Sudha (Ramashrama) 13
Sudhā (Rāmāśrama) 13
- Language
- Sanskrit
13.1
kharjūraḥ ketakī tālī kharjūrī ca tṛṇadrumāḥ
tṛṇadrumabhedānāṃ pṛthak ekaikam
siṃho mṛgendraḥ pañcāsyo haryakṣaḥ kesarī hariḥ
śārdūladvīpinau vyāghre…………………
dve kukakurākṛteḥ kṛṣṇarekhācitritamṛgaviśeṣasya
tarakṣustu mṛgādanaḥ
13.2
varāhaḥ sūkaro ghṛṣṭiḥ kolaḥ potrī kiraḥ kiṭiḥ
daṃṣṭrī ghoṇī stabdharomā kroḍo bhūdāra ityapi
13.3
nava vānarasya
kapiplavaṃgaplavagaśākhāmṛgavalīmukhāḥ
markaṭo vānaraḥ kīśo vanaukāḥ·····
catvāri bhallukasya
·························matha bhalluke
13.4
ṛkṣācchabhallabhālūkāḥ·············
trīṇi gaṇḍaśṛṅgasya
·····················gaṇḍake khaḍgakhaḍginau
pañca mahiṣasya
lulāpo mahiṣo vāhadviṣatkāsarasairibhāḥ
13.5
daśa jambukasya
striyāṃ śivā bhūrimāyagomāyumṛgadhūrtakāḥ
sṛgālavañcakakroṣṭupherupheravajambukāḥ
13.6
oturviḍālo mārjāro vṛṣadaṃśaka ākhubhuk
trayo gaudhāragaudheragaudheyā godhikātmaje
13.7
śvāvittu śalyaḥ ........................
.................tallomni śalalī śalalaṃ śalam
dve vātamṛgasya
vātapramīrvātamṛgaḥ...................
trīṇi vṛkasya
..........koka īhāmṛgo vṛkaḥ
13.8
pañca hariṇasya
mṛge kuraṅgavātāyuhariṇājinayonayaḥ
mṛga iti| mṛgyate vyādhaiḥ| 'mṛga anveṣaṇe' (cu0 ā0 se0) ghañ (3.3.19)|—'ghañarthe kaḥ' (vā0 3.3.58)—iti mukuṭaḥ| tatra parigaṇanāt| ghañāpi rūpa-siddheḥ| adantatvādbuṇāprasaṅgāt| 'mṛgaḥ paśau kuraṅge ca karinakṣatrabhedayoḥ| anveṣaṇāyāṃ yāñcāyāṃ mṛgī tu vanitāntare' iti viśvamedinyau|| (1) || || kau raṅgati| 'ragi gatau' (bhvā0 pa0 se0)| ac (5.2.127)| kau raṅgo'styasya vā|| (2) || || vātamayate| 'aya gatau' (bhvā0 ā0 se0)| 'vānāyuḥ' ityeke| vanabhavamayate|| (3) || || harati manaḥ, hiyate gītena vā| 'śyāstyāhañ-vibhya inac' (u0 1.46)| 'hariṇaḥ puṃsi sāraṅge viśade tvabhidheyavat| hariṇī haritāyāṃ ca nārībhidvattabhedayoḥ| suvarṇapratimāyāṃ ca' (iti medinī)|| (4) || || ajinasya yoniḥ|| || 'viśvācī cārulocanaḥ' iti rabhasaḥ|| pañca hariṇasya
ekaṃ hariṇīcarmādyasya
aiṇeyameṇyāścarmādyam..................
ekaṃ hariṇacarmādyasya
..............eṇasyaiṇam...................
.............................ubhe triṣu
13.9
hariṇabhedānāṃ pṛthakpṛthagekaikam
kadalī kandalī cīnaścamūrupriyakāvapi
samūruśceti hariṇā amī ajinayonayaḥ
13.10
mṛgabhedānāṃ pṛthakpṛthagekaikam
kṛṣṇasārarurunyaṅkuraṅkuśaṃvararauhiṣāḥ
gokarṇapṛṣataiṇaśyarohitāścamaro mṛgāḥ
13.11
mṛgabhedānāmekaikam
gandharvaḥ śarabho rāmaḥ sṛmaro gavayaḥ śaśaḥ
ityādayo mṛgendrādyā gavādyā paśujātayaḥ
13.12
trīṇi mūṣakasya
undururmūṣiko'pyākhuḥ ||......................
girikā bālamūṣikā
saraṭaḥ kṛkalāsaḥ syāt...........
musalī gṛhagodhikā
13.13
lūtā strī tantuvāyorṇanābhamarkaṭakāḥ samāḥ
nīlaṅgustu krimiḥ...........................
