<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.91.3.p1 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Arts, Poetics, Architecture & Lexicography](https://indike.org/pramana/in.art) › [Lexicography](https://indike.org/pramana/in.art.kosa) › [Shabdakalpadruma](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma) › 91.3.p1

# Shabdakalpadruma 91.3.p1

Śabdakalpadruma 91.3.p1

- **Language:** Sanskrit

### [91.3.p1](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.91.3.p1)

145  
“yatnena bhojayecchāddhe bahucaṃ vedapāragam  
śākhāntagamathādhvaryyuṃ chandogañca samāptikam ||”)  
yajñabhedaḥ  
antikaḥ  
śākhākaṇṭaḥ, puṃ, (śākhāyāṃ kaṇṭo yasya |) kṣudrovṛkṣaḥ  
śākhānagaraṃ, klī, (śākheva nagaram |) mūlanagarādanyat puram  
mūlanagaraṃ 2 sannihitasya janaughasya sthānāya mūlanagarasya samīpe'ṅge vā yadanyat puraṃ nagarāntaraṃ  
kriyate tat śākhānagaraṃ mūlanagarasya tadaṅgasrānīyasya śākheva | abhivyakti ramaṇamaṇḍana  
syādabhivyakti ramaṇaṃ śākhānagaramityapi | iti  
trikāṇḍaśeṣaḥ  
api ca | yathā, śabdaratnāvalyām  
“ārabdhaṃ mūlanagarādaparaṃ nagaraṃ hi yat  
tadabhivyakti ramaṇaṃ śākhānagaramityapi ||”  
śākhāpitaḥ, puṃ, pākipādāśaṅkaladāhaḥ  
śākhāpuraṃ, klī, (purasya śākhā abhidhānāt pūrvvanipātaḥ | śākheva puramiti vā |) śākhānagaram | tatparyyāyaḥ | upapuram 2  
śākhāmbā, strī, (śākhāyāmambo yasyāḥ |)  
vṛkṣāglā  
śākhāmṛgaḥ, puṃ, (śākhāyā mṛgaḥ |) vānaraḥ  
ityamaraḥ || ( yathā, —  
“muktāphalāya kariṇīṃ hariṇaṃ palāya  
siṃhaṃ nihanti bhujavikramalūpranāya  
kā notirautiriyatī raghuvaṃśavora !  
śākhāmṛge jarati yastava bāṇamokṣaḥ ||”  
śākhārūḍhaḥ, puṃ, svaśākhāṃ parityajya śākhāntarādhyayanakarttā | tatparyyāyaḥ | anyaśākhakaḥ 2  
śākhārathyā, strī, ṣor̤aśahastapraśastyathāḥ | yathā, —  
“dhanurbhi caiva catvāri śākhārakhyāstu nimnitāḥ  
trikarācoparasthāstu dvikarāeparattakāḥ ||”  
śākhālaḥ, puṃ, (śākhāṃ lāti āśrayatīti | lā +  
kaḥ |) vānoravṛkṣaḥ  
śākhāśiphā, strī, (śākhāyāḥ śiphā |) vaṭādonāṃ śākhāsambandhiśiphā  
nāmūnā iti  
khyātā | tarormūlādārabhya adhaḥ yāvat gatā  
latāguṅgacchādiḥ | iti bharataḥ || tatparyyāyaḥ  
avarohaḥ 2  
śākhī, \[n \] puṃ, (śākhāstyasyeti | śākhā +  
iniḥ |) vṛkṣaḥ  
ityudbhaṭaḥ |)  
vedaḥ | suvṛkṣāvyajanaḥ  
rājabhedaḥ  
śākhoṭaḥ, puṃ, vṛkṣaviśeṣaḥ  
syāor̤ā iti  
bhāṣā || tatparyyāyaḥ | piśācadruḥ 2 pītaphalaḥ 3 karkaśacchadaḥ 4  
bhūtavṛkṣaḥ 5 sakaṭaḥ 6 akṣadharaḥ 7  
gavākṣī 8 tṛkāvāsaḥ 6 rukṣapatraḥ 10 pītaḥ 11 keśirogihā 12 cauranāśanaḥ 13 | asya guṇāḥ | tiktatvam  
uṣṇatvam | pittakāritvam | vātahāritvañca  
“śākhoṭaḥ pītaphalako bhūtāvāsaḥ kharacchadaḥ  
śākhoṭo raktapittārśovātaśleṣmānivārajit ||”  
śākhāḥ,  
śāṅkaraṃ,  
śāṅkaraḥ,  
śāṅkariḥ,  
śāṅkano,  
śākhaḥ,  
śāṅkhikaḥ,  
śāṅguṣṭhā,  
śāṭaḥ,  
śāṭakaḥ,  
śāṭikā,  
śāṭo,  
śātyāyanaṃ,  
trirvikalpa ityanena kalpāntaraniṣedhāt gobhiloyamantreṣi prātyāyanahomo na yuktaḥ | kintu  
yattatsamagramahāvyāhṛtibhiścatasṛbhiḥ prāyaścittahomo yuktaḥ | vicāradaṇḍasta go'pyevam  
prāśyāyanahomasya samūlatve'pi prāklalparoyatvam | iti tidhyāditattvam  
śāvyāyanaḥ,  
śāṭhyaṃ,  
śāḍa, śṛ ṅa ślāghe  
śāddalaḥ,  
śārṇaṃ,  
śāṇaḥ,  
śāṇājīvaḥ,  
śāṇiḥ,  
śāṇitaḥ,  
śāṇī,  
śāśīraṃ,  
śāṇḍilyaḥ,  
śātaṃ,  
śātaḥ,  
śātakumbhaṃ,  
śāṅgalaḥ  
“drutaśātakumbhanibhamaṃśukantato  
vapurarddhamañjanavapuṣaḥ payasi ||”)  
dhustūraḥ| raśmaśaraḥ  
yataḥ rasatāmeti tadastinu sañcāryādeḥ sthitiva  
na viruddhā| yañcāsmin sukhābhāvo'pyuktastasya  
vaiṣayikasukhaparatvānna virodhaḥ | uktaṃ hi  
“yacca kāmasukhaṃ loke yacca divyaṃ mahatsukham  
tṛṣṇākṣayasukhasyaite nārhataḥ ṣor̤aśīṃ kalām  
sarvākāramahaṅkārarahitatvaṃ vrajanti cet  
atnāntarbhāvamarhanti dayāvīrādayastadā |”  
ādiśabdāt dharmmavīradānavīradevatāviṣayaratiprabhṛtayaḥ | tatra devatāviṣayā ratiryathā,—  
“kadā vārāṇasyāmisa suradhunaurodhasi vasan  
vasānaḥ kaupīnaṃ śirasi nidadhāno'ñjalipuṭam  
aye gaurīnātha tripurahara śambho trinayana  
prabhodeti krośannimiṣamiva neṣyāmi divasān ||”

- [Previous: 91.3](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.91.3)
- [Next: 91.3.p2](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.91.3.p2)
- [Up: 91.3](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.91.3)

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.91.3.p1](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.91.3.p1) · Pramāṇa
