<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.96.p1 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Arts, Poetics, Architecture & Lexicography](https://indike.org/pramana/in.art) › [Lexicography](https://indike.org/pramana/in.art.kosa) › [Shabdakalpadruma](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma) › 96.p1

# Shabdakalpadruma 96.p1

Śabdakalpadruma 96.p1

- **Language:** Sanskrit

### [96.p1.1](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.96.p1.1)

athādbhutaśāntiḥ | tatrādbhutanirūpaṇam | sadbhutamāgare āyatreyāmṛtavacanam | prakṛtiviruddhamadbhutamāpadaḥ prākaprabodhātha devāḥ sṛjantauti | tenāpadmajñānāya bhūmyādīnāṃ pūrvva  
svabhāvapracyavo hetvakarttako'dbhuta iti | savaca  
buddhaudaṣapranrttaśca yadbhādīnāṃ makhitāgabitatvena  
prajñānāmapi yadutpātatvaṃ tadbhāktam | tatkāraṇañca gargasaṃhitāyāmuktadyayoḥ  
“atilobhādasatyādvā nāstikādvāpyadharmmataḥ  
narāpacārātniyatamupasargaḥ pravarttate  
tato'pacārāttriyatamupasargaiṇa devāstaiḥ  
tāḥ sṛjantyaddhṛtāṃstāṃstu divyanābhasabhūmijān  
ta eva trividhā loke utthātā devanimmmitāḥ  
vicaranti vināśāya rūpaiḥ sambodhayanti ca ||”  
tāṃca paraṃ na darśayedivāha divyāḥ | notpātaṃ  
darśayediti | tatra vaikhānasagrasasthala nirūpaṇam  
yathā, dīpikāyām  
“prāgādicittabhāge rttu niścoradbhuteṣu sarvveṣu  
aniglāgniśakravaruṇā maṇḍalapatayaḥ śubhāśubheṣu ||”  
vaijāmaṇḍalaḥ  
“arkamṛkṣādityuktacandraturagādileṣu vāyurbhāvet  
deveṣyāgnaviśākhyāśyayugale pitrā'ṅgaye  
cānalaḥ  
viśvādityadhanānnamaitrayugalendrindro bhavenmaṇḍalaḥ  
sarpopāntyaśatāntagmalyugale prāneṣvapāmauśvaraḥ  
pavanadahanau naiśau yogantayoratidoṣadaḥ  
surapativaruṇau śastau yogantayoratiśobhanaḥ  
savavṛṇamamagnibhyaḥ prākrastathāgnisamāyutaḥ  
phalaviddacchinaḥ sendro vāyavyanādhiyuto'śubhaḥ  
yanmaṇḍale'hutaṃ jātaṃ śāntistaddevatāśrayā  
tathā śāntidvayaṃ kāryaṃ maṇḍaladvayanāhute ||”  
viṣṇudharmottare  
“gṛhacaivekṣataṃ divyaṃ āntarikṣaṃ nibodha me  
ulkāpāto diśāṃ dāhaḥ pariveṣastathaiva ca  
gandharvanagarañcaiva hārūśca vidmattā tathā

### [96.p1.2](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.96.p1.2)

evamādīni loke'smina nābhasāni vinirddiśet  
carasthirabhavaṃ bhaumaṃ bhūkampamapi bhūmijam  
jalāśayānāṃ vaikṛtyaṃ bhaumaṃ tadapi kīrttitam  
bhaumaṃ cāmaphalaṃ jñeyaṃ cireṇa paripacyate  
nābhasaṃ madhyaphaladaṃ sadyaḥkālaphalapradam  
divyaṃ tīvraphalaṃ jñeyaṃ śīghrakārī tathaiva ca  
kṣīnocanāviparyāsaḥ ṛtūnāṃ ripujaṃ bhayam  
puṣpe phale ca vikṛtaṃ rājño mṛtya tathā diśet  
akālaprabhavā nāryyaḥ kālātīnāḥ prajāstathā  
vikṛtāḥ pramavācaiva yugmaprasavane tathā  
honāṅgāḥ pradhikāṅgāśca jāyante yadi vā striyaḥ  
paśavaḥ pakṣiṇaścaiva tathaiva ca sarīsṛpāḥ  
vināśaṃ tasya deśasya kulasya ca vinirddiśet  
pradoṣe kukkuṭārāvo hemante cāpi kokilāḥ  
akaudaye'rkārāmsukhaḥ śvārānau subhayaṃ diśet  
uluko vamate yatra nṛpatedvā tathā yace  
śriyau yaṣṭapaterlakṣmaurnanā śastasyaiva ca  
yapraḥ kaṅgaḥ kapotaśca ulūkaḥ śyena eva ca  
cittaca carkocittaśca bhāsaḥ pākhara eva ca  
yaṣṭe yasya patanakheta gehaṃ tasya vipadyate  
panāyāāsānāñcā varṣātpatyuḥ syādagṛhamedhinaḥ  
patrāḥ putrasya vā mṛtyurevañcāpi vinaśyati  
brāhmaṇāṃ gṛhaṃ dattvā datvā sampūtyameva vā  
gaṅgāṃyādyayadi roceta śāntirdhammī prayojayet |”  
imāṃ vakṣyamāṣṭhām  
“māṃsāśoni samādāya śmaśānāṭṛgrathavāyasāḥ  
śvā śṛgālo'thavā marddhe purasya praviśanti cet  
vikiranti gṛhādauca śmaśānaṃ sā mahī bhavet  
cauraiśca hanyate lokaḥ paracakramamāgamaḥ  
saṃgrāmaśca mahāghorī durbhikṣaṃ marakaṃ tathā  
ahutāni prahṛṣyante tatra deśasya vidravaḥ  
akāle phalapuṣpāṇi deśavidravakāraṇam ||”  
matsyapurāṇe  
“ativṛṣṭiranādṛṣṭirurmihādibhayaṃ mahat,

### [96.p1.3](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.96.p1.3)

adbhutau tu divāḍhūḍhaṃ dṛṣṭimaithya bhayāya ca  
virase vātha rātrī vā śvetaṃ yasyoparekṣa tu  
indrāyudhaṃ tato dṛṣṭvā ulkāpātaṃ tathaiva ca  
digadāhapariveṣau ca gandharvanagaraṃ tathā  
paracakrabhayaṃ vidyāddeśopadravameva ca ||”  
bhāvo vanabhukuṭaḥ || || kaṃsanidhanarūpane harivaṃśaḥ  
“vakramaṅgārakañcakre citrāyāṃ ghoradarśanaḥ  
calatyaparvāṇi mahī girīṇāṃ śikharāṇi ca ||”  
vāyotpāte sa eva  
“dakṣiṇāṃ diśamāsthāya dhūmaketuḥ sthito'bhavat  
vakramaṅgārakañcake lasikāsa bhayaṅkaraḥ ||”  
lakṣacintāmaṇau  
“tvaktāryoṣadhivaikatatvavasudhā lokāḥ kṣudhāpauḍitāḥ  
viprā vedahṛtāstathā pracalitā brahmāgiṇo  
duḥkhitāḥ  
caucaumandaphalā nṛpāśca vikalāḥ saṃgrāmacorā  
mṛdho  
pretāghātadurantapor̤itatarā deveṣvarāṅgoryanī  
rakte prakṣvodūyogo māṃsāmviṣyādibhirmarakaḥ  
dhānyāiranyalakaphalakusumadṛṣṭau varddhate bhayaṃ  
vidyāt  
aṅgārapāṃśuvarṣe vinābhrasupayāti tannagaram  
upalaṃ vinā jaladhare visatā vā yadā prākhinau  
dṛṣṭā  
chidraṃ vādyaniṣṭaṣṭiṃ prakhyānāmītisaṃcananam ||”  
vṛścakauśikasaṃvāde  
“valgāḥ prapāte ca phalaṃ prarohasya prarohaṇe  
śīrṣa rājaśiro'vāptirbhrātre caivvathameva ca  
karṇayorbhūṣaṇaprāptiścakṣuṣyormeṣadarśanam  
nāsikāyāśca saugandhyaṃ vakte miṣṭānnabhojanam  
kaṇṭhe caiva śriyo'vāptirbhajayorvibhavo bhavet  
dhanalābho bāhumūle karayordhanasaṅgrahaḥ || .  
stanamūle ca saubhāgyaṃ hṛdi ya, khyāvivarddhanam  
pṛṣṭhe nityaṃ mahālābhaḥ pārśvayorranyudarśanam  
kaṭidvaye vastralābho guhye syutsamāgamaḥ  
jaṅghe cāryaṇayo rbhikṣaṃ gude rogabhayaṃ bhavet  
ūrvostu vāñcanāvāptiścautujaṅgārthasaṃcayaḥ

### [96.p1.4](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.96.p1.4)

vāmadakṣiṇayoḥ pāde bhramaṇaṃ niyataṃ bhavet  
ballāḥ prarohaṇe caiva patane śvaraṭasya ca  
annābhāśa phalaścaiva tadvadeva prajāyate  
vallāḥ prarohaṇaṃ rājñau śaraṭasya prapātanam  
nidhanārthāya bhavati vyādhipīḍā viparyaye  
patanānantaraṃ cedārohaṇaṃ yadi jāyate  
patane phalamutsṛjyaṃ rohaṇotthata phalaṃ bhavet  
ārohaṇañcorddhavakaṃ adhovakaṃ ca pātanam  
bhavediṭaphalaṃ tasya tatkāle jāyate dhruvam  
sruṣamāne tayoḥ sadyaḥ sacailaṃ jalamāviśet  
pañcagavyaprāśanañca kuryyādarkavilokanam  
vallīrūpaṃ suvarṇasya raktavastreṇa veṣṭayet  
pūjayeddravyapuṣpādyaistadagre pūrṇakumbhakaṃ  
pañcagavyaṃ pañcaratnaṃ pañcāmṛtaṃ sapāllavam  
pañcavṛkṣa kaṣāyāñca kiñcitpāṣāñcayettataḥ  
pūjayedravyapuṣpādyairlokapālāṃstathā grahān  
ṛtyañcagrena mantreṇa samidbhiḥ khadiraiḥ śubhaiḥ  
tilairvāñcittibhirhomoṣṭottarasahasrakam ||”  
vallī gṛhagodhikā | mṛtyuñjayamantrastu vyakamantraḥ  
iti vidyākaraḥ || || gargasaṃhitāyāmīśānayoḥ  
“ye teṣu śāntiṃ kurvvanti na te yānti parābhavam  
ye tu na pratikurvvanti kriyayā śraddhayānvitāḥ  
dāmbhikyādvā vimohādvā vinaśyantyeva te'cirāt ||”  
atha nimittaniścayavato'dhikāro'nyathā doṣa  
ityāha matsyapurāṇam  
“bhinnamaṇḍalavelāyāṃ ye bhavantyadbhutāḥ kvacit  
tatra śāntidvayaṃ kāryaṃ nimitta sati nānyathā  
nimitte'sañjātā śāntirnimittamupapādayet ||”  
etacca tattadduṣṭopadiṣṭapraśāntiviṣayam  
anyathā velāmaṇḍalasandauhe śāntirna syāt  
ataevoktaṃ yogiyājñavalkyena  
“yatra yatra ca saṃkorgamātmānaṃ manyate dvijaḥ  
tatra tatra tilairhomo gāyatryā marudāhutaḥ

### [96.p1.5](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.96.p1.5)

gāyatryā prathamaḥ śuhyaḥ sarvvapāpaiḥ pramucyate  
śāntikāmaśca juhuyāt gāyatrīmakṣataiḥ  
śuciḥ  
puṣṭikāmaśca ghṛtenairhatena juhuyāt śuciḥ  
sāvitrāā śāntihomāṃśca kuryyāt parvvasu  
nityaśaḥ  
praśamaścāṅganiṣṭhāśca svāṅgānto homakarmaṇi  
pratilomā prayoktavyā phaṭakārābhmābhicārike  
mārkaṇḍeyapurāṇam  
“digdehekṣaṇasaptāmānyaṃ nṛpamāmānyamātmani  
nakṣatragṛhasāmānyaṃ naro dṛṣṭvai subhāśubham  
'purandarābhiracā ca grahadoṣairmu jāyate |”  
tathā  
“maṅgācchāṃntiparaḥ prājño lokavādāttarastathā  
lokavādāṃca śāntīśca grahapīḍāmu kārayet  
bhūdoṣādupavāsāṃca śaktaṃ caityādivandanam  
kuryāt homaṃ tathā dānaṃ śrāddhaṃ krodhavivarjjanam  
adoṣaṃ sarvvabhūteṣu maitrīṃ kurvvanti paṇḍitāḥ  
vajjrayehuvatoṃ vācamativādāṃstathaiva ca  
grahapūjāñca kurvvata sarvvapīḍāmu mānavaḥ  
evaṃ grāmyandharautrāṇi ghorāṇi dvijasattama  
prayatnānāṃ manuṣyāṇāṃ yacchantyānyanekadhaḥ ||”  
lokavādāśca sarvvenauktā yathā, -  
“ākāśāddevatānāñca devādīnāñca sauhṛdāt  
pṛthicyāṃ pratiloke ca lokavādā iti smṛtāḥ ||”  
te ca sarvvabhūtaḍākinyādyabhibhavaśāntyarthaṃ laukikauṣadhamannādayaḥ | vivaśvarīmaṅgalacaṇḍikāgotādayaḥ | caityadracattārau jennapālakuladevatāpūjā ca || || tathā cāpastambaḥ | kobhyo'varavarṇebhyo dharmaśeṣān pratīyādityeka iti | dharmaśeṣān śrutismṛtisadācāreṣvaprasiddhān iti  
nārāyaṇopādhyāyāḥ || bhūdoṣaśca pātraṃ vinā  
bhūmau gostanaṃ nicodya dugdhotsargaḥ | caityaḥ  
puṣyalena sthāno grāmaprathānavṛkṣaḥ | tathā ca  
vāgotyāte harivaṃśaḥ  
“anekaśākhaścailaśca nipapāta mahītale  
ācetaḥ sarvvakampābhirārttanānāṃ mahātmanām ||”

### [96.p1.6](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.96.p1.6)

ugatau akamlāgom | ativādaśca pūjyamatikramya bhāṣaṇam || || matsyapurāṇam  
“kākasvekaravaścāyaḥ prabhāte duḥkhadāyakaḥ  
kāko maithunakāsaktaḥ śveto vā yadi dṛśyate  
ulūko basate yatra niṣatet vā tathā gṛhe  
jñeyo gṛhapatermmṛtyurdhananāśanameva ca ||”  
varāhasaṃhitāyām  
“krīr̤āśurakto ratimāṃsalubdho  
bhīto vrajārttaḥ patito visañjñaḥ  
nāśau gṛhasyasya vināpraheturddoṣaḥ samutpātaja āśukāryyaḥ  
gṛhe pakṣitrīkāraṃṣu kuryāccāmarattarpaṇam  
devāḥ kapotā iti vā japyaṃ saptabhiddinaiḥ  
gāvaśca deyā vividhā dvijānāṃ  
sakāñcanā vasanayugottarīyāḥ  
evaṃ kṛte pāpamupaiti śāntiṃ  
vyomedijervāpi niveditaṃ tat ||”  
dvijaiḥ paścimaḥ | apinā anyairapi  
suśrutasaṃhite  
“ekī dṛgacṇayo gāvaḥ saptācā nava hastinaḥ  
siṃhaprastatikāścaiva kapināḥ khāmighātikāḥ ||”  
siṃhaprastikā gāvaḥ || || matsyapurāṇe  
“aṅge dakṣiṇabhāge tu śastaṃ viṣmūtravaṃ bhavet  
apraśastaṃ tathā vāme pṛṣṭhasya hṛdayasya ca  
lāñchanaṃ piṭhakaścaiva jñeyaṃ visphuritaṃ tathā  
vipayyaiyeṇa vihitaṃ sarvva strīṇāṃ phalaṃ tathā ||”  
“aniṣṭaliṅgopagame dvijānāṃ kāryyaṃ suvarṇena ca  
tarpaṇaṃ syāt | ” śaṅkhaḥ | duḥsvapnāniṣṭadarśanādau ghṛtaṃ  
hiraṇyañca dadyāditi || || mātsye  
“namasta sarvvalokeṣu namaste bhugundana  
kave sarvvārthasiddhyarthaṃ gṛhāṇāyaṃ namo'stu te  
evaṃ śukrīdaye kurvvana yātrāmiṣṭa ca bhārata  
sarvvān kāmānavāpnoti viṣṇuloke mahīyate  
namaste'ṅgirasāṃ nātha vākpate'tha bṛhaspate  
krūragrahaiḥ pīḍitānāmamṛtāya namo namaḥ  
saṃkrāntāvapi kaunteya yānnāsvabhyudayeṣu ca  
kurvvan dṛṣṭasrataiḥ pūrjā sarvvān kāmāna samaśnute || |”  
veṣṇavāmṛte vyāsaḥ

### [96.p1.7](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.96.p1.7)

“yadyacchreḥ śāntikeṣu kiṃ kliśyanti narā  
dina  
mahāśālikaraḥ śrīmān tulasyā pūjito hariḥ  
utpādān dāruṇān puṃsāṃ dunimittānanekaṇaḥ  
tulasyā pūjito bhaktyā mahāśālikarede  
hariḥ |”  
atra brahmapurāṇoyo mantraḥ  
“namaste bahurūpāya viṣṇave paramātmane  
svāheti || |”  
chandogapariśiṣṭam | athāto rajasvalābhimagamane  
goruśvabhāṃyāsu gamane yamajajanane vijātīyajanane vā kākakaṅkagṛdhravakarkṣanabhāsacillakapotānāṃ gṛhapraveśe mātuṣasyopariviṣṭāmayī etāmeva kriyamāṇai gṛhadārāṃrohaṇe cānyeṣu cānaśruteṣu kaṣṭadṛṣṭena vidhinābhisṛpasamādhāya prāyaścittājyāhutīju hoti anunāya amaye svāhā  
somāya viṣṇave rudrāya vāyave sūryāya nṛbhyave  
viśvebhyo devebhyaḥ svāheti sthālīpākādvatātpraditi || || kapotaṃ viśeṣayati śaunakaḥ  
“raktapādaḥ kapotākhyo aparaṇyokāḥ gurūphaviḥ  
sa caicvākṣāṃ \[vaśecchālāsamīpañca vrajedyadi  
anyeṣu gṛhamadhye vā vallīkastoḍibhādiyu ||”  
kaṣṭadṛṣṭena vidhinā gṛhoktena prāyaścittākhyāhutoḥ adbhutadoṣapraśamanāthīḥ sapājyāhutoḥ  
anutāyāmaye svāhā ityādimantraiḥ pratasthālīpāketi kartavyatayā pāyasacaruṃ bhareṃtambho daivebhyo  
juhuyāt | chandogapariśiṣṭam | paścāt ghṛta  
pāyasena brāhmaṇān bhojayitvā govaraṃ dattva  
śāntirbhavatoti | govaraṃ gośreṣṭham | dakṣiṇāṃ  
tāṃ gāṃ lattvā doṣaśāntirbhavatoti | tathā  
coktam  
“goviśiṣṭatamā loke vedeṣvapi nigadyate  
na tato'nyadvaraṃ yasmāt tasmāṅgaurvaramucyate ||”  
chandogapariśiṣṭam | yattvaṣāmaśatamayāpanaḥ prāyaścittaṃ na kuryyāttasya gṛhapatermaraṇaṃ sarvvakhanāśo

### [96.p1.8](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.96.p1.8)

vā bhavati tasmāt prāyaścittaṃ karttavyaṃ karmmāpavarge vāmadevyagānaṃ śāntiḥ śāntiririta | apavarge samāptau | vāmadevyagānaṃ śāntiḥ kāryā  
āvṛttiḥ prakaraṇasamāptyarthā | vārhaspatye  
“prathamanvathāpraśastāt kamprādittataṃ nimittamātreva  
ativarṣamayopavāsavratadīkṣājapyahavanāni || ||”  
varāhaḥ  
“ye ca na doṣaṃ janayantyutpātān tālutuṣṭabhāvakvacit |”  
revatī puṣyā śraśvinī hastā| tatra caṇḍraḥ  
śobhanaḥ| lagnaṃ śobhanam | iti jyotistattvam  
śāntiḥ, puṃ, dṛttāīdviṣayaḥ| jinacakravarttiviśeṣaḥ

## Linked texts (1)

- [Gobhilagṛhyasūtra](https://indike.org/pramana/in.vedanga.kalpa.grhya.gobhila.2.5.2) — Gobhila, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.96.p1](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.96.p1) · Pramāṇa