dve karṇajalaukāyāḥ
......................karṇajalaukā śatapadyubhe
13.14
dve ūrṇādibhakṣakakṛmiviśeṣasya
vṛścikaḥ śūkakīṭaḥ syāt......................
trīṇi vṛścikasya
.............................alidruṇau tu vṛścike
trīṇi kapotasya
pārāvataḥ kalaravaḥ kapotaḥ......................
trīṇi śyenasya
.......................atha śaśādanaḥ
13.15
pattrī śyenaḥ..........................
trīṇi ghūkasya
ullūke tu vāyasārātipecakau
dve bharadvājapakṣiṇaḥ
vyāghrāṭaḥ syāddharadvājaḥ.....................
dve khañjanasya
khañjarīṭastu khañjanaḥ
13.16
dve kaṅkasya
lohapṛṣṭhastu kaṅkaḥ syāt......................
atha cāṣaḥ kikīdiviḥ
kaliṅgabhṛṅgadhūmyāṭāḥ
atha syācchatapatrakaḥ
13.17
atha śāraṅgaḥ stokakaścātakaḥ samāḥ
catvāri kukkuṭasya
kṛkavākustāmracūḍaḥ kukkuṭaścaraṇāyudhaḥ
13.18
dve caṭakasya
caṭakaḥ kalaviṅkaḥ syāt............
ekaṃ caṭakastriyāḥ
...............tasya strī caṭakā...............
ekaṃ caṭakapumapatyasya
...............................tayoḥ
pumapatye cāṭakairaḥ...................
ekaṃ caṭakasthyapatyasya
...............sthyapatye caṭakaiva hi
13.19
dve aśubhavādipakṣibhedasya
karkareṭuḥ kareṭuḥ syāt............................
catvāri kokilasya
vanapriyaḥ parabhṛtaḥ kokilaḥ pika ityapi
13.20
daśa kākasya
kāke tu karaṭāriṣṭabalipuṣṭasakṛtprajāḥ
dhvāṅkṣātmaghoṣaparabhṛddalibhugvāyasā api
13.22
dve droṇakākasya
droṇākastu kākolaḥ
dve jalakākasya, śyāmakākasya vā
dātyūhaḥ kālakaṇṭhakaḥ
dve cillasya
ātāyicillau
dve gṛdhrasya
dākṣāyyagṛdhrau
dve śukasya
kīraśukau
atha bakaḥ kahaḥ
puṣkarāhvastu sārasaḥ
catvāri cakravākasya
kokaścakraścakravāko rathāṅgāhvayanāmakaḥ
13.23
( 4 ) || || catvāri cakravākasya 'cakavā' iti khyātasya
dve kādambasya
kādambaḥ kalahaṃsaḥ syāt......................
dve kurarasya
......................utkrośakurarau samau
catvāri haṃsasya
haṃsāstu śvetagarutaścakrāṅgā mānasaukasaḥ
13.24
ekaṃ rājahaṃsasya
rājahaṃsāstu te cañcucaraṇairlohitaiḥ sitāḥ
ekamiṣaddhūpracañcucaraṇayutasitahaṃsasya
malinairmallikākhyāste......................
ekaṃ kṛṣṇacañcucaraṇayutasitahaṃsasya
.................dhārtarāṣṭrāḥ sitetaraiḥ
13.25
trīṇi 'āḍī' iti khyātāyāḥ
śarārirāṭirāḍiśca.............................
dve bakastriyāḥ, bakabhedasya vā
.....................balākā visakaṇṭhakā
ekaṃ haṃsastriyāḥ
haṃsasya yoṣidvaraṭā.........................
ekaṃ sārasapatnyāḥ
.......................sārasasya tu lakṣmaṇā
13.26
dve jatukāyāḥ
jatukā'jinapatrā syāt.........................
