Sudha (Ramashrama) 12: atha vanauṣadhivargaḥ
Sudhā (Rāmāśrama) 12
- Language
- Sanskrit
atha vanauṣadhivargaḥ
12.1
ṣaṭ vanasya
aṭavyaraṇyaṃ vipinaṃ gahanaṃ kānanaṃ vanam
mahāṇyamaraṇyānī .....................
...................... gṛhārāmāstu niṣkuṭāḥ
12.2
ārāmaḥ syādupavanaṃ kṛtrimaṃ vanameva yat
amātyagaṇikāgehopavane vṛkṣavāṭikā
12.3
pumānākrīḍa udyānaṃ rājñaḥ sādhāraṇaṃ vanam
syādetadeva pramadavanamantaḥpurocitam
12.4
vīthyālirāvaliḥ paṅktiḥ śreṇī .....................
lekhāstu rājayaḥ
vanyā vanasamūhe syād
aṅkuro'bhinavodbhidi
12.5
vṛkṣo mahīruhaḥ śākhī viṭapī pādapastaruḥ
anokahaḥ kuṭaḥ sālaḥ palāśī drudumāgamāḥ
12.6
ekaṃ puṣpājjātaphalopalakṣitavṛkṣasya
vānaspatyaḥ phalaiḥ puṣpāt......................
ekaṃ panasodumbarādeḥ, drumamātrasya vā ......................tairapuṣpādvanaspatiḥ
ekam āmrādivṛkṣasya
ekaṃ vrīhiyavādeḥ
oṣadhiḥ phalapākāntā......................
dve yathākālaṃ phaladharasya
......................syādabandhyaḥ phalegrahiḥ
12.7
trīṇi ṛtāvapi phalarahitasya
bandhyo'phalo'vakeśī ca ......................
trīṇi phalasahitavṛkṣasya
phalavānphalinaḥ phalī
aṣṭau praphullitavṛkṣasya
praphullotphullasamaphullavyākośavikacasphuṭāḥ
12.8
phullaścaite vikasite ............................
syurabandhyādayastriṣu
trīṇi śākhāpatrarahitataroḥ
sthāṇu vā nā dhruvaḥ śaṅkuḥ...................
ekaṃ sūkṣmaśākhāmūlasya śākhoṭakādeḥ:
.....................hrasvaśākhāśiphaḥ kṣupaḥ
12.9
dve skandharahitasya
aprakāṇḍe stambagulmau.........................
trīṇi latāmātrasya
.........................vallī tu vratatirlatā
trīṇi śākhādibhirvistṛtalatāyāḥ
latā pratāninī vīrudgulminyulapa ityapi
12.10
trīṇi vṛkṣādidairghyasya
nagādyāroha ucchrāya utsedhaścocchrayaśca saḥ
astrī prakāṇḍaḥ skandhaḥsyānmūlācchākhāvadhistaroḥ
12.11
same śākhālate
skandhaśākhāśāle
śiphājaṭe
śākhāśiphāvarohaḥ syāt
mūlāccāgraṃ gatā latā
12.12
śiro'graṃ śikharaṃ vā nā
trīṇi vṛkṣādermūlamātrasya
mūlaṃ budhno'ṅghrināmakaḥ
dve vṛkṣādeḥ sthirāṃśasya
sāro majjā nari.......................
trīṇi tvacaḥ:
......tvak strī valkaṃ valkalamastriyām
12.13
dve kāṣṭhamātrasya
kāṣṭhaṃ dāru........................ ................
trīṇyagnisandīpanatṛṇakāṣṭhādeḥ dve yāgādau
hūyamānasyakāṣṭhasya ca
.........indhanaṃ tvedha idhmamedhaḥ samit striyām
dve vṛkṣagatavivarasya
niṣkuhaḥ koṭaraṃ vā nā.........................
dve tulasyāderabhinavodbhidi 'baura' iti khyātasya
...................vallarirmañjariḥ striyau
12.14
ṣaṭ patrasya
patraṃ palāśaṃ chadanaṃ dalaṃ parṇaṃ chadaḥ pumān
dve navapatrasya
pallavo'strī kisalayam
dve śākhādivistārasya
vistāre viṭapo'striyām
12.15
dve phalasya
vṛkṣādīnāṃ phalaṃ sasyam
dve puṣpādimūlādhārasya
vṛntaṃ prasavabandhanam
āme phale śalāṭuḥ syāt
śuṣke vānam
ubhe triṣu
12.16
kṣārako jālakaṃ klībe
kalikā korakaḥ pumān
syādgutsakastu stabakaḥ
kuṭmalo mukulo'striyām
12.17
pañca nāmāni puṣpasya
striyaḥ sumanasaḥ puṣpaṃ prasūnaṃ kusumaṃ sumam
dve puṣpamadhoḥ
makarandaḥ puṣparasaḥ.........................
dve puṣpareṇoḥ
.........................parāgaḥ sumanorajaḥ
12.18
dvihīnaṃ prasave sarvam.........................
.........................harītakyādayaḥ striyām
aśvatthādiphalānāṃ pṛthakpṛthagekaikam
āśvatyavaiṇavaplākṣanaiyagrodhaiṅgudaṃ phale
12.19
bārhataṃ ca ................................
trīṇi jambūphalasya
.........phale jambvā jambūḥ strī jambu jāmbavam
puṣpe jātiprabhṛtayaḥ svaliṅgā.............................
yūthikāśephālikāmallikādyāḥ
.........................vrīhayaḥ phale
12.20
vidāryādyāstu mūle'pi.....................
.....................puṣpe klībe'pi pāṭalā
pañca pippalavṛkṣasya
bodhidrumaśvaladalaḥ pippalaḥ kuñjarāśanaḥ
12.21
aśvatthe.................................
sapta kapitthasya
atha kapitthe syurdadhitthagrāhimanmathāḥ
tasmindadhiphalaḥ puṣpaphaladantaśaṭhāvapi
12.22
catvāri udumbarasya
udumbaro jantuphalo yajñāṅgo hemadugdhakaḥ
catvāri kovidārasya
kovidāre camarikaḥ kuddālo yugapatrakaḥ
12.23
saptaparṇe viśālatvak śārado viṣamacchadaḥ
āragvadhe rājavṛkṣasaṃpākacaturaṅgulāḥ
12.24
ārevatavyādhighātakṛtamālasuvarṇakāḥ
syurjambīre dantaśaṭhajambhajambhīrajambhalāḥ
12.25
pañca varaṇasya
varaṇo varuṇaḥ setustiktaśākaḥ kumārakaḥ
pañca nāgakesarasya
puṃnāge puruṣastuṅgaḥ kesaro devavallabhaḥ
12.26
sitotpale| jātīphale naraśreṣṭhe pāṇḍunāge drumāntare|| ( 1 )
catvāri nimbataroḥ
pāribhadre nimbatarurmandāraḥ pārijātakaḥ
tinīśe syandano nemī rathadruratimuktakaḥ
12.27
vajrulaścitrakṛcca......................
......................atha dvau pītanakapītanau
āmrātake................................
......................madhūke tu guḍapuṣyamadhudrumau
12.28
vānaprasthamadhuṣṭhīlau......................
.......................jalaje'tra madhūlakaḥ
pīlau guḍaphalaḥ sraṃsī .........................
.........................tasmiṃstu girisambhave
12.29
akṣoṭakarparālau dvau.........................
.............aṅkoṭe tu nikocakaḥ
palāśe kiṃśukaḥ parṇo vātapothaḥ.....................
.....................atha vetase
12.30
rathābhrapuṣpavidulaśītavānīravañjulāḥ
catvāri jalavetasasya
dvau parivyādhavidulau nādeyī cāmbuvetase
12.31
pañca śvetaśigroḥ
śobhāñjane śigrutīkṣṇagandhakākṣīvamocakāḥ
ekaṃ madhuśigroḥ
rakto'sau madhuśigruḥ syāt.........................
madhuśigroḥ
dve ariṣṭasya
……………………ariṣṭaḥ phenilaḥ samau
12.32
pañca bilvavṛkṣasya
bilve śāṇḍilyaśailūṣau mālūraśrīphalāvapi
trīṇi plakṣasya
plakṣo jaṭī parkaṭī syāt……………………
trīṇi vaṭasya
……………nyagrodho bahupādvaṭaḥ
12.33
gālavaḥ śābaro lodhrastirīṭastilvamārjanau
āmraścūto rasālaḥ······························
······················asau sahakāro'tisaurabhaḥ
12.34
kumbholūkhalakaṃ klībe kauśiko gugguluḥ puraḥ
pañca śleṣmāntakasya
śeluḥ śleṣmātakaḥ śīta uddālo bahuvārakaḥ
12.35
rājādanaṃ piyālaḥ syātsannakaddhurdhanuṣpaṭaḥ
sapta kāśmaryāḥ
gaṃbhārī sarvatobhadrā kāśmarī madhuparṇikā
12.36
śrīparṇī bhadraparṇī ca kāśmaryaścāpi..........
trīṇi kṣudrabadaryāḥ
..........................................atha dvayoḥ
karkandhūbadarī kolī...............................
ṣaṭ badarasya
..........................kolaṃ kuvalaphenile
12.37
sauvīraṃ badaraṃ ghoṇṭāpi..........................
atha syātsvādukaṇṭakaḥ
vikaṅkataḥ suvāvṛkṣo granthilo vyāghrapādapi
12.38
airāvato nāgarājaḥ ...............................
...............................nādeyī bhūmijambukā
tindukaḥ sphūrjakaḥ kālaskandhaśca śitisārake
12.38-2
kālaskandha aura 4. śitisāraka
12.39
catvāri kākatindukasya
kākenduḥ kulakaḥ kākapīlukaḥ kākatinduke
● makara tenduā, kākatendū ke 4 nāma–1. kākendu, 2. kulaka, 3. kākatinduka aura 4. kākapīluka
pañca ghaṇṭāpāṭaleḥ:
golīḍho jhāṭalo ghaṇṭāpāṭalirmokṣamuṣkakau
12.40
trīṇi tilakavṛkṣasya
tilakaḥ kṣurakaḥ śrīmān
● tilaka per̤a ke 3 nāma–1. tilaka, 2. kṣuraka aura 3. śrīmat
dve jhāvukasya
samau piculajhāvukau
śrīparṇikā kumudikā kumbhī kaiṭaryakaṭphalau
12.41
kramukaḥ paṭṭikākhyaḥ syātpaṭṭī lākṣāprasādanaḥ
nūdastu yūpaḥ kramuko brahmaṇyo brahmadāru ca
12.42
tūlaṃ ca…………………………………
catvāri kadambasya
nīpapriyakadambāstu halipriye
vīravṛkṣo'ruṣkaro'gnimukhī bhallātakī triṣu
12.43
pañca 'gajadaṇḍa' iti khyātasya
gardabhāṇḍe kandarālakapītanasuṣārśvakāḥ
plakṣaśca ................................
trīṇi cihnāyāḥ
tintiḍī ciñcāmbilakā ..............................
ṣaṭ 'vijayasāra' iti khyātasya
atho pītasālake
12.44
sarjakāsanabandhūkapuṣpapriyakajīvakāḥ
puṣpāṇyasya || ( 2 ) || || prīṇāti| 'prīñ tarpaṇe' ( trayā0 u0 a0 )| kvun ( u0 2.32 )| 'priyakāḥ pītasārakeṃ nīpe citramṛge cālau priyaṃgau kuḍume'pi ca' || ( 5 ) || || jīvayati| 'jīva prāṇadhāraṇe' ( bhvā0 pa0 se0 ) ṇvul ( 3.1.133 )| 'jīvakaḥ prāṇake pītasārakṛpaṇayorapi| kūrcaśīrṣe ca puṃsi syāt' || ( 6 ) || || ṣaṭ 'jīvakasya' 'vijayasāra' iti khyātasya
pañca śālavṛkṣasya
sāle tu sarjakārṣyāśvakarṇakāḥ sasyasaṃvaraḥ
12.45
pañca arjunavṛkṣasya
nadīsarjo vīratarurindradyuḥ kakubho'rjunaḥ
trīṇi kṣīrikāyāḥ
rājādanaḥ phalādhyakṣaḥ kṣīrikāyām.................
dve iṃgudyāḥ
...........................atha dvayoḥ
12.46
iṅgudī tarapasataruḥ...........................
tapasvina upayuktastaruḥ|| (2) || | dve iṅgudyāḥ 'iṅguā' iti khyātasya 'jiyāpūtā' iti khyātasya—iti mukuṭaḥ
trīṇi bhojapatravṛkṣasya
.............................bhūrje carmamṛdutvacau
pañca śālmalyāḥ
picchilā pūraṇī mocā sthirāyuḥ śālmalirdvayoḥ
12.47
picchā tu śālmalīveṣṭe ..............................
rocanaḥ kūṭaśālmaliḥ
ciravilvo naktamālaḥ karajaśca karañjake
12.48
prakīryaḥ pūtikarajaḥ pūtīkaḥ kalimārakaḥ
karañjabhedāḥ ṣaḍgrantho markaṭyaṅgāravallarī
12.49
rohī rohitakaḥ plīhaśatrurdāḍimapuṣpakaḥ
gāyatrī bālatanayaḥ khadiro dantadhāvanaḥ
12.50
arimedo viṭkhadire ……………………………
dve śvetakhadirasya
...............................kadaraḥ khadire site
somavalko'pi..............................
ekādaśa eraṇḍasya
......atha vyāghrapucchagandharvahastakau
12.51
eraṇḍa urubūkaśca rucakaścitrakaśca saḥ
cañcuḥ pañcāṅgulo maṇḍavardhamānavyaḍambakāḥ
12.52
ekamalpaśamyāḥ
alpā śamī śamīraḥ syāt...........................
trīṇi śamyāḥ
.........................śamī saktuphalā śivā
ṣaṭ mayanaphalākhyavṛkṣasya
piṇḍītako maruvakaḥ śvasanaḥ karahāṭakaḥ
12.53
śalyaśca madane……………………………
aṣṭau devadāroḥ
……………………śakrapādapaḥ pāribhadrakaḥ
bhadradāru drukilimaṃ pītadāru ca dāru ca
12.54
pūtikāṣṭhaṃ ca sapta syurdevadāruṇi……………
sapta pāṭalāyāḥ
……………………………………atha dvayoḥ
pāṭaliḥ pāṭalāmoghā kācasthālī phaleruhā
12.55
kṛṣṇavṛntā kuberākṣī……………………………
dvādaśa priyaṅguvṛkṣasya
śyāmā tu mahilāhvayā
latāgovandanī gundrā piyaṃguḥ phalinī phalī
12.56
viṣvaksenā gandhaphalī kārambhā priyakaśca saḥ
dvādaśa śyonākasya
maṇḍūkaparṇapatrorṇanaṭakaṭvaṅgaṭuṇṭukāḥ
12.56-2
syonākaśukanāsarkṣadīrghavṛntakuṭannaṭāḥ
śoṇakaścāralau|.........................
2. patrorṇa, 3. naṭa, 4. kaṭvaṅga, 5. ṭuṇṭuka, 6. syonāka, 7. śukanāsa, 8. ṛkṣa, 9. dīrghavṛnta, 10. kuṭannaṭa, 11. śoṇaka aura 12. aralu
12.57
catvāri āmalakyāḥ
...................tiṣyaphalā tvāmalakī triṣu
12.58
amṛtā ca vayasthā ca.........................
ṣaṭ vibhītakasya
..................triliṅgastu vibhītakaḥ
nā'kṣastuṣaḥ karṣaphalo bhūtāvāsaḥ kalidrumaḥ
12.59
ekādaśa harītakyāḥ
abhayā tvavyathā pathyā kāyasthā pūtanā'mṛtā
harītakī haimavatī cetakī śreyasī śivā
12.59-2
3. pathyā, 4. kāyasthā, 5. pūtanā, 6. amṛtā, 7. harītakī,
8. haimavatī, 9. cetakī, 10. śreyasī aura 11. śivā
12.60
trīṇi saralavṛkṣasya
pītadruḥ saralaḥ pūtikāṣṭhaṃ ca ......................
trīṇi karṇikārasya
atha drumotpalaḥ
karṇikāraḥ parivyādhe......................
trīṇi lakucasya
lakuco likuco ḍahuḥ
12.61
dve panasasya
panasaḥ kaṇṭakiphalaḥ.........................
trīṇi samudraphalasya
……………… niculo hijjalo'mbujaḥ
catvāri kākodumbarikāyāḥ
kākodumbarikā phalgurmalapūrjaghanephalā
12.62
ṣaṭ nimbasya
ariṣṭaḥ sarvatobhadrahiṅguniryāsamālakāḥ
picumardaśca nimbe……………………
.............atha picchilā'guruśiṃśapā
12.63
kapilā bhasmagarbhā sā.........................
.............................śirīṣastu kapītanaḥ
bhaṇḍilo'pi..................................
.........atha cāmpeyaścampako hemapuṣpakaḥ
12.63-2
3.hemapuṣpaka
12.64
ekaṃ campakakorakasya
etasya kalikā gandhaphalī syāt···············
dve bakulasya
···························atha kesare
vakulaḥ···························
dve aśokasya
··········vañjhulo'śoke···············
dve dāḍimasya
···················samau karakadāḍimau
12.65
catvāri nāgakesarasya
cāmpeyaḥ kesaro nāgakesaraḥ kāñcanāhvayaḥ
daśa 'araṇī' iti khyātāyāḥ
jayā jayantī tarkārī nādeyī vaijayantikā
12.65-2
śrīparṇamagnimanthaḥ syātkaṇikā gaṇikārikā
jayaḥ·····································
4. nādeyī, 5. vaijayantikā, 6. śrīparṇa, 7. agnimantha,
8. kaṇikā, 9. gaṇikārikā aura 10. jaya
12.66
catvāri kuṭajasya
atha kuṭajaḥ śakro vatsako girimallikā
12.67
agnimantho havirmanthaḥ karṇikā girikarṇikā
jayā jayantī tarkārī nādeyī vaijayantikā
catvāri karamardakasya
kṛṣṇapākaphalāvignasuṣeṇāḥ karamardake
12.68
trīṇi tamālasya
kālaskandhastamālaḥ syāttāpiccho'pi..........
pañca sinduvārasya 'nirguṇḍī' iti khyātasya
.........................atha sindukaḥ
sinduvārendrasurasā nirguṇḍīndrāṇiketyapi
12.69
pañca devatāḍasya
veṇī kharā garī devatāḍo jīmūta ityapi
kharā, 3. garī, 4. devatāḍa, 5. jīmūta| inameṃ ( 1-3 ) strīliṅga; ( 4-5 ) puṃlliṅga haiṃ
śrīhastinī tu bhūruṇḍī........................
catvāri mallikāyā:
.................tṛṇaśūnyaṃ tu mallikā
12.70
bhūpadī śītabhīruśca........................
ekaṃ vanamallikāyāḥ:
saivāsphotā vanodbhavā
catvāri kṛṣṇapuṣpāyā nirguṇḍyāḥ:
śephālikā tu suvahā nirguṇḍī nīlikā ca sā
12.71
dve śvetanirguṇḍyāḥ
sitāsau śvetasurasā bhūtaveśī ................
catvāri yūthikāyāḥ
...............................atha māgadhī
gaṇikā yūthikāmbaṣṭhā.................
ekaṃ pītapuṣpayūthikāyāḥ:
.....................sā pītā hemapuṣpikā
12.72
pañca vāsantīlatāyāḥ
atimuktaḥ puṇḍrakaḥ syādvāsantī mādhavī latā
trīṇi jāteḥ:
sumanā mālatī jātiḥ ...........................
dve navamālikāyāḥ
saptalā navamālikā
12.73
dve kundasya
mādhyaṃ kundam ...........................
trīṇi bandhūkasya
raktakastu bandhuko bandhujīvakaḥ
trīṇi kumāryāḥ
sahā kumārī taraṇiḥ ..................
dve 'kaṭasaraiyā' sāmānyasya
amlānastu mahāsahā
12.74
ekaṃ 'kaṭasaraiyā' iti khyātāyāḥ
tatra śoṇe kurabakaḥ ..................
trīṇi nīlajhiṇṭikāyāḥ
nīlā jhiṃṭī dvayorvarṇā dāsī cārtagalaśca sā
12.76
dve javākusumasya
oḍrapuṣpaṃ javā·························
ekaṃ tilapuṣpasya
·····················puṣpaṃ vajrapuṣpaṃ tilasya yat
pañca karavīrasya
pratītihāsaśataprāsacaṇḍātahayamārakāḥ
12.77
karavīre·························
trīṇi karīrasya
·················karīre tu krakaragranthilāvubhau
sapta dhattūrasya
unmattaḥ kitavo dhūrto dhattūraḥ kanakāhvayaḥ
12.78
mātulo madanaśca...................
..................ekaṃ dhattūraphalasya
..................asya phale mātulaputrakaḥ
catvāri bījapūrasya
phalapūro bījapūraḥ rucako mātuluṅgake
12.78-2
3. rucaka aura 4. mātuluṅgaka
12.79
pañca marubakasya
samīraṇo maruvakaḥ prasthapuṣpaḥ phaṇijjakaḥ
jambīro'pi.................................
trīṇi parṇāsasya
..........atha parṇāse kaṭhiṃjarakuṭherakau
12.80
ekaṃ śvetaparṇāsasya
site'rjako'tra ..........................
trīṇi citrakavṛkṣasya
.........................pāṭhī tu citrako vahnisaṃjñakaḥ
arkāhvavasukāsphotagaṇarūpavikīraṇāḥ
12.81
mandāraścārkaparṇe......................
atra śukle'larkapratāpasau
śivamallī pāśupata ekāṣṭhīlo vuko vasuḥ
12.82
śivamallī pāśupata ekāṣṭhīlo buko vasuḥ
catvāri vandāyāḥ
bandā vṛkṣādanī vṛkṣaruhā jīvantiketyapi
vatsādanī chinnaruhā guḍūcī tantrikā'mṛtā
12.82-2
jīvantikā somavallī viśalyā madhuparṇyapi
atha laṅkeśvaro mānī rāvaṇo rākṣasādhipaḥ
rāmapatnīṃ balātsītāṃ jahāra madanāturaḥ
tatastaṃ balavān rāmo ripuṃ jāyāpahāriṇam
yuto vānarasainyena jaghāna raṇamūrddhani
hate tasmin surārātau rāvaṇe balagarvite
devarājaḥ sahasrākṣaḥ parituṣṭastu rāghave
tatra ye vānarāḥ kecidrākṣasairnihatā raṇe
tānindro jīvayāmāsa siñcitvā'mṛtavṛṣṭibhiḥ
tato yeṣu pradeśeṣu kapigātrāt paricyutāḥ
pīyūṣabindavaḥ petustebhyo jātā guḍūcikā
7. somavallī, 8. viśalyā aura 9. madhuparṇī
12.83
daśa mūrvāyā:
mūrvā devī madhurasā moraṭā tejanī sravā
12.84
madhūlikā madhuśreṇī gokarṇī pīluparṇyapi
daśa pāṭhāyā:
pāṭhā'mbaṣṭhā viddhakarṇī sthāpanī śreyasī rasā
12.85
ekāṣṭhīlā pāpacelī prācīnā vanatiktikā
aṣṭau kaṭurohiṇyāḥ
kaṭuḥ kaṭaṃvarā'śokarohiṇī kaṭurohiṇī
12.86
matsyapittā kṛṣṇabhedī cakrāṅgī śakulādanī
ātmaguptā jaḍā'vyaṇḍā kaṇḍūrā prāvṛṣāyaṇī
12.87
ṛṣyaproktā śūkaśimbiḥ kapikacchuśca markaṭī
daśa mūṣikaparṇyāḥ
citropacitrā nyagrodhī dravantī śaṃvarī vṛṣā
12.88
pratyakśreṇīsutaśreṇī raṇḍā mūṣikaparṇyapi
apāmārgaḥ śaikhariko dhāmārgavamayūrakau
12.88-2
pratyakparṇī kīśaparṇī kiṇihīkharamañjariḥ
2. apāmārga, 3. śaikharika, 4. mayūraka, 5. pratyakparṇī,
6: keśaparṇī, 7. kiṇihī aura 8. kharamañjarī
12.89
nava 'bhāraṅgī' itikhyātāyā:
hañjikā brāhmaṇī padmā bhārgī brāhmaṇayaṣṭikā
12.90
aṅgāravallī bāleyaśākavarvaravardhakāḥ
nava mañjiṣṭhāyāḥ
mañjiṣṭhā vikasā jiṅgī samaṅgā kālameṣikā
12.91
maṇḍūkaparṇī bhaṇḍīrī bhaṇḍī yojanavallyapi
dasa yavāsasya, dhanvayāsasya ca
yāso yavāso duḥsparśo dhanvayāsaḥ kunāśakaḥ
12.92
rodanī kacchurā'nantā samudrāntā durālabhā
nava pṛśniparṇyāḥ
pṛśniparṇī pṛthakparṇī citraparṇyaḍghriparṇikā
12.93
kroṣṭuvinnā siṃhapucchī kalaśirdhāvanirguhā
daśa kaṇṭakārikāyāḥ
nidigdhikā spṛśī vyāghrī bṛhatī kaṇṭakārikā
12.14-2
pracodanī kulī kṣudrā duḥsparśā rāṣṭriketyapi
nīlī kālā klītakikā grāmīṇā madhuparṇikā
12.94
rajanī śrīphalī tutthā droṇī dolā ca nīlinī
klītakikā, 4. grāmīṇā, 5. madhuparṇikā, 6. rañjanī, 7.
śrīphalī, 8. tutthā, 9. droṇī, 10. dolā aura 11.
nīlinī
12.95
aṣṭau vākucyā:
avalgujaḥ somarājī suvalliḥ somavallikā
12.97
kālameṣī kṛṣṇaphalā vākucī pūtiphalyapi
·································atha karipippalī
kapivallī kolavallī śreyasī vaśiraḥ pumān
12.98
dve cavyasya
cavyaṃ tu cavikam.......................
trīṇi guñjāyāḥ
.........................kākaciñcāguñje tu kṛṣṇalā
sapta gokṣurakasya
palaṃkaṣā tvikṣugandhā śvadaṃṣṭrā svādukaṇṭakaḥ
12.99
gokaṇṭako gokṣurako vanaśṛṅgāṭa ityapi
aṣṭāvativiṣāyāḥ
viśvā viṣā prativiṣātiviṣopaviṣāruṇā
12.100
śṛṅgī mahauṣadhaṃ ca................................
dve dugdhikāyāḥ
atha kṣīrāvī dugdhikā same
daśa śatāvaryāḥ
śatamūlī bahusutābhīrurindīvarī varī
12.100-2
ṛṣyaproktābhīrupatrīnārāyaṇyaḥ śatāvarī
aheruḥ................................
abhīru, 4. indīvarī, 5. varī, 6. ṛṣyaproktā, 7.
abhīrupatrī, 8. nārāyaṇī, 9. śatāvarī aura 10. aheru
ye( 1-10 )strīliṅga haiṃ
12.101
sapta dāruharidrāyāḥ
.........atha pītadrukāleyakaharidravaḥ
12.102
dārvī pacampacā dāruharidrā parjanītyapi
pañca vacāyāḥ
vacograganthā ṣaḍgranthā golomī śataparvikā
12.103
aṣṭāvaṭarūpasya
vaidyamātṛsiṃhyau tu vāśikā
vṛṣo'ṭarūṣaḥ siṃhāsyo vāsako vājidantakaḥ
12.104
catvāri viṣṇukrāntāyāḥ:
āsphoṭā girikarṇī syādviṣṇukrāntāparājitā
pañca kokilākṣasya
ikṣugandhā tu kāṇḍekṣukokilākṣekṣurakṣurāḥ
12.105
ṣaṭ madhurikāyāḥ
śāleyaḥ syācchītaśivaśchatrā madhurikā misiḥ
miśreyo'pi ................................
ṣaṭ sīhuṇḍasya
atha sīhuṇḍo vajradruḥ snuksnuhī guḍā
12.106
samantadugdhā ................................
atho vellamamoghā citrataṇḍulā
taṇḍulaśca kṛmighnaśca viḍaṅgaṃ puṃnapuṃsakam
12.107
balā vāṭyālakaḥ
ghaṇṭāravā tu śaṇapuṣpikā
mṛdvīkā gostanī drākṣā svādvī madhuraseti ca
12.108
sapta śuklatrivṛtāyā:
sarvānubhūtiḥ saralā tripuṭā trivṛtā trivṛt
tribhaṇḍī rocanī………………………
sapta kṛṣṇavarṇāyātrivṛtāyā:
………śyāmāpālindyau tu suṣeṇikā
12.108-2
kālā masūravidalārdhacandrā kālameṣikā
3. suṣeṇikā, 4. kālā, 5. masūravidalā, 6. ardhacandrā aura 7. kālameṣikā
12.109
catvāri madhuyaṣṭikāyāḥ
madhukaṃ klītakaṃ yaṣṭīmadhukaṃ madhuyaṣṭikā
12.110
catvāri bhūmikūṣmāṇḍasya
vidārī kṣīraśuklekṣugandhā kroṣṭrī ca yāsitā
trīṇi kṣīrakandasya
anyā kṣīravidārī syānmahāśvetarkṣagandhikā
12.110-2
aura ṛkṣagandhikā
12.111
catvāri jalapippalyāḥ
lāṅgalī śāradī toyapippalī śakulādanī
pañca śikhimodāyāḥ:
kharāśvā kāravī dīpyo mayūro locamastakaḥ
12.112
pañca śārivāyāḥ
gopī śyāmā śārivā syādanantotpalaśārivā
catvāri ṛddhyākhyauṣadheḥ:
yogyamṛddhiḥ siddhilakṣmyau ........................
pañca vṛddhyākhyauṣadheḥ:
.................vṛddherapyāhvayā ime
12.113
ṣaṭ kadalyāḥ
kadalī vāraṇavusā rambhā mocāṃśumatphalā
kāṣṭhīlā.................................
......mudgaparṇī tu kākamudgā sahetyapi
12.114
vārtākī hiṅgulī siṃhī bhaṇṭākī duṣpradharṣaṇī
nākulī surasā rāsnā
sugandhā gandhanākulī
12.115
nakuleṣṭā bhujaṃgākṣī chatrākī suvahā ca sā
pañca śālaparyāḥ
vidārigandhāṃśumatī sālaparṇī sthirā dhruvā
12.116
catvāri kārpāsyāḥ
tuṇḍikerī samudrāntā kārpāsī badareti ca
ekaṃ vanakarpāsyāḥ
bhāradvājī tu sā vanyā ·······················
.........................śṛṅgī tu ṛṣabho vṛṣaḥ
12.117
gāṅgerukī nāgabalā jhaṣā hastvagavedhukā
dhāmeti| dhāma ṛcchati| 'ṛ gatau' (bhvā0 pa0 a0)| 'anyebhyo'pi' (3.2.75) iti vic| dhāmār cāsau gauśca 'gorataddhitaluki' (4.4.92) iti ṭac| 'dhāmārgavastu puṃsi syādapāmārge ca ghoṣake' (iti medinī)|| (2) || || ghoṣati| 'ghuṣira viśabdane' (bhvā0 pa0 se0)| pacādyac (3.1.134) svārthe kan (5.3.75) 'ghoṣa ābhīrapallyāṃ syādapropāladhvāna-ghoṣake| kāṃsye cāmbudanāde nā ghoṣā madhurikauṣadhau' (iti medinī)|| (2) || || dve ghoṣavallyāḥ 'śvetapuṣpatorayī' iti khyātāyāḥ
ekaṃ pīta-dhāmārgavasya
mahājālī sa pītakaḥ
12.118
trīṇi paṭolikāyāḥ
jyautsnī paṭolikā jālī ...................
dve bhūmijambukāyāḥ
nādeyī bhūmijambukā
dve lāṅgalyāḥ
syāllāṅgalikyagniśikhā ......................
dve kākajaṃghākhyauṣadhiviśeṣasya
kākāṅgī kākanāsikā
12.118-2
aura kākanāsikā
12.119
dve haṃsapādikāyāḥ
godhāpadī tu suvahā⋯⋯⋯⋯⋯⋯⋯⋯⋯⋯⋯⋯
dve 'musalī' iti khyātāyāḥ
⋯⋯⋯⋯⋯⋯⋯⋯⋯⋯musalī tālamūlikā
dve 'mer̤hāsiṅgī' iti khyātāyāḥ
ajaśṛṅgī viṣāṇī syāt⋯⋯⋯⋯⋯⋯⋯⋯⋯
dve gojihvāyāḥ
⋯⋯⋯⋯⋯⋯⋯gojihvādarvike same
12.120
trīṇi nāgaballyāḥ
tāmbūlavallī tāmbūlī nāgavallyapi⋯⋯⋯⋯⋯
hareṇū reṇukā kauntī kapilā bhasmagandhinī
12.121
elāvālukamaileyaṃ sugandhi haribālukam
bālukaṃ ca...............................
......atha pālaṅkyāṃ mukundaḥ kundakundurū
12.122
pañca bālasya
bālaṃ hīverabarhiṣṭhodīcyaṃ keśāmbunāma ca
pañca śilāpuṣpasya
kālānusāryavṛddhāśmapuṣpaśītaśivāni tu
12.123
śaileyam···························
pañca murākhyasugandhidravyasya
···············tālaparṇī tu daityā gandhakuṭī murā
gandhinī·································
aṣṭau śallakavyāḥ:
.......gajabhakṣayā tu suvahā surabhī rasā
12.124
maheraṇā kundurukī sallakī hrādinīti ca
catvāri dhātakyāḥ
agnijvālāsubhikṣe tu dhātakī dhātupuṣpikā
12.125
pañca sthūlailāyā:
pṛthvīkā candrabālailā niṣkuṭirbahulā.......
pañca sūkṣmailāyāḥ
.................................atha sā
sūkṣmopakuñcikā tutthā koraṅgī tripuṭā truṭiḥ
12.126
ṣaṭ kuṣṭhasya
vyādhiḥ kuṣṭhaṃ pāribhāvyaṃ vyāpyaṃ pākalamutpalam
trīṇi śaṅkhinyāḥ
śaṅkhinī corapuṣpī syātkeśinī:...................
ṣaḍ bhūmyāmalakyāḥ
.....................atha vitunnakaḥ
12.127
jhaṭā'malā'jjhaṭā tālī śivā tāmalakīti ca
dve 'puṇḍariyā' iti khyātasya
prapauṇḍarīkaṃ puṇḍaryam․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․
ṣaṭ tunnakasya
․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․atha tunnaḥ kuberakaḥ
12.128
kuṇiḥ kacchaḥ kāntalako nandivṛkṣaḥ
ṣaṭ corākhyaganthadravyasya
․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․atha rākṣasī
caṇḍā dhanaharī kṣemaduṣpatragaṇahāsakāḥ
12.129
catvāri vyāghranakhanāmakagandhadravyasya
vyāḍāyudhaṃ vyāghranakhaṃ karajaṃ cakrakārakam
sapta nalīnāmakagandhadravyasya
śuṣirā vidrumalatā kapotāṅghrirnaṭī nalī
12.130
dhamanyañjanakeśī ca ......................
sapta nakhākhyagandhadravyasya
..............................hanurhaṭṭavilāsinī
śuktiḥ śaṅkhaḥ khuraḥ koladalaṃ nakham..........
ṣaṭ tuvarikāyāḥ
...........................athāḍhakī
12.131
kākṣī mṛtsnā tuvarikā mṛtālakasurāṣṭraje
aṣṭau kaivartīmustakasya
kuṭannaṭaṃ dāśapuraṃ vāneyaṃ paripelavam
12.132
plavagopuragonardakaivartīmustakāni ca
pañca granthiparṇasya
granthiparṇa śukaṃ barhipuṣpaṃ sthauṇeyakukkure
12.133
daśa 'asavaraga' iti khyātasya
marunmālā tu piśunā spṛkkā devī latā laghuḥ
samudrāntā vadhūḥ koṭivarṣā laṅkopiketyapi
12.134
pañca jaṭāmāṃsyāḥ:
tapasvinī jaṭā māṃsī jaṭilā lomaśā misī
• bālachar̤a, jaṭāmāṃsī ke 5 nāma–1. tapasvinī, 2. jaṭāmāṃsī, 3. jaṭilā, 4. lomaśā aura 5. misī
ṣaṭ tvakpatrasya
tvakpatramutkaṭaṃ bhṛṅgaṃ tvacaṃ cocaṃ varāṅgakam
12.134-2
• taja, dālacīnī ke 6 nāma–1. tvakpatra, 2. utkaṭa, 3. bhṛṅga, 4. tvaca, 5. coca aura 6. varāṅgaka
12.135
catvāri karcūrakasya
karcūrako drāviḍakaḥ kālpako vedhamukhyakaḥ
• kacūra, kālī haldī ke 4 nāma–1. karcūraka, 2. drāviḍaka, 3. kālpaka aura 4. vedhamukhyaka
oṣadhyo jātimātre syuḥ..................
ajātau 'sarvamauṣadham
12.136
ekaṃ bhojanasādhanasya puṣpādeḥ
śākākhyaṃ patrapuṣpādi ..................
dve taṇḍulīyasya
.............................taṇḍulīyolpamāriṣa
pañcāgniśikhāyāḥ
viśalyā'gniśikhā'nantā phalinī śakrapuṣpyapi
12.137
pañca vṛddhadārakasya
syādṛkṣagandhā chagalāttyāvegī vṛddhadārakaḥ
juṅgaḥ ..................................
brāhmī tu matsyākṣī vayasthā somavallarī
12.138
paṭuparṇī haimavatī svarṇakṣīrī himāvatī
hayapucchī tu kāmbojī māpaparṇī mahāsahā
12.139
tuṇḍikerī raktaphalā bimbikā pīluparṇyapi
varvarā kavarī tuṅgī kharapuṣpājagandhikā
12.140
elāparṇī tu suvahā rāsnā yuktarasā ca sā
cāṅgerī cukrikā dantaśaṭhā'mbaṣṭhā'mlaloṇikā
12.142
catvāri amlavetasasya
sahasravedhī cukro'mlavetasaḥ śatavedhyapi
jīvantī jīvanī jīvā jīvanīyā madhuḥ sravā
kūrcaśīrṣo madhurakaḥ śrṛṅgahasvāṅgajīvakāḥ
12.143
trīṇi cirātitkasya
kirātatikto bhūnimbo'nāryatiktaḥ..........
pañca saptalāyāḥ
..............................atha saptalā
vimalā sātalā bhūriphenā carmakaṣetyapi
12.144
trīṇi vāyasolyāḥ
vāyasolī svādurasā vayasthā..............
nikumbho dantikā pratyakśreṇyudumbaraparṇyapi
12.145
ajamodā tūgragandhā brahmadarbhā yavānikā
mūle puṣkarakāśmīrapadmapatrāṇi pauṣkare
12.146
avyathā'ticarā padmā cāraṭī padmacāriṇī
kāmpilyaḥ karkaśaścandro raktāṅgo rocanītyapi
12.148
sarpe cāraṭī...
dve haridvarṇapalāṇḍoḥ
latākadurdumau tatra harite ............................
ṣaṭ laśunasya
............................atha mahauṣadham
laśunaṃ gṛñjanāriṣṭamahākandarasonakāḥ
12.149
dve 'gadahapūrṇā' iti khyātāyāḥ
punarnavā tu śothaghnī.............................
dve vitunnasya
.....................vitunnaṃ suniṣaṇṇakam
catvāri śaṇaparṇyāḥ
syādvātakaḥ śītalo'parājitā
śaṇaparṇyapi
12.150
pañca jyotiṣmatyāḥ:
pārāvatāṅghriḥ kaṭabhī paṇyā jyotiṣmatī latā
catvāri trāyamāṇāyāḥ:
vārṣikaṃ trāyamāṇā syāttrāyantī balabhadrikā
12.151
catvāri vārāhyāḥ
viṣvaksenapriyā gṛṣṭirvarāhī badareti ca
mārkevo bhṛṅgarājaḥ syāt·························
·················kākamācī tu vāyasī
12.152
śatapuṣpā sitacchatrā'ticchatrā madhurā misiḥ
avākpuṣpī kāravī ca·························
·····················sareṇā tu prasāriṇī
12.153
tasyāṃ kaṭaṃbharā rājabalā bhadrabaleti ca
ṣaṭ jatūkāyāḥ
janī jatūkā rajanī jatukṛjcakravartinī
12.154
sasparśā...............................
pañca ganthamūlyāḥ
atha śaṭī gandhamūlī ṣaḍgranthiketyapi
karcūro'pi palāśaḥ..................
trīṇi kāravellasya
...........atha kāravellaḥ kaṭillakaḥ
12.155
suṣavī ca ...................................
catvāri tiktapaṭolasya
atha kulakaṃ paṭolatistaktakaḥ paṭuḥ
dve kūṣmāṇḍasya
kūṣmāṇḍakastu karkāruḥ ..............
dve karkaṭyāḥ
..................īrvāruḥ karkaṭī striyau
12.156
dve kaṭutumbyāḥ
ikṣvākuḥ kaṭutumbī syāt..........................
dve 'laukī' iti khyātāyāḥ
..........................tumbyalābūrubhe same
trīṇi goḍumbāyāḥ
citrā gavākṣī goḍumbā·························
dve indravāruṇyāḥ
·············viśālā tindravāruṇī
12.157
trīṇi sūraṇasya
arśoghnaḥ śūraṇaḥ kandaḥ·························
dve gaṇḍīrākhyaśākabhedasya, kaṭusūraṇasya vā
·························gaṇḍīrastu samaṣṭhilā
ekaṃ 'karemū' itikhyātasya
kalambī ................................
ekaṃ 'poī' iti khyātasya
upodakā ................
ekaṃ 'mūlī' iti khyātasya
astrī tu mūlakaṃ ............
ekaṃ 'hurahula' itikhyātasya
hilamocikā
12.158
ekaṃ 'bathuā' iti khyātasya
vāstukam ..............................
śākabhedāḥ syuḥ
ṣaṭ dūrvāyāḥ
.............................dūrvā tū śataparvikā
sahasravīryābhārgavyau ruhānantā................
catvāri śvetadūrvāyāḥ
.................atha sā sitā
12.159
golomī śatavīryā ca gaṇḍālī śakulākṣakaḥ
catvāri mustāyāḥ
kuruvindo meghanāmā mustā mustakamastriyām
12.160
dve bhadramustakasya
syādbhadramustako guṃdrā.........................
trīṇi nāgaramustakasya
......................cūḍālā cakraloccaṭā
daśa veṇoḥ
vaṃśe tvaksārakarmāratvacisāratṛṇadhvajaḥ
12.161
śataparvā yavaphalo veṇumaskaratejanāḥ
ekaṃ kīṭādikṛtarandhragatavātāhataveṇūnām
veṇavaḥ kīcakāste syurye svanantyaniloddhatāḥ
12.162
ekam vātāhataveṇūnām
trīṇi vaṃśādigranthe:
granthirnā parvaparuṣī………………………
trīṇi 'rāmasara' iti khyātasya
………………………….gundrastejanakaḥ śaraḥ
trīṇi dhamanasya
naḍastu dhamanaḥ poṭagala………………
trīṇi kāśasya
…………………atho kāśamastriyām
12.163
ikṣugandhā poṭagalaḥ……………………
ekaṃ valvajatṛṇasya
pumbhamani tu valvajāḥ
dve ikṣoḥ
rasāla ikṣuḥ ...........................
ekaikamikṣubhedānām
tadbhedāḥ puṇḍrakāntārakādayaḥ
12.164
dve gaṇḍadūrvāyāḥ
syādvīraṇaṃ vīrataram..........................
daśa 'khaśa' itikhyātasya
mūle'syośīramastriyām
abhayaṃ naladaṃ sevyamamṛṇālaṃ jalāśayam
12.165
lāmajjakaṃ laghulayamavadāheṣṭakāpathe
ekaikaṃ naḍādigarmucchyāmādikānām
nalādayastṛṇaṃ garmucchyāmākapramukhā api
12.166
catvāri kuśasya
astrī kuśaṃ kutho darbhaḥ pavitram······················
paurasaugandhikadhyāmadevajagdhakarauhiṣam
12.167
māleti| mālākārāṇi tṛṇānyasya|| ( 1 ) || || bhuvastṛṇam| pāraskarāditvāt ( 6.1.157 ) suṭ| 'bhū' avyayaṃ vā|| ( 2 ) || || dve tṛṇaviśeṣasya| svāmī tu—chatrādipañca paryāyānāha
dve gavādīnāṃ bhakṣyatṛṇasya
ghāso yavasam
dve tṛṇamātrasya
tṛṇamarjunam
12.168
ekaṃ tṛṇasamudāyasya
tṛṇānāṃ saṃhatistṛṇyā
naḍyā tu naḍasaṃhatiḥ
tṛṇarājāhvastālaḥ
dve nārikelasya
nālikerastu lāṅgalī
12.169
pañca pūgavṛkṣasya
ghoṇṭā tu pūgaḥ kramuko guvākaḥ khapuraḥ............
ekaṃ kramukaphalasya
...................................asya tu
phalamudvegam......................
ekaikaṃ tṛṇadrumabhedānām
............ete ca hiṃtālasahitāstrayaḥ
Linked texts (20)
- Nāmaliṅgānuśāsana (Amarakośa) — Amarasiṃha, Sanskrit
- Agnipurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Amarakośasaṃgraha — Sanskrit
- Bhāvaprakāśanighaṇṭu — Bhāvamiśra 1550, Sanskrit
- Laghukośasaṃgraha — Sanskrit
- Laghuyogavāsiṣṭha — Sanskrit
- Ānandavṛndāvanacampū — Kavikarṇapūra 1560, Sanskrit
- Sudhā (Bhānuji) — Bhānuji, Sanskrit
- Amarakośa or Nāmaliṅgānuśāsana — Amarasiṃha, Sanskrit
- Amarakośa Nāmaliṅgānuśāsana — Amarasiṃha, Sanskrit
- Śabdacandrikā — Cakrapāṇidatta, Sanskrit
- Amarasāra — Mahādeva Śivarāmagole, Sanskrit
- Śabdaratnāvalī — Mathureśa Vidyālaṅkāra 1641, Sanskrit
- Nighaṇṭuśeṣa — Hemacandra, Sanskrit
- Liṅgādisaṅgraha / Trikaṇḍa — Sanskrit
- Vaijayantī — Yādavaprakāśa, Sanskrit
- Kośakalpataru — Viśvanātha, Sanskrit
- Naiṣadhacaritaprakāśa — Nārāyaṇa, Sanskrit
- Amarapadavivaraṇa — Sanskrit
- Śabdaratnākara (Vāmana Bhaṭṭa Bāṇa) — Vāmana Bhaṭṭa Bāṇa, Sanskrit