Pramāṇa · Search · About · API

Shabdakalpadruma 96.p1

Śabdakalpadruma 96.p1

Language
Sanskrit

96.p1.1

athādbhutaśāntiḥ | tatrādbhutanirūpaṇam | sadbhutamāgare āyatreyāmṛtavacanam | prakṛtiviruddhamadbhutamāpadaḥ prākaprabodhātha devāḥ sṛjantauti | tenāpadmajñānāya bhūmyādīnāṃ pūrvva
svabhāvapracyavo hetvakarttako'dbhuta iti | savaca
buddhaudaṣapranrttaśca yadbhādīnāṃ makhitāgabitatvena
prajñānāmapi yadutpātatvaṃ tadbhāktam | tatkāraṇañca gargasaṃhitāyāmuktadyayoḥ
“atilobhādasatyādvā nāstikādvāpyadharmmataḥ
narāpacārātniyatamupasargaḥ pravarttate
tato'pacārāttriyatamupasargaiṇa devāstaiḥ
tāḥ sṛjantyaddhṛtāṃstāṃstu divyanābhasabhūmijān
ta eva trividhā loke utthātā devanimmmitāḥ
vicaranti vināśāya rūpaiḥ sambodhayanti ca ||”
tāṃca paraṃ na darśayedivāha divyāḥ | notpātaṃ
darśayediti | tatra vaikhānasagrasasthala nirūpaṇam
yathā, dīpikāyām
“prāgādicittabhāge rttu niścoradbhuteṣu sarvveṣu
aniglāgniśakravaruṇā maṇḍalapatayaḥ śubhāśubheṣu ||”
vaijāmaṇḍalaḥ
“arkamṛkṣādityuktacandraturagādileṣu vāyurbhāvet
deveṣyāgnaviśākhyāśyayugale pitrā'ṅgaye
cānalaḥ
viśvādityadhanānnamaitrayugalendrindro bhavenmaṇḍalaḥ
sarpopāntyaśatāntagmalyugale prāneṣvapāmauśvaraḥ
pavanadahanau naiśau yogantayoratidoṣadaḥ
surapativaruṇau śastau yogantayoratiśobhanaḥ
savavṛṇamamagnibhyaḥ prākrastathāgnisamāyutaḥ
phalaviddacchinaḥ sendro vāyavyanādhiyuto'śubhaḥ
yanmaṇḍale'hutaṃ jātaṃ śāntistaddevatāśrayā
tathā śāntidvayaṃ kāryaṃ maṇḍaladvayanāhute ||”
viṣṇudharmottare
“gṛhacaivekṣataṃ divyaṃ āntarikṣaṃ nibodha me
ulkāpāto diśāṃ dāhaḥ pariveṣastathaiva ca
gandharvanagarañcaiva hārūśca vidmattā tathā

96.p1.2

evamādīni loke'smina nābhasāni vinirddiśet
carasthirabhavaṃ bhaumaṃ bhūkampamapi bhūmijam
jalāśayānāṃ vaikṛtyaṃ bhaumaṃ tadapi kīrttitam
bhaumaṃ cāmaphalaṃ jñeyaṃ cireṇa paripacyate
nābhasaṃ madhyaphaladaṃ sadyaḥkālaphalapradam
divyaṃ tīvraphalaṃ jñeyaṃ śīghrakārī tathaiva ca
kṣīnocanāviparyāsaḥ ṛtūnāṃ ripujaṃ bhayam
puṣpe phale ca vikṛtaṃ rājño mṛtya tathā diśet
akālaprabhavā nāryyaḥ kālātīnāḥ prajāstathā
vikṛtāḥ pramavācaiva yugmaprasavane tathā
honāṅgāḥ pradhikāṅgāśca jāyante yadi vā striyaḥ
paśavaḥ pakṣiṇaścaiva tathaiva ca sarīsṛpāḥ
vināśaṃ tasya deśasya kulasya ca vinirddiśet
pradoṣe kukkuṭārāvo hemante cāpi kokilāḥ
akaudaye'rkārāmsukhaḥ śvārānau subhayaṃ diśet
uluko vamate yatra nṛpatedvā tathā yace
śriyau yaṣṭapaterlakṣmaurnanā śastasyaiva ca
yapraḥ kaṅgaḥ kapotaśca ulūkaḥ śyena eva ca
cittaca carkocittaśca bhāsaḥ pākhara eva ca
yaṣṭe yasya patanakheta gehaṃ tasya vipadyate
panāyāāsānāñcā varṣātpatyuḥ syādagṛhamedhinaḥ
patrāḥ putrasya vā mṛtyurevañcāpi vinaśyati
brāhmaṇāṃ gṛhaṃ dattvā datvā sampūtyameva vā
gaṅgāṃyādyayadi roceta śāntirdhammī prayojayet |”
imāṃ vakṣyamāṣṭhām
“māṃsāśoni samādāya śmaśānāṭṛgrathavāyasāḥ
śvā śṛgālo'thavā marddhe purasya praviśanti cet
vikiranti gṛhādauca śmaśānaṃ sā mahī bhavet
cauraiśca hanyate lokaḥ paracakramamāgamaḥ
saṃgrāmaśca mahāghorī durbhikṣaṃ marakaṃ tathā
ahutāni prahṛṣyante tatra deśasya vidravaḥ
akāle phalapuṣpāṇi deśavidravakāraṇam ||”
matsyapurāṇe
“ativṛṣṭiranādṛṣṭirurmihādibhayaṃ mahat,

96.p1.3

adbhutau tu divāḍhūḍhaṃ dṛṣṭimaithya bhayāya ca
virase vātha rātrī vā śvetaṃ yasyoparekṣa tu
indrāyudhaṃ tato dṛṣṭvā ulkāpātaṃ tathaiva ca
digadāhapariveṣau ca gandharvanagaraṃ tathā
paracakrabhayaṃ vidyāddeśopadravameva ca ||”
bhāvo vanabhukuṭaḥ || || kaṃsanidhanarūpane harivaṃśaḥ
“vakramaṅgārakañcakre citrāyāṃ ghoradarśanaḥ
calatyaparvāṇi mahī girīṇāṃ śikharāṇi ca ||”
vāyotpāte sa eva
“dakṣiṇāṃ diśamāsthāya dhūmaketuḥ sthito'bhavat
vakramaṅgārakañcake lasikāsa bhayaṅkaraḥ ||”
lakṣacintāmaṇau
“tvaktāryoṣadhivaikatatvavasudhā lokāḥ kṣudhāpauḍitāḥ
viprā vedahṛtāstathā pracalitā brahmāgiṇo
duḥkhitāḥ
caucaumandaphalā nṛpāśca vikalāḥ saṃgrāmacorā
mṛdho
pretāghātadurantapor̤itatarā deveṣvarāṅgoryanī
rakte prakṣvodūyogo māṃsāmviṣyādibhirmarakaḥ
dhānyāiranyalakaphalakusumadṛṣṭau varddhate bhayaṃ
vidyāt
aṅgārapāṃśuvarṣe vinābhrasupayāti tannagaram
upalaṃ vinā jaladhare visatā vā yadā prākhinau
dṛṣṭā
chidraṃ vādyaniṣṭaṣṭiṃ prakhyānāmītisaṃcananam ||”
vṛścakauśikasaṃvāde
“valgāḥ prapāte ca phalaṃ prarohasya prarohaṇe
śīrṣa rājaśiro'vāptirbhrātre caivvathameva ca
karṇayorbhūṣaṇaprāptiścakṣuṣyormeṣadarśanam
nāsikāyāśca saugandhyaṃ vakte miṣṭānnabhojanam
kaṇṭhe caiva śriyo'vāptirbhajayorvibhavo bhavet
dhanalābho bāhumūle karayordhanasaṅgrahaḥ || .
stanamūle ca saubhāgyaṃ hṛdi ya, khyāvivarddhanam
pṛṣṭhe nityaṃ mahālābhaḥ pārśvayorranyudarśanam
kaṭidvaye vastralābho guhye syutsamāgamaḥ
jaṅghe cāryaṇayo rbhikṣaṃ gude rogabhayaṃ bhavet
ūrvostu vāñcanāvāptiścautujaṅgārthasaṃcayaḥ

96.p1.4

vāmadakṣiṇayoḥ pāde bhramaṇaṃ niyataṃ bhavet
ballāḥ prarohaṇe caiva patane śvaraṭasya ca
annābhāśa phalaścaiva tadvadeva prajāyate
vallāḥ prarohaṇaṃ rājñau śaraṭasya prapātanam
nidhanārthāya bhavati vyādhipīḍā viparyaye
patanānantaraṃ cedārohaṇaṃ yadi jāyate
patane phalamutsṛjyaṃ rohaṇotthata phalaṃ bhavet
ārohaṇañcorddhavakaṃ adhovakaṃ ca pātanam
bhavediṭaphalaṃ tasya tatkāle jāyate dhruvam
sruṣamāne tayoḥ sadyaḥ sacailaṃ jalamāviśet
pañcagavyaprāśanañca kuryyādarkavilokanam
vallīrūpaṃ suvarṇasya raktavastreṇa veṣṭayet
pūjayeddravyapuṣpādyaistadagre pūrṇakumbhakaṃ
pañcagavyaṃ pañcaratnaṃ pañcāmṛtaṃ sapāllavam
pañcavṛkṣa kaṣāyāñca kiñcitpāṣāñcayettataḥ
pūjayedravyapuṣpādyairlokapālāṃstathā grahān
ṛtyañcagrena mantreṇa samidbhiḥ khadiraiḥ śubhaiḥ
tilairvāñcittibhirhomoṣṭottarasahasrakam ||”
vallī gṛhagodhikā | mṛtyuñjayamantrastu vyakamantraḥ
iti vidyākaraḥ || || gargasaṃhitāyāmīśānayoḥ
“ye teṣu śāntiṃ kurvvanti na te yānti parābhavam
ye tu na pratikurvvanti kriyayā śraddhayānvitāḥ
dāmbhikyādvā vimohādvā vinaśyantyeva te'cirāt ||”
atha nimittaniścayavato'dhikāro'nyathā doṣa
ityāha matsyapurāṇam
“bhinnamaṇḍalavelāyāṃ ye bhavantyadbhutāḥ kvacit
tatra śāntidvayaṃ kāryaṃ nimitta sati nānyathā
nimitte'sañjātā śāntirnimittamupapādayet ||”
etacca tattadduṣṭopadiṣṭapraśāntiviṣayam
anyathā velāmaṇḍalasandauhe śāntirna syāt
ataevoktaṃ yogiyājñavalkyena
“yatra yatra ca saṃkorgamātmānaṃ manyate dvijaḥ
tatra tatra tilairhomo gāyatryā marudāhutaḥ

96.p1.5

gāyatryā prathamaḥ śuhyaḥ sarvvapāpaiḥ pramucyate
śāntikāmaśca juhuyāt gāyatrīmakṣataiḥ
śuciḥ
puṣṭikāmaśca ghṛtenairhatena juhuyāt śuciḥ
sāvitrāā śāntihomāṃśca kuryyāt parvvasu
nityaśaḥ
praśamaścāṅganiṣṭhāśca svāṅgānto homakarmaṇi
pratilomā prayoktavyā phaṭakārābhmābhicārike
mārkaṇḍeyapurāṇam
“digdehekṣaṇasaptāmānyaṃ nṛpamāmānyamātmani
nakṣatragṛhasāmānyaṃ naro dṛṣṭvai subhāśubham
'purandarābhiracā ca grahadoṣairmu jāyate |”
tathā
“maṅgācchāṃntiparaḥ prājño lokavādāttarastathā
lokavādāṃca śāntīśca grahapīḍāmu kārayet
bhūdoṣādupavāsāṃca śaktaṃ caityādivandanam
kuryāt homaṃ tathā dānaṃ śrāddhaṃ krodhavivarjjanam
adoṣaṃ sarvvabhūteṣu maitrīṃ kurvvanti paṇḍitāḥ
vajjrayehuvatoṃ vācamativādāṃstathaiva ca
grahapūjāñca kurvvata sarvvapīḍāmu mānavaḥ
evaṃ grāmyandharautrāṇi ghorāṇi dvijasattama
prayatnānāṃ manuṣyāṇāṃ yacchantyānyanekadhaḥ ||”
lokavādāśca sarvvenauktā yathā, -
“ākāśāddevatānāñca devādīnāñca sauhṛdāt
pṛthicyāṃ pratiloke ca lokavādā iti smṛtāḥ ||”
te ca sarvvabhūtaḍākinyādyabhibhavaśāntyarthaṃ laukikauṣadhamannādayaḥ | vivaśvarīmaṅgalacaṇḍikāgotādayaḥ | caityadracattārau jennapālakuladevatāpūjā ca || || tathā cāpastambaḥ | kobhyo'varavarṇebhyo dharmaśeṣān pratīyādityeka iti | dharmaśeṣān śrutismṛtisadācāreṣvaprasiddhān iti
nārāyaṇopādhyāyāḥ || bhūdoṣaśca pātraṃ vinā
bhūmau gostanaṃ nicodya dugdhotsargaḥ | caityaḥ
puṣyalena sthāno grāmaprathānavṛkṣaḥ | tathā ca
vāgotyāte harivaṃśaḥ
“anekaśākhaścailaśca nipapāta mahītale
ācetaḥ sarvvakampābhirārttanānāṃ mahātmanām ||”

96.p1.6

ugatau akamlāgom | ativādaśca pūjyamatikramya bhāṣaṇam || || matsyapurāṇam
“kākasvekaravaścāyaḥ prabhāte duḥkhadāyakaḥ
kāko maithunakāsaktaḥ śveto vā yadi dṛśyate
ulūko basate yatra niṣatet vā tathā gṛhe
jñeyo gṛhapatermmṛtyurdhananāśanameva ca ||”
varāhasaṃhitāyām
“krīr̤āśurakto ratimāṃsalubdho
bhīto vrajārttaḥ patito visañjñaḥ
nāśau gṛhasyasya vināpraheturddoṣaḥ samutpātaja āśukāryyaḥ
gṛhe pakṣitrīkāraṃṣu kuryāccāmarattarpaṇam
devāḥ kapotā iti vā japyaṃ saptabhiddinaiḥ
gāvaśca deyā vividhā dvijānāṃ
sakāñcanā vasanayugottarīyāḥ
evaṃ kṛte pāpamupaiti śāntiṃ
vyomedijervāpi niveditaṃ tat ||”
dvijaiḥ paścimaḥ | apinā anyairapi
suśrutasaṃhite
“ekī dṛgacṇayo gāvaḥ saptācā nava hastinaḥ
siṃhaprastatikāścaiva kapināḥ khāmighātikāḥ ||”
siṃhaprastikā gāvaḥ || || matsyapurāṇe
“aṅge dakṣiṇabhāge tu śastaṃ viṣmūtravaṃ bhavet
apraśastaṃ tathā vāme pṛṣṭhasya hṛdayasya ca
lāñchanaṃ piṭhakaścaiva jñeyaṃ visphuritaṃ tathā
vipayyaiyeṇa vihitaṃ sarvva strīṇāṃ phalaṃ tathā ||”
“aniṣṭaliṅgopagame dvijānāṃ kāryyaṃ suvarṇena ca
tarpaṇaṃ syāt | ” śaṅkhaḥ | duḥsvapnāniṣṭadarśanādau ghṛtaṃ
hiraṇyañca dadyāditi || || mātsye
“namasta sarvvalokeṣu namaste bhugundana
kave sarvvārthasiddhyarthaṃ gṛhāṇāyaṃ namo'stu te
evaṃ śukrīdaye kurvvana yātrāmiṣṭa ca bhārata
sarvvān kāmānavāpnoti viṣṇuloke mahīyate
namaste'ṅgirasāṃ nātha vākpate'tha bṛhaspate
krūragrahaiḥ pīḍitānāmamṛtāya namo namaḥ
saṃkrāntāvapi kaunteya yānnāsvabhyudayeṣu ca
kurvvan dṛṣṭasrataiḥ pūrjā sarvvān kāmāna samaśnute || |”
veṣṇavāmṛte vyāsaḥ

96.p1.7

“yadyacchreḥ śāntikeṣu kiṃ kliśyanti narā
dina
mahāśālikaraḥ śrīmān tulasyā pūjito hariḥ
utpādān dāruṇān puṃsāṃ dunimittānanekaṇaḥ
tulasyā pūjito bhaktyā mahāśālikarede
hariḥ |”
atra brahmapurāṇoyo mantraḥ
“namaste bahurūpāya viṣṇave paramātmane
svāheti || |”
chandogapariśiṣṭam | athāto rajasvalābhimagamane
goruśvabhāṃyāsu gamane yamajajanane vijātīyajanane vā kākakaṅkagṛdhravakarkṣanabhāsacillakapotānāṃ gṛhapraveśe mātuṣasyopariviṣṭāmayī etāmeva kriyamāṇai gṛhadārāṃrohaṇe cānyeṣu cānaśruteṣu kaṣṭadṛṣṭena vidhinābhisṛpasamādhāya prāyaścittājyāhutīju hoti anunāya amaye svāhā
somāya viṣṇave rudrāya vāyave sūryāya nṛbhyave
viśvebhyo devebhyaḥ svāheti sthālīpākādvatātpraditi || || kapotaṃ viśeṣayati śaunakaḥ
“raktapādaḥ kapotākhyo aparaṇyokāḥ gurūphaviḥ
sa caicvākṣāṃ [vaśecchālāsamīpañca vrajedyadi
anyeṣu gṛhamadhye vā vallīkastoḍibhādiyu ||”
kaṣṭadṛṣṭena vidhinā gṛhoktena prāyaścittākhyāhutoḥ adbhutadoṣapraśamanāthīḥ sapājyāhutoḥ
anutāyāmaye svāhā ityādimantraiḥ pratasthālīpāketi kartavyatayā pāyasacaruṃ bhareṃtambho daivebhyo
juhuyāt | chandogapariśiṣṭam | paścāt ghṛta
pāyasena brāhmaṇān bhojayitvā govaraṃ dattva
śāntirbhavatoti | govaraṃ gośreṣṭham | dakṣiṇāṃ
tāṃ gāṃ lattvā doṣaśāntirbhavatoti | tathā
coktam
“goviśiṣṭatamā loke vedeṣvapi nigadyate
na tato'nyadvaraṃ yasmāt tasmāṅgaurvaramucyate ||”
chandogapariśiṣṭam | yattvaṣāmaśatamayāpanaḥ prāyaścittaṃ na kuryyāttasya gṛhapatermaraṇaṃ sarvvakhanāśo

96.p1.8

vā bhavati tasmāt prāyaścittaṃ karttavyaṃ karmmāpavarge vāmadevyagānaṃ śāntiḥ śāntiririta | apavarge samāptau | vāmadevyagānaṃ śāntiḥ kāryā
āvṛttiḥ prakaraṇasamāptyarthā | vārhaspatye
“prathamanvathāpraśastāt kamprādittataṃ nimittamātreva
ativarṣamayopavāsavratadīkṣājapyahavanāni || ||”
varāhaḥ
“ye ca na doṣaṃ janayantyutpātān tālutuṣṭabhāvakvacit |”
revatī puṣyā śraśvinī hastā| tatra caṇḍraḥ
śobhanaḥ| lagnaṃ śobhanam | iti jyotistattvam
śāntiḥ, puṃ, dṛttāīdviṣayaḥ| jinacakravarttiviśeṣaḥ

Linked texts (1)