<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.881.2 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Arts, Poetics, Architecture & Lexicography](https://indike.org/pramana/in.art) › [Lexicography](https://indike.org/pramana/in.art.kosa) › [Shabdakalpadruma](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma) › 881.2

# Shabdakalpadruma 881.2

Śabdakalpadruma 881.2

- **Language:** Sanskrit

### [881.2](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.881.2)

14  
“sthaṇḍile vā śilāyāṃ vā muṇḍite muṇḍite'thavā  
eteṣāṃ kalpito bhedaḥ kalpayedyo na tasya tu ||”)  
kriyāsāre'pi  
"kuṇḍamevaṃvidhaṃ na syāt sthaṇḍilaṃ vā samācaret ||"  
śāradātilake'pi  
"nityaṃ naimittikaṃ kāmyaṃ sthaṇḍile vā samācaret  
hastamātrantu tat kuryyāt caturasraṃ samantataḥ ||"  
iti tithyāditattvam  
api ca | gobhilaḥ | anuguptā apa āhatya  
prāgudakpravaṇaṃ deśaṃ samaṃ vā parisamūhya upalipya madhyataḥ prācīṃ rekhāmulikhya udīcīśca  
saṃhatāṃ paścāccāgre prācīṃstriṃsa ullikhyābhyukṣyaitat lakṣaṇāṅgadedyāṃ sarvvameti | anuguptā  
ācchāditāḥ | patitādibhiradṛṣṭā iti yāvat  
prāṅlocādisaṃkhyāñca gṛhyāsaṃgrahe gobhilaputtaḥ  
"prāṅnīcaṃ brahmavarṣasyamūrddhanīcaṃ yaśonamam  
pitryaṃ dakṣiṇato nīcaṃ pratiṣṭhālakṣaṇaṃ samam ||"  
yaśonnamamityatra sāntā ṣṣaṭpadasthā ityukeradanto'pi yaśaśabdaḥ gayāśiraḥ itivat | parisamūhya sarvvataḥ kuśaiḥ pāṃstrādikamapasāryya uttarasyāṃ diśi prārhaṅastopari kṣipet | parisamūhya vitastimātre uttarata utkaraṃ karotīti  
hariśarmmādhṛtavacanāt | tata upalepanam  
tatra kāraṇamāha gṛhyāsaṃgrahaḥ  
"indraśca vañjrābhiṣṭataḥ purā hato mahāsuraḥ  
medasā tasya saṃliptā tadarthamupalepayet ||" iti  
madhyataḥ sthaṇḍilābhyantare dakṣiṇāṃśe na tu  
madhyāgre udagatekaviṃśatyaṅga larekhāturodhāt  
anyathā  
"kuśaiḥ saṃmārjjayedbhūmiṃ gṛhāmādo śucismitaḥ  
hastamāttrāṃ caturasrāṃ gomayenopalepayet ||"  
iti bhāradvājoktahastapramāṇasthaṇḍile tadanupapatteḥ | prācīṃ prāgagatām | udīcīśca saṃhatāṃ  
paścāditi | prāgagatāyāḥ paścimaṃ bhāgaṃ saṃlagnāmudagagrām | madhye udagatāyāḥ prācīḥ prāgagrāstisro rekhā ullikhyābhyukṣyediti | rekhābhya  
uddhṛtamṛttikodaraṇapūrvaka mabhyukṣayet | ullikhya  
uddha tyābhyu kṣayediti kātyāyanasūtrāt  
utkarapakṣepedeśamāha gṛhyāsaṃgrahaḥ  
"utkaraṃ gṛhya rekhābhyo'rannimātre nidhāpayet  
dvārametat padārthānāṃ prāgudīcyāṃ diśi smṛtam  
iti  
parisamūhanādiparikeśāptaṃ karmma lakṣaṇasaṃjñakaṃ  
tasya lakṣaṇasyāṅgata prakriyā sarvvatra yatra yatrāgnipraṇayanaṃ tatra bodhyā || || rekhāpramāṇamāha  
kuṇḍopariśiṣṭe kātyāyanaḥ  
"dakṣiṇe prāgagatāyāstu pramāṇaṃ dvādaśāṅgulam  
tanmūlasaṃsthā yodīcī tasyā evaṃ navottaram  
udaggatāyāḥ saṃlagnāḥ śeṣāḥ prādeśamātrikāḥ  
saptasaptāṅga lāṃsyaktā kuśeneva samullikhet ||"  
navottaraṃ navādhikaṃ dvādaśāṅga lamekaviṃśatyaṅga lamityarthaḥ | śeṣāḥ uttarekhayoravaśiṣṭāstisraḥ  
kuśena iti sarvvatrābhisambadhyate | evakāreṇa  
gākhāntaroktasya vyāvṛttiḥ || || rekhāṇāṃ  
devatā varṇānnāha smṛ tiḥ  
"prāgagatā pārthivī jña yā cāmye yo cāpugdagugatā  
prājāpatyā tathā caindrī saumī ca prāksaṅgatā  
smṛtā  
pārthivī pītavarṇā syādāmmre yī lohitā bhavet  
prājāpatyā bhavet kṛṣṇā nīlā caindrī prakīrttitā  
śvetavarṇena saumī syāt rekhāṇāṃ varṇalakṣaṇam|”  
thannisthāpanaparyyantaṃ savyahastaprādeśasya vidhānaṃ  
māha| gṛhyāsaṃgrahaḥ  
"savyaṃ bhūmau pratiṣṭhāpya prokṣitehaciṣeṇa tu  
tāvantotyāpayet pāṇiṃ yāvadagniṃ nidhāpayet||”  
mānakarttāramāha kundopariśiṣṭe kātyāyanaḥ  
"mānakriyāyāmṛṛtviāgamanukte mānakarttari  
mānakṛdyajamānaḥ syādviṭuṣāmeṣa niścayaḥ ||"  
ṣaḍḍhāṅga limānamāha sa eva  
"ṣaḍḍhāṅga limānantu yatra yatropadiśyate  
tatra tatra hastavyaṅgibhiranmituyāt sadā ||"  
yajamānāsannidhau bodhe tu sādhāraṃṇāṅgulimānam | yathā kapilapañcarātram  
"aṣṭabhiścorbhavejjyeṣṭhaṃ madhyamaṃ saptabhiryavaiḥ  
kanyasaṃ ṣaḍbhiriṣṭamaṅga laṃ munisattamaiḥ ||"  
taiḥ prakramyamāṇayavaiḥ | kanyasaṃ kaniṣṭham | mānantu  
pārśvena | ṣar̤ayavāḥ pākhasaṃmitāḥ | iti kātyayanavacanāt | iti saṃskāratattvam  
sthaṇḍilaśāyī, \[n\] puṃ, (sthaṇḍile śete iti  
śī + "vrate|" 3

- [Previous: 880.10](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.880.10)
- [Next: 881.44](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.881.44)
- [Up: 881](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.881)

## Linked texts (2)

- [Śāktapramoda](https://indike.org/pramana/in.sampradaya.general.sakta.saktapramoda.10.1828) — Sanskrit
- [Śāktānandataraṅgiṇī](https://indike.org/pramana/in.sampradaya.general.sakta.saktanandatarangini.3.2277) — Brahmānanda Giri 1500, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.881.2](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.881.2) · Pramāṇa
