
“pauṣe caitre hyalpapakṣe navāgnaṃ nācaredbudhaḥ  
bhavet janmāntare rogī pitṝṇāṃ nopatiṣṭhate  
yadyapi vrīhipāke ca yavapāke ca pārthiva  
na tāvādyau mahārāja vinā śrāddhaṃ kathañcana ||”  
śasyasaṃdhī, \[n \] puṃ, (śaśyāni saṃśayatoti  
saṃdha + viniḥ |) tuṣavṛkṣaḥ | iti śabdacandrikā  
śasyanāśanaṃ, tri  
śasyaśūkaṃ, klī, (śasyasya śūkam | ' śasyasya  
tīkṣṇāgram | sūr̤ā iti bhāṣā | tatparyyāyaḥ  
kiṃśāruḥ 2 | ityamaraḥ  
śasyāna, vi, śasyabhakṣakaḥ | śasyaṃ atti ityarthe  
adyātoḥ karttari kvipapratyayena niṣyannametat  
śasyāruḥ, puṃ, kṣudraśṛṅgīvṛkṣaḥ | iti śabdaratnāvalo  
śākaṃ, klī, puṃ, (śakyate bhoktumiti | śaka + ghañ |)  
patrapuṣpādi | sāga iti hindobhāṣā | tatparyyāyaḥ | haritakam 2 śigruḥ 3 | ityamaraḥ  
śiguḥ 4 | iti taṭṭīkā || hāritakam 5 | iti  
śabdaratnāvalī || atha śākavargaḥ | tatra śākanirūpaṇam  
“pattraṃ puṣpaṃ phalaṃ nālaṃ kandaṃ saṃsvedajaṃ tathā  
śākaṃ ṣaḍ‌vidhamuddiṣṭaṃ guru vidyāt yathottaram ||”  
atha śākānāṃ guṇāḥ  
“prāyaḥ śākāni sarvvāṇi viṣṭambhīni gurūṇi ca

### [83.67.p1.3](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.83.67.p1.3)

rūkṣāṇi bahuvarcīsi sṛṣṭaviṇmūtrāṇi ca  
śākaṃ bhinatti vapurasthi nihanti netraṃ  
vīryyaṃ vināśayati raktamathāpi śukrama  
prajñākṣayañca kurute palitañca nūnaṃ  
hanti smṛtiṃ gatimiti pravadanti tajjñāḥ  
śākeṣu sarvve nivasanti rogāḥ  
savaistayo dehavināśanāya  
tasmādbudhaḥ śākavivarjanañca  
kuyyātsamantriṣu sa eva doṣaḥ ||”  
api ca  
“sarvvaśākamacākṣuṣyamalakṣmīyamasaudhubam  
ṛte paṭolavāstūkakākamācopapunarbhavāḥ ||”  
śākaḥ, puṃ, vṛkṣaviśeṣaḥ | saigona iti bhāṣā  
tatparyyāyaḥ | śākavṛkṣaḥ 2 śākaḥ 3 kharapatraḥ 4 arjunopamaḥ 5 | iti ratnamālā ..  
krakacapatraḥ 6 kharapattraḥ 7 atipatraḥ 8 ahovṛkṣaḥ 6 śreṣṭhakāṣṭhaḥ 10 sthirasāraḥ 11 gṛhadrumaḥ 12 | asya guṇāḥ | sārakatvam | pittadāhatṛṣāmayaharatvam | asya valkalaguṇāḥ | kaṣamāthitvam | madhuratvam | kaṇṭhalam | kaṣāyatvam | iti rājanirghaṇṭaḥ || || śaktiḥ | iti  
medinī || śirīṣavṛkṣaḥ | iti śabdaratnāvalī  
nṛpabhedaḥ | iti viśvaḥ || dvīpaviśeṣaḥ tattva  
vivaraṇaṃ yathā, —  
sūta uvāca  
“śākadvīpasya vakṣyāmi yathāvadiha niścayam  
kathyamānaṃ nibodhadhvaṃ śākadvīpaṃ ddijottamāḥ  
jambuddīpasya vistarāddiguṇastasya vistaraḥ  
vistārāddiguṇaścāpi pariṇāhaḥ samantataḥ  
taināvṛtaḥ samudro'yaṃ dopena lavaṇodadhiḥ  
tatra puṣyā janapadāścirācca mriyate janaḥ  
kuta eva ca durbhikṣaṃ samātejoyuteṣviha  
tatrāpi pañcatāḥ śubhrāḥ saptaiva maṇisannitāḥ  
śākadvīpādiropeṣu sapta sapta gaṇāstviṣu  
anyāyagāḥ pratidiśaṃ niviṣṭā varṣaparvvatāḥ  
ratnākarādināmānaḥ śobhāvanyo mahācittāḥ  
samārcitāḥ pratidiśaṃ dvīpavistāramānataḥ  
ubhayatrāvagāḍhāśca lavaṇakṣīrasāgarau

### [83.67.p1.4](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.83.67.p1.4)

śākadvīpe tu vakṣyāmi sapta divyān mahāparvvatān  
devarṣigandhavvaiyutaḥ prathamo merusavyate  
prāgāyataḥ sa sauvarṇa udayo nāma parvvataḥ  
tatra meghāstu dṛṣṭyarthaṃ prabhavanti ca yānti ca  
tasyāpareṇa sumahān jaladhāro mahāgiriḥ  
saiva candraḥ samākhyātaḥ sarvvauṣadhisamanvitaḥ  
tasmāvibhṛmupātte vāsavaḥ paramaṃ jalam  
nārado nāma sevo'sau durgaśailo mahācitaḥ  
tatrāpale samutpannau pūrvaṃ nāradaparvvatau  
tasyāpareṇa sumahān śyāmo nāma mahāgiriḥ  
yatra śyāmalabhāvajñāḥ prajāḥ pūrvvamimāḥ kila  
sa eva dundubhirnāma śyāmaḥ parvatasattamaḥ  
śabdanyuluḥ purā tasmin dundubhistār̤itaiḥ suraiḥ  
vajrajvālāmayāstasya prāpyalaṅgāścarāruhata  
tasyāpareṇa rajato mahānastau giriḥ smṛtaḥ  
saiva somaka ityukto devairyatrāsmṛtaṃ purā  
sambhṛtañca hṛtañcaiva māturarthe garutmatā  
tasyāparaṃ cāruvikeyaḥ sumanāścaiva sa smṛtaḥ  
hiraṇyāco varāheṇa tasmin śaule niṣaditaḥ  
āmbikeyāt paro ramyo vaḷboyadhisamanvitaḥ  
vibhājayatu samākhyātaḥ sphāṭikaḥ sa mahāgiriḥ  
yasmādvibhājyate nityaṃ vibhājastana sa smṛtaḥ  
saivaiṣa naiśavetyukto yato vāyuḥ pravāvati  
teṣāṃ varṣāṇi vakṣyāmi parvvatānāṃ ddijottamāḥ |'  
śṭaṇudhvaṃ nāmatastāni yathāvadanupūrvvaśaḥ,  
dināmāñcaiva varṣāṇāṃ yathaiva girayastathā  
udayasyodayaṃ varṣaṃ jaladhāreti viśrutam  
nāmnā sāndhabhayannāma varṣaṃ tat prathamaṃ smṛtam  
dbitoye jaladhārasya sukumāramiti smṛtam  
tathaiva śaiśiraṃ nāma varṣaṃ saṃpadikorttitam  
raivatasya tu kaumāraṃ tathaiva ca sukhodayam  
śyāmaparvvatavarṣantu mayocakamiti smṛtam  
ānandakamiti proktaṃ tadeva munibhiḥ śubham

### [83.67.p1.5](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.83.67.p1.5)

dyaumatkasya śubhaṃ varṣaṃ vijñeyaṃ kusumottaram  
tathaiva dvivigoktaśca varṣaṃ yomakasaṃjñitam  
āmbikeyasya medhāviṃ cemakasyaiva tat smṛtam  
setuparvvatasañjñāpi mahādrumamiti smṛtam  
tathaiva dhruvamityuktaṃ varṣaṃ vibhāvayasaṃjñitam  
dvīpasya parimāṇañca dvayaśīrṇamameva ca  
jambūdvīpena saṃkhyātastasya madhye vanaspatiḥ  
śāko nāma mahāvṛkṣastasya prajā mahādrumāḥ  
eteṣu devagandharvvāḥ siddhāśca saha cāraṇaiḥ  
viharanti ramante ca dṛśyamānāśca taiḥ saha  
tatra puṇyā janapadāścāturvvarṇyasamanvitāḥ  
teṣu nadyastu vai sapta prativarṣaṃ samudgamāḥ  
dvināmaścaiva tāḥ sarvvā gaṅgāḥ samavidhāḥ smṛtāḥ  
prathamā sukumārīti gaṅgā śivajalā śubhā  
anutaptā ca nāmnaiṣā nadī saṃparikīrttitā  
sukumārī tayorbāhyā dvitīyā nāmataḥ satī  
nandā ca pāvano caiva tṛtīyā parikīrttitā  
śivodakā caturthī syāta trividhā ca punaḥ  
smṛtā  
ikṣuśca pañcamī jñeyā tathaiva ca punaḥ kuhaḥ  
dhenukā ca smṛtā caiva ṣaṣṭhī saṃparikīrttitā  
sukṛtā ca gabhastī ca saptamī parikīrttitā  
etāḥ sapta mahābhāgā prativarṣaṃ śivodakāḥ  
pāvayanti janaṃ sarvvaṃ śākadvīpanivāsinam  
abhigacchanti tāścānyā nadīnadaḥ sarāṃsi ca  
bahudakaparikhāvā yato varṣati vāsavaḥ  
ādyāsu nāmadheyāni parimāṇaṃ tathaiva ca  
na śakyaṃ parisaṃkhyātuṃ puṇyāstāḥ sariduttamāḥ  
tāḥ pibanti mahānahṛṣṭā nadīrjanapadāstu te  
ye taṃ prāntātayā proktāḥ pramodāyaiti vai  
priyāḥ  
ānandāścamukhāścaiva kṣemakeśca dhruvaiḥ saha  
varṇāśramācārayuktā deśāṃste sapta viśrutāḥ  
arogo balinaścaiva sarvva maraṇavarjjitāḥ  
avasarpiṇo na teṣvasti tathaivotasarpiṇī punaḥ

### [83.67.p1.6](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.83.67.p1.6)

na tatrāsti yugāvasthā caturyugakṛtā kvacit  
tretāyugasamaḥ kālastathā tatra pravarttate  
śākadvīpādiṣu jñeyaṃ pañcasveteṣu sarvvaśaḥ  
dveṣasya tu vicāraśca kālaḥ svābhāvikaḥ smṛtaḥ  
na teṣu śaṅkaraḥ kaścidvarṇāśramakṛtaḥ kacit  
dharmmasyāvyabhicāreṇa ekāntasukhitāḥ prajāḥ  
na teṣu māyā lobho vā īrṣyāhyā bhayaṃ tathā  
viparyyayo na teṣvasti tadvai svābhāvikaṃ smṛtam  
kālo na cava teṣvasti na daṇḍo na ca dāṇḍikaḥ  
svadharmmaṇa ca dharmmajñāste rakṣanti parasparam ||”

### [83.67.p2](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.83.67.p2)

iti mātsye 102 adhyāyaḥ

## Linked texts (7)

- [Matsyapurāṇa](https://indike.org/pramana/in.purana.matsya.122.23) — Vyāsa, Sanskrit
- [Dravyaguṇa rājavallabha](https://indike.org/pramana/in.med.nighantu.dravyaguna.dravyagunarajavallabha.4.43) — Nārāyaṇadāsa Kavirāja, Sanskrit
- [Paryāyaratnamālā](https://indike.org/pramana/in.med.nighantu.paryaya.paryayaratnamala.4.43) — Mādhavakara, Sanskrit
- [Smṛtīnāṃ Samuccayaḥ](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.upasmrti.smrtisamuccaya.25.103) — Sanskrit
- [Ācāraratna (Maṇirāma)](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.acara.bhatta.acararatna.4.3) — Maṇirāma 1630, Sanskrit
- [Anūpavilāsa](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.mahanibandha.anupavilasa.4.3) — Maṇirāma 1665, Sanskrit
- [Dravyaguṇasaṃgraha](https://indike.org/pramana/in.med.nighantu.dravyaguna.dravyagunasamgraha.4.2) — Cakrapāṇidatta, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.83.67](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.83.67) · Pramāṇa