dve tailapāyikāyāḥ
paroṣṇī tailapāyikā
trīṇi makṣikāyāḥ
varvaṇā makṣikā nīlā
dve madhumakṣikāyāḥ
saraghā madhumakṣikā
13.27
dve svalpamadhumakṣikāyāḥ
pataṅgikā puttikā syāt
dve vanamakṣikāyāḥ
daṃśastu vanamakṣikā
ekaṃ 'masā' iti khyātasya
daṃśī tajjātiralpā syād
gantholī varaṭā dvayoḥ
13.28
bhṛṅgārī cīrukā cīrī jhillikā ca samā imāḥ
samau pataṅgaśalabhau
khadyoto jyotiriṅgaṇaḥ
13.29
madhuvrato madhukaro madhuliṇmadhupālinaḥ
dvirephapuṣpaliḍbhṛṅgaṣaṭpadabhramarālayaḥ
13.30
mayūro barhiṇo barhīṃ nīlakaṇṭho bhujaṅgabhuk
śikhāvalaḥ śikhī kekī meghanādānulāsyapi
13.32
saptaviṃśatiḥ pakṣimātrasya
khage vihaṃgavihagavihaṃgamavihāyasaḥ
śakuntipakṣiśakuniśakuntaśakunadvijāḥ
13.33
patatripattriyatagapatatpattrarathāṇḍajāḥ
nagaukovājivikiraviviṣkirapatatrayaḥ
13.34
nīḍodbhavā garutmantaḥ pitsanto nabhasaṅgamāḥ
ekaikaṃ pakṣibhedānām
teṣāṃ viśeṣā hārīto madguḥ kāraṇḍavaḥ plavaḥ
13.35
tittiriḥ kukkubho lāvo jīvaṃjīvaścakorakaḥ
koyaṣṭikaṣṭiṭṭibhako vartako vartikādayaḥ
13.36
ṣaṭ pakṣasya
garutpakṣacchadāḥ patraṃ patatraṃ ca tanūruham
dve pakṣamūlasya
strī pakṣatiḥ pakṣamūlam
dve pakṣituṇḍasya
cakṣustroṭirubhe striyau
13.37
pakṣiṇāṃ gativiśeṣāṇāṃ pṛthakpṛthagekaikam
praḍīnoḍḍīnasaṃḍīnānyetāḥ khagagatikriyāḥ
trīṇi aṇḍasya
peśī koṣo dvihīne'ṇḍam
dve pakṣigṛhasya
kulāyo nīḍamastriyām
13.38
sapta śiśumātrasya
potaḥ pāko'rbhako ḍimbhaḥ pṛthukaḥ śāvakaḥ śiśuḥ
strīpuṃsau mithunaṃ dvandvam
yugmaṃ tu yugalaṃ yugmam
13.39
samūhanivahavyūhasaṃdohavisaravrajāḥ
stomaughanikaravrātavārasaṃghātasaṃcayāḥ
13.40
samudāyaḥ samudayaḥ samavāyaścayo gaṇaḥ
striyāṃ tu saṃhatirvṛndaṃ nikurambaṃ kadambakam
13.41
samudāyaviśeṣā ucyante
vṛndabhedāḥ ..............................
ekaṃ vargasya
............................samairvargaḥ..................
dve saṅghasya
.........................saṃghasārthau tu jantubhiḥ
ekaṃ kulasya
sajātīyaiḥ kulam.............................
ekaṃ yūthasya
...............yūthaṃ tiraścāṃ puṃnapuṃsakam
13.42
yūthamiti| yauti| yūyate, vā| ‘yu miśraṇe’ ( a0 pa0 se0 )
‘tithapṛṣṭhagūthaprothāḥ’ ( u0 2.12 ) iti sādhuḥ| ‘yūthaṃ tiryaksamūhe'strī puṣpabhede ca yoṣiti’ ( iti medinī )|| ( 1 )
ekaṃ samajasya
paśūnāṃ samajaḥ...........................
ekaṃ samājasya
...............anyeṣāṃ samājaḥ..................
ekaṃ nikāyasya
.........................atha sadharmiṇām
syātrikāyaḥ............................
catvāri dhānyādirāśeḥ
...........puñjarāśī tūtkaraḥ kūṭamastriyām
13.43
kapotādīnāṃ gaṇasya pṛthakpṛthagekaikam
kāpotaśaukamāyūrataittirādīni tadgaṇe
dve gṛhāsaktapakṣimṛgāṇām
gṛhāsaktāḥ pakṣimṛgāśchekāste gṛhākāśca te
Linked texts (14)
- Nāmaliṅgānuśāsana (Amarakośa) — Amarasiṃha, Sanskrit
- Amarakośasaṃgraha — Sanskrit
- Agnipurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Alaṅkāramaṇihāra — Śrīkṛṣṇa, Sanskrit
- Sudhā (Bhānuji) — Bhānuji, Sanskrit
- Amarakośa Nāmaliṅgānuśāsana — Amarasiṃha, Sanskrit
- Amarakośa or Nāmaliṅgānuśāsana — Amarasiṃha, Sanskrit
- Śabdacandrikā — Cakrapāṇidatta, Sanskrit
- Amarasāra — Mahādeva Śivarāmagole, Sanskrit
- Kośakalpataru — Viśvanātha, Sanskrit
- Medinīkośa (Nānārthaśabdakośa) — Medinikara, Sanskrit
- Naiṣadhacaritaprakāśa — Nārāyaṇa, Sanskrit
- Śabdaratnākara (Vāmana Bhaṭṭa Bāṇa) — Vāmana Bhaṭṭa Bāṇa, Sanskrit
- Liṅgādisaṅgraha / Trikaṇḍa — Sanskrit