Vacaspatya 10.160
Vācaspatya 10.160
- Language
- Sanskrit
10.160.1
rājakarkaṭyāṃ strī gaurā0 ṅīṣ medi0 | svārthe ka
ata ittvam | kāliṅgikā triputi (neśvor̤ī) rājani0
kālidāsa pu0 kṛta0 saṃjñāyauṃ luk | raghuvaṃśādikāmyakārake
mahākavibhede tadvṛttāntakāvyādikamucyate "itaḥ
pūrvaṃ saṃvatsaranāmakaśakābdapravarttako bhāratavarṣe
mālavadeśe ujjāyanīnāmarājadhānyāmasīmaguṇadhāma
vikramādityanāmā nṛpatirāsīt | tasya dhanvantariprabhṛtayo
nava kaṣivarāḥ sabhāsado babhūvuḥ | teṣu kālidāsa eṣa
prathitayaśā mahākavirāsīt | tena ca raghuvaṃśa-kumārasambhava-meghadūtābhidhaṃ kāvyatrayaṃ, śruticandrikābhidha utkaladeśapracalito vedoktakammapratipādakaprabandho jyotirvidābharaṇanāmakaṃ kālajñānaśāstraṃ ca krameṇa niramāyi
anantarañca mālavikāgnimitra-vikramorvvaśī-śākuntalābhidhāni dṛśyakāvyāni praṇītāni | etañca tatkṛta jyotirvidābharaṇagranthe śeṣādhyāye sphuṭamupalabhyate yathā'manto'dhunā kṛtiriyaṃ śati mālavendra śrīvikramārkanṭaparājasare samāsīt” iti| “dhanvantariḥ kṣapaṇako'marasiṃhaśaṅkha vaitālabhaṭṭaghaṭaka[rpa] rparakālidāsāḥ | khyāto
varāhamihiro nṛpateḥ sabhāyāṃ ratnāni vai vararucirnava
vikramasya” | “yadvājadhānyujjayinī mahāpurī sadā
mahākālamaheśayoginī”
"śaṅkādipaṇḍitavarāḥ kavayastvaneke jyotirvidaḥ samabhavaṃśca
varāhapūrvāḥ | śrīvikramasya budhasaṃsadi prāptabuddhe stairapyahaṃ nayasakhaḥ kila kālidāsaḥ”| “kāvyatrayaṃ sumatikṛd raghuvaṃśapūrva jātaṃ tato nanu kiyacchrutikarmma vādaḥ
jyotirvidābharaṇakālavidhānaśāstraṃ śrīkālidāsakavito
hi tato babhūva” iti "varṣe sindhuradarśanāmbaraguṇairyyāte kateḥ
10.160.2
saṃjñite māse mādhavasaṃjñite'la vihito granthakriyopakramaḥ|'
iti ca anena 3068 aṣṭaṣaṣṭhāttaratrisahasrasaṃkhyake kallerabdavṛnde yāte tadupavyakaraṇaṃ suvyaktam | idānīñca kalergatābdāḥ 4675 teṣu nirdihre 3068 saṃkhyayoniteṣu 1507
varṣāḥ samāyānti | tena itaḥ 1607 varṣaṇaṇāt pūrvaṃ
kālidāsakavito jyotirvidābharaṇaṃ jātaṃ tataḥ pūrvaṃ rakha
vaṃśādikamabhūditi pratibhāti | etat sandarbhairyadyapi
dṛśyakāvyatrayakaraṇaṃ na pratīyate tathāpi dṛśyakāvyānāṃ
prāguktānāṃ jyotirvidābharaṇagranthāt paścāt kāle kālidāsakṛtatvena na teṣāṃ tatra samullekhaḥ, kintu tatsadṛśamleoke va
tatkṛtatvaṃ suvyaktameva | ṛtusaṃhāranalodayayoryadi tatkālidāsakṛtatvaṃ tadā tataḥ parācīnatayā na tallekhaḥ
kālidāsasya katamamanvayaṃ katamañca janapadamalañcakāra taccākalyāśaḥ | kintu tasya caritaviṣaye'smaddeśe bhūriyampravādamevaitittrāmāsti | tadatra sarvva vijñātumāya pradarśyate
kācit viduttamā kanyā vivāhārthaṃ pitrānītān bahūna
śāstrajñān dvijān vādavicāreṇa parājigye | evam
āgatyāgatya tasyāḥ sakāśāt vicāre parājayamāptā
pratinivṛtteṣu vareṣu taduttaraṃ parājayabhayenetare varā yaṭā
naivāgantumaicchan tadā tatpitā vicārābhāvenaiva āgatamātnāya pātrāya kanyā deyeti pratijñāte pūrvvapūrvyavarānayane
niṣphalaprayatnatayā bahudhā khinnā jñāterthyā dūtāḥ enaryarānayanārthaṃ tanpittrā noditāḥ svārthānvitaganvāccheidatayā
kālidāsamalpabuddhimavetya tatkanyāyā varatvenāvadyāyauṃ
ninyuḥ | ānītāya ca tasmai avicāryya nahopaguṇau
tatpitā tāṃ kanyāṃ prāyacchat | evaṃ tasya vivāhe saṃdṛtte
10.160.3
dampatyoḥ parasparamālāpakāle kālidāsenāpabhraṃśaśabdamālābhijñe nāpabhraṃ śaśabdaḥ prāyoji | tat śrutvā ca tadbhāryyā
tamatyantaṃ tiraskṛtya gṛhāt niṣkāsayāmāsa | evaṃ patnyā
niṣkāsitaḥ kālidāso'tīva nirvedamāpadyāraṇyaṃ gatvā
sarasvatīmārādhya tatprasādāt labdhavidyaḥ gṛhaṃ prati
nivavṛte | āgatya ca rāttrau ruddhadvāraṃ gṛhaṃ vilokya
tena svapatnīṃ prati (anāvṛtakapāṭaṃ dvāraṃ dehi)
ityabhihitam tat śrutvā ca svaraviśeṣeṇa taṃ svapatimavagamya
kālidāsapatyā'nuyuktam (asti kaścit vāgviśeṣaḥ) iti
ityevaṃ patnyā kate vāgviśeṣākṣāvapraśne mahākayaṃ paṭalayaghaṭitamiti jñātvā tatpratyekaikaṃ padamadhikṛtya tena ślokaikaṃ
kāvyaṃ viracitam | tatra mahākāvyasya astīti prathamaṃ
padamadhikṛtya “astyuttarasyām” ityādi saptadaśasargātmakaṃ
kumārasambhavanāmakaṃ mahākāvyam, kaściditi dvitīyaṃ padamadhikṛtya “kaścit kāntāvirahaguruṇā” ityādikaṃ meghadūtākhyaṃ khaṇḍakāvyam, “vāgiṣetheḥ” iti tṛtīye pade tadekadeśaṃ
vāgiti padamadhikṛtya “vāgarthāviva saṃpṛktau” ityādikamūnaviṃśatisargātmakaṃ raghuvaṃśākhyaṃ mahākāvyañca tena
kramaśo racitam | tadracanayā ca kālidāsaḥ sarvvatra
prathitasukavitayā prakhyātimupalabhya krameṇa vikramādityasya
sabhāsadatām āsasādeti
mālavikāgnimitrasya tatkṛtatvaviṣaye kecit sandihānā
evamāhuḥ| kālidāsasañjñākāstayaḥ kavaya āsan tatra eko
vikramādityasabhyaḥ, aparo bhojadevasabhyaḥ aparo bhāminīvilāsakarttā jagannāthamiśraḥ abhinavakālidāsasañjñaḥ
teṣāṃ madhye prācīnakālidāsasya naiṣā kṛtiḥ śākuntalasyeva
tatra vāgvaidarbhīvirahādityanyasyaiveṣā kṛtiriti
10.160.4
tatra mālavikāgnimitrasya prācīnakālidāsakṛtitvābhāvaṃ
nadīyasandarbhasya bhojadevapitṛvyasabhāsadbhūmikena daśarūpake
kathanāt mālavikāgnimitranāmatvena samudāhraḥ saṅgacchate
bhojadevāttasya prācīnatve eva taduddhāraḥ saṅgacchate nānnayathā
bhojadevena ca sarasvatīkaṇṭhābharaṇe anyagranthāddaṣṭāntai rmālavāgnimitranāṭakapadyasya samudāhrāttu tadgranthasya gataḥ
prācīnakālidāsakṛtitvam nānyakṛtetīti niścetavyamityekaike
śrīharṣadevanṭapateḥ sabhyasya ratnāvalyādikārakasya dhāvakasyaiva tataḥ prācīnanāṭakakarttṛtvena tadgranthopodghāte tasya
nābhollekhāt prācīnasyaiva kālidāsasya tatkarttṛtvaṃ yuktyaktam ; bhojadevasabhyakālidāsasya tatkarttṛtve tataḥ prācīnābhijñānaśakuntalādirūpanāmakīrttanasyaivocitatvena kimiti tadapekṣyātiviprakṛṣṭadhāyakādināmotkīrttanam ?
sannikaṭaṃ parityajya viprakṛṣṭagrahaṇasyā nyāyyatvāt | prācīnakālidāsasya mālavikāgnigranthakarttṛtve'nyā prācīnatvena
prathitapraśastyatvena ca tannāmollekhasyaivocitatvāt
bhojadevasabhyakālidāsasa bhojadevakālikaḥ tadetat
bhojaprabandhe varṇitaṃ yathā “bhavannāmnā kāntakṣarāṇi saubhāgyāvarttānyetāni kasya vā devasya bhavadvirahaḥ
sujanān bādhata iti | tataḥ kaṃvilikhitaṃ rājñohaste
kālidāsa dūti rājā vācāyitvā pādayoḥ patati tatastannāsītayoḥ kālidāsabhojarājayorāsīt sakhyā”
“yasyāścauraścikuranikaraḥ kālidāsovilāsaḥ” praśasrarā0
“upamā kālidāsasya bhāraverarthagauravam | naiṣadhe padalālityaṃ māghe santi trayoguṇāḥ” | “kālidāsakavitvā
navaṃ vayaḥ” dūti ca udbhaṭaḥ | svārthe ka talopa
10.160.5
ye gagambhīracakrāṅgīṃ lakṣmīmivavibhūṣayā | sita haṃsekṣaṇayāṅgīṃ kāśacaurojjhitāmbarā | tīrajoṅgulanagneyānā
jalakhalitagāminī | lāṅgalāddhikṣitāpāṅgī kṣubhitā
sāgarāṅganā | adyaiva kuṭilāpāṅgī rājamārgeṇa gacchati | laṅghyate sā na vegena srotaskhalitagāminī
ucchāgargīnītamārgā sā yena vṛndāvanaṃ vanam | vṛndāvanasya
madhyena sā nītā yamanā nadī | rauhiṇeyena kharairdhantā toyavāsibhiḥ | sā yadā samatikrāntā nahī
vṛndāvanaṃ vanam | tadā khīrūpiṇī bhūtvā yamumā rāmamabravīt | prasīda nātha ! bhītā'smi pratilomena kammaṇā
viparītamidaṃ rūpaṃ toyasya mama jāyate | asatyahaṃ nadīmadhye rauhiṇeya ! tvayā kṛtā | karṣayena mahābāho !
svamārga vyabhicāriṇī | prāptāṃ māṃ sāgare nūnaṃ sapatyo
vegagarvitāḥ | phenahāsairhasiṣyanti toyavyāvṛttagāminīm | prasādaṃ kuru me vīra ! yāce tvāṃ kṛśaṇapūrvaka !
suprasannamanā nityaṃ bhavasva tvaṃ surottama !| karṣaṇyāyudhahastosri ropo'yaṃ vinivartyatām | gacchāmi saraṇau
mūrdhnā tavāhaṃ lāṅgalāyudha ! | mārgamādiśabhikṣāmi ka
gacchāmi mahābhuja !” | “pracchāmāvanatāṃ dṛṣṭvā yamunāṃ lāṅgalāyudhaḥ | pratyuvācāthanavadhūṃ sāntvānvitamidaṃ vacaḥ
lāṅgalādiṣṭamārgā tvamiyaṃ me priyadarśane ! | deśamambu pradānena plāvayantyakhilaṃ śubhe ! | eṣa te subhru ! sandeśaḥ kathitaḥ
sāgarāṅgane ! | śāntiṃ vraja mahābhāge ! gamyatāñca yathāsukham | lokā hi yāvat sthāsyanti tāvat tiṣṭhatu me
yaśaḥ yamunākarṣaṇaṃ dṛṣṭvā satrai te vrajavāsinaḥ”
kālindīṃ bhinatti bhid-lyu 6ta0 | kālindībhedane'pyata amaraḥ | [stvārthapatyāṃ saṃjñāyām
10.160.6
kāliman pu0 kālasya bhāvaḥ imanic | kṛṣṇatve “snānaśānamatikālimālayo” māghaḥ
kālimmanyā strī ātmānaṃ kālo manyate bhan-kham-mum
hrakhaḥ | ātmānaṃ kṛṣṇatayā manyamānāyām striyām
kāliya pu0 ke jale ālīyate ā+lī-mūlavibhujā0 ka
nāgabhede kāliyadamanaśabde vivṛtiḥ | “lakṣyena nārkhāt
kila kāliyena makṣaṃ visṛṣṭa yamunaikakā yaḥ” raghuḥ
“bolāṅgi kākiyakulā yamasyeva svasā svayam” māghaḥ
“kāliyaṃ takṣakañcaiva piṅgala salimaṅkakam” ti0 ta0gaha0
pu0] garur̤amiyā bamunāhradajale nilīnālā tasya tathātvam
kāliyadamana pu0 kāliyaṃ damayati dama--ṇic-lyu
vāsudeve kṛṣṇe tatkathā bhāga0 10
Linked texts (1)
- Subhāṣitaratnabhāṇḍāgāra — Kāśīnātha Pāṇḍuraṅga Paraba 1886, Sanskrit