Vacaspatya 12.1-3.4

12.1-3.4

"tatrāvivakṣitavācyo nāma lakṣayāmalo dhvaniḥ| lakṣaṇāmūlatvādevāla vācyamavivakṣitaṃ bādhitasvarūpam | vivakṣitānyaparavācyasyabhidhāmūlaḥ | ata evāla vācyaṃ vivakṣitam anyaparaṃ vyaṅgyaniṣṭham ala hi vācyo'rthaḥ
svarūpaṃ prakāśayanneva vyaṅgyārthasya prakāśakaḥ | yathā
pradīpo ghaṭasya | abhidhāmūlasya bahuviṣayatayