Nighantushesha 6
Nighaṇṭuśeṣa 6
- Language
- Sanskrit
Contents
- 6.401 — 2 parts
6.336
śatapuṣpāyāṃ tu ghoṣā śatāhvā mādhavī misiḥ1
aticchatrā chatrapuṣpyavākpuṣpā kāravī sahā
6.337
śatapuṣpā misirdhoṣā śiphakā mādhavī śiphā
aticchatrā tvavākpuṣpā gatāhvā kāravī smṛtā
śatapuṣpā śatacchatrā['ticchatrā] madhurā misiḥ
avākpuṣpā kāravī ca [amara0 kā0 2 varga 4 ślo0 152 ] iti
jīrake tu kaṇā'jājī jaraṇaḥ kaṇajīrakaḥ
śuklā'jājī kaṇā''khyātā dīrghakaḥ kaṇajīrakaḥ
] iti
kṛṣṇe'smin kāravī pṛthvī sugandhā suṣavī pṛthuḥ
6.338
kuñcī kālopakālopakuñcikotkuñcikā'pi ca
rasone laśuno mlecchakando'riṣṭo mahauṣadham
6.339
mahākandaḥ
aparo'pyeṣa gṛñjano dīrghapatrakaḥ
palāṇḍau yavaneṣṭaḥ syāt sukando 1vaktradūṣaṇaḥ
6.340
2haraṇaḥ
sa tu harito latārko durddumo'pi ca
laśuno dīrghapatraśca picchāgandho mahauṣadham
pharaṇyaśca palāṇḍuśca lavatarkā parārikā
gṛñjanaṃ yavaneṣṭaśca palāṇḍordaśa jātaya
saptalāyāṃ bahuphenā sātalā vimalā matā
6.341
sārī marālikā dīptā phenā carmakasā yavā
prasāraṇyāṃ cāruparṇī bhadraparṇī pratānikā
6.342
bhadrabalā bhadralatā bhadrakālī mahābalā
sāraṇā saraṇā suprasarā rājabalā ca sā
6.343
brāhmyāṃ vayaḥsthā matsyākṣī brāhmaṇī somavallarī
sarasvatī satyavatī susvarā brahmacāriṇī
6.344
brāhmī sarasvatī somā satyāhvā brahmacāriṇī
[ iti
sūraṇe kaṇḍuraḥ kando'rśoghnī citradaṇḍakaḥ
vṛddhadārake tvāvegī jīrṇavālaka juṅgakau
6.345
ajāṇḍī ca ṛkṣagandhā syādantaḥkoṭapuṣpyapi
suvarcalāyāṃ maṇḍūkī badarā''dityavallabhā
6.346
maṇḍūkaparṇyarkabhaktā''dityavallī sukhodbhavā
bhṛṅgarāje bhṛṅgarajo bhṛṅgāraḥ keśarāñjanaḥ
6.347
^2aṅgārako bhekarajo bhṛṅgo mārkava ityapi
kāsamarde tvarimardaḥ kālaṃ 'kanaka-karkaśau
6.348
vāstuke tu śākajyeṣṭhaḥ pravālaḥ kṣārapatrakaḥ
śākavīro vīraśākastāmrapuṣpaḥ prasāikaḥ
6.349
pālaṅkayāyāṃ tu pālakayā kṣurikā madhusūdanī
jīvantyāṃ syājjīvanīyā jīvanī jīvavardhanī
6.350
maṅgalyanāmadheyā ca śākaśreṣṭhā yaśaskarī
syādamlaloṇikāyāṃ tu cāṅgerī cukrikā rasā
6.351
ambaṣṭhā'mboṣṭikā dantaśaṭhā lolā'mlalolikā
narendramālā kṣudrāmlā catuṣparṇī ca loṇikā
6.352
taṇḍulīye meghanādastaṇḍulī taṇḍulerakaḥ
gaṇḍīrako raktakāṇḍo viṣahāryalpamāriṣaḥ
6.353
śamaṭhe tu toyavṛttirgaṇḍīrastoyamañjarī
samaṣṭhilā śoṣaharī jalāpāmārga olukaḥ
6.354
anyastu sthalatagaṇḍīraḥ karburaṣṭakadeśajaḥ
kākamācyāṃ tu kāmācī kākamāhā¹ ca vāyasī
6.355
śrīhastinyāṃ tu ²bhūraṇḍī kuraṇḍī kāsmarīripuḥ
suniṣaṇṇe sacipatraḥ svastikaḥ śitivaivārakaḥ
6.356
4śrīvarākaḥ(? śrīvārakaḥ)śitivaro vitunnaḥ kukkuṭaḥ śitiḥ
mūlake tu mahākando ruciṣyo hastidantakaḥ
6.357
bastikā nīlakaṇṭhaśca 'sekimo haripūrṇakaḥ
15 cāṇakyamūlake śālāmarkaṭo marusambhavaḥ
6.358
viṣṇugupta-mato miśra vāleyo markaṭo'pi ca
hilamocyāṃ śaṅkhadharā jalabrāhmī ca mocikā
6.359
kalambyāṃ tu śataparvī 'kaḍambī vāyasī ca sā
kāravelle tu suṣavī kaṭillo mṛduparṇakaḥ
6.360
paṭole tu pāṇḍuphalaḥ kulakaḥ karkaśacchadaḥ
rājīphalaḥ kaphaharo rājamānyo'mṛtāphalaḥ
6.361
kakaṭe tu kilāsaghnastiktapatraḥ sugandhakaḥ
kūṣmāṇḍake tu karkaḥ
kāliṅgayāṃ bahuputrikā
6.362
tumbyāṃ piṇḍaphalekṣvākustiktabījā mahāphalā
alābūḥ kṣatriyavarā kaṭukālābunī ca sā
6.363
cirbhiṭathyāṃ trapusī vāluṅkyervārurvyāṇḍapatrikā
ūrvāruḥ karkaṭī mūtraphalā rājādanī latā
6.364
chardanī ca vipāṇḍuśca
tasyāḥ pakvaphalaṃ sphuṭī
kūrcakre śṛṅgakaḥ sarjo dīrghāyuḥ kūrcaśīrṣakaḥ
6.365
māṅgalyanāmadheyaśca jīvakaḥ priyajīvakaḥ
hrasvāṅgako madhurakaḥ prāṇadaścirajīvyapi
6.365-2
maṅgalyaṃ nāmadheyamasya maṅgalyanāmadheyaḥ | jīvayati jīvakaḥ, ṇakaḥ, priyaścāsau jīvakaśca priyajīvakaḥ | hrasvamaṅgamasya hrasvāṅgaḥ, svārthike ke hrasvāṅgakaḥ
madhu vidyate'sya madhura, "madhvādibhyo raḥ" [siddha0 7.2 26] iti raḥ, svārthike
ke madhurakaḥ | prāṇiti prāṇakaḥ | ciraṃ jīvatīti cirajīvī | āha cajīvakaḥ śṛṅgaka sarjo dīrghāyuḥ kūrcaśīrṣakaḥ
hrasvāṅgo madhura svādu prāṇakaścirajīvyapi
[ dhanva0 varga 1 ślo0 123] iti
etasya loke 'jīvaka' iti prasiddhiḥ
6.366
puṣkaramūle syānmūlaṃ vīraṃ puṣkaranāmakam
pauṣkaraṃ puṣkarajaṭā kāśmīraṃ padmavarṇakam
6.367
bastagandhāyāṃ sugandhā kharapuṣpī śākambharā
1kabarī barbarī tuṅgī pūtimayūra ityapi
6.368
ajagandhā kharapuṣpī bastagandhā sugandhikā
kabarī barbarī gandhā tuṅgī pūtimayūrakaḥ
[ dhanva0 varga 1 ślo0 100 ] iti
bimbyāṃ raktaphalā golhā pravālaphalaghoṣikā
oṣṭhopamaphalā tuṇḍo tuṇḍikā pīluparṇyapi
6.369
bimbī raktaphalā tuṇḍī tuṇḍakeraphalā ca sā
oṣṭhopamaphalā golhā pīluparṇī ca tuṇḍikā
[ dhanva0 varga 1 ślo0 202 ] iti
'rauhiṣe śyāmakaṃ pauraṃ pūtīkaṃ bhūri kattṛṇam
saugandhikaṃ devajagdhaṃ śakalaṃ dhyāma-pudgale
6.370
bhūstṛṇe rauhiṣaṃ chatro'ticchattraśca kuṭumbakaḥ
pūtīkaṃ bhūri pālaghnaṃ mālātṛṇa-sugandhike
6.371
bhūstṛṇo rauhiṣo bhūriḥ pūtīko'tha kuṭumbakaḥ
mālātṛṇaśca pālaghnaṃ chatrakacchatrasaṃjñakaḥ
[ dhanva0 varga 4 ślo0 47 ] iti
darbhe darbhaḥ kharo barhirvīraḥ sūcī kuthaḥ kuśaḥ
sīrī vānīrajo gundraḥ pavitra-kutukāvapi
6.372
mṛdudarbhaḥ kuśo barhiḥ sūcī vīrastu patraka
kharo'nyaḥ pṛthula. sīrī gundrāṅgo nīrajo niśiḥ
[ dhanva0 varga 4 ślo0 133 ] iti
kāśe syādikṣugandhekṣukāṇḍe-śyāmrapuṣpakāḥ
vāyasekṣuḥ poṭagalaḥ kāsekṣuḥ kokilākṣakaḥ
6.373
'ulpe balvajā bālaḥ keśī dṛḍhalatā'pi ca
ikṣau rasālo gaṇḍīrī gaṇḍakī khaḍgapatrakaḥ
6.374
tasyaikādaśa bhedāḥ syuḥ puṇḍra-kāntārakādayaḥ
puṇḍrekṣau puṇḍrakaḥ sevyaḥ pauṇḍrako'tiraso madhuḥ
śvetakāṇḍo bhīrukastu harito madhuro mahān
śūnyeśvarastu kāntāraḥ koṣakārastu vaṃśakaḥ
śataghorastvoṣatkṣāraḥ pītacchāyo'tha tāpasaḥ
sitanīlo'tha nepālo vaṃśaprāyo mahājalaḥ
anvarthastu dīrghapatro dīrghaparvā kaṣāyavān
kāṣṭhekṣustu svalpakāṇḍo ghanagranthirvanodbhavaḥ
nīlaghorastu suraso nīla-pītalarājivān
anūpasambhava prāyaḥ khaṃnaṭī tvikṣuvālikā
karaṅgaśāli śākekṣuḥ sūcipatro guḍaikṣukaḥ
] iti
nale naḍaḥ śūnyamadhyo dhamano nartako naṭaḥ
6.375
auraṇyānalako randhrī poṭagalo bibhīṣaṇaḥ
nelī tu grāmanalikā nākulī lekham̐kāvitā
6.376
śare tu muñjo bāṇākhyaḥ sthūladarbhaḥ pitāmahaḥ
3gundrastejanako bhadramuñjo yājanaॅkaḥ kṣuraḥ
6.377
muñjastu yajñiyo medhyo dṛḍhatvag brahmamekhalaḥ
atha bālatṛṇe śaṣpaṃ śukaṃ śālikamaṅgulam
6.378
tṛṇe syādarjunaṃ
ghāse yavasaṃ cārirityapi
dūrvāyāṃ tu śataparvā bhārgavī vijayā jayā
6.379
maṅgalyā śādvalā'nantā'marī pratānikā ruhā
[sahasravīryā śyāmāṅgī haritā haritālyapi ]
6.380
śvetadūrvā tu golomī śītavīryā sitā latā
gaṇḍadūrvāyāṃ gaṇḍālī vāruṇī śakulākṣakaḥ
6.381
mustāyāṃ mustako bhadramustā rājakaśerukaḥ
musto varāho gāṅgeyaḥ kuruvindo'mbudāhvayā
6.382
mustamambudharo megho ghano rājakaśerukaḥ
bhadramusto varāhoṣṭro ('bdo) gāṅgeyaḥ kuruvindakaḥ
[ dhanva0 varga 1 ślo0 40 ] iti
kuṭanaṭe tu kaivartīmustakaṃ jīvitāhvayam
kāṇḍīrakaṃ jīrṇabudhnaṃ gonardaṃ gopuraṃ plavam
6.383
śatapuṣpaṃ dāśapuraṃ vāneyaṃ paripelavam
jalamustā mustakābhaṃ śevāladalasambhavam
6.384
paripelaṃ plavaṃ vanyaṃ gopuraṃ syāt kuṭannaṭam
śatapuṣpaṃ dāśapuraṃ gonardaṃ jīrṇabudhnakam
[ dhanva0 varga 3 ślo0 55 ] iti
vīraṇe tu vīrataraṃ vīrabhadraṃ sumūlakam
mūle'syośīramabhayaṃ samagandhi raṇapriyam
6.385
lāmajjake tu naladamamṛṇālaṃ leyaṃ laghu
iṣṭakāpathakaṃ śīghraṃ dīrghamūlaṃ jalā Od? āśayam
6.386
atha dhānye sasyaṃ sītyaṃ vrīhi-stambakarī api
vrīhiryavo masūrī godhūmo mudga-māṣa-tila-caṇakāḥ
aṇavaḥ priyaṅgu-kodrava-mayaṣṭhakā śālirāḍhakyaḥ
dvau ca kulāya-kulatthau śaṇasaptadaśāni dhānyāni
[ ] iti
āśau syāt pāṭalo vrīhiḥ
āśvākhyā śāli-śīghrayo [ ] iti
āśurvrīhiḥ pāṭala syāt [ ] iti
garbhapākini ṣaṣṭikaḥ
6.386-2
ṣaṣṭikaḥ kaṅkukaḥ pīta-pramodaka-mukundakāḥ
[ ] iti
6.387
śālau tu kalamādyāḥ syuḥ
kalame tu kalāmakaḥ
lohite raktaśāliḥ syāt
mahāśālau sugandhikaḥ
6.388
yave hayapriyastīkṣṇaśūkaḥ
tokmastvasau harit
maṅgalyaṃke masūraḥ syāt
kalāye tu satīnakaḥ
6.389
hareṇuḥ khaṇḍikaśca
atha caṇake harimanthakaḥ
māṣe tu madano nandī vṛṣyo bījavaro balī
6.390
mudge tu praṃthano lobhyo balāṭo harito hariḥ
pīte'smin vasu-khaṇḍīra-pravela-jaya-śāradāḥ
6.391
kṛṣṇe pravara-vāsantau harimanthaja-śimbikau
vanamudge tuvaraka-nigūḍhaka-kulīmakaḥ
6.392
khaṇḍī ca
rājamudge tu makuṣṭhaka-mayuṣṭhakau
godhūme sumanaḥ
godhūmaḥ sumana kṣudro madhūlī tu piṃgītikā
nandīmukho'lpagodhūmo loke sā pīsikocyate
[ ] iti
valle niṣpāvaḥ śvetaśimbikaḥ
6.393
kulatthe tu kālavṛntaḥ
tāmravṛntā kulatthikā
āḍhakyāṃ tūbarī varṇā
syāt 'kulmāṣe tu yāvakaḥ
6.394
5 nīvāre tu vanavrīhiḥ
śyāmāka-śyāmakau samau
15 kaṅgau tu kaṅgunī kaṅguḥ priyaṅguḥ pītataṇḍulā
6.395
sā kṛṣṇā madhukā
raktā śodhikā
muṃsaṭī sitā
pītā mādhavī
athoddāle kodravaḥ koradūṣakaḥ
6.396
cīnake tu kākakaṅguḥ
āha capītataṇḍulikā kaṅguḥ priyaṅguḥ kukkurī matā
sitakaṅgustu musalī raktakaṅgustu śodhikā
cīnaka kākakaṅguḥ syāt śyāmākastṛṇabījakaḥ
rālādaya. kaṅgubhedāḥ kodravaḥ koradūṣakaḥ
anyo dvitīyo vikhyātaḥ uddālo vanakodravaḥ
[ ] iti
yavanāle tu yonalaḥ
jūrṇādvayo devadhānyaṃ jonnolā bījapuṣpikā
6.397
śaṇe bhaṅgā mātulānī syāt
śaṇaḥ prokto mātulānī jantutanturmahāśaṇaḥ
[ ] iti
umā tu kṣumā'tasī
atasī masṛṇā nīlapuṣpī celurumā kṣumā
[ ] iti
gavedhukāyāṃ gavedhuḥ
vanyatile tu jartilaḥ
6.398
ṣaṇḍhatile tilapiñjastilapejaḥ
kadambakastantubhaḥ
atha siddhārthaḥ śvetasarṣapaḥ
6.399
rājikāyāṃ tīkṣṇagandhā kṣutābhijananaḥ kṣavaḥ
asurī kṛṣṇikā kṛṣṇasarṣapo rājasarṣapaḥ
6.400
moṣādayaḥ śamīdhānyaṃ
śūkadhānyaṃ yavādayaḥ
syāt sasyaśūke kiṃśāruḥ
kaṇiśe sasyaśīrṣakam
6.401
stambe tu guccho dhānyādeḥ
nāle kāṇḍaḥ
aphale tviha
syāt palālaḥ
dhānyatvaci tuṣaḥ
buse kaḍaṅkaraḥ
6.401.p1
ityācāryaśrīhemacandraviracite nighaṇṭuśeṣe ṣaṣṭho dhānyakāṇḍaḥ ||6
6.401.p2
iti śrīhemacandrācāryaviracito nighaṇṭuśeṣaḥ samāptaḥ
Linked texts (6)
- Rājanighaṇṭu (Nighaṇṭurāja, Abhidhānacūḍāmaṇi) — Narahari Paṇḍita, Sanskrit
- Laghunighaṇṭa — Keśavarāma 1775, Sanskrit
- Abhidhānacintāmaṇi — Hemacandra, Sanskrit
- Amarakośa Nāmaliṅgānuśāsana — Amarasiṃha, Sanskrit
- Sudhā (Rāmāśrama) — Rāmāśrama, Sanskrit
- Amarapadavivaraṇa — Sanskrit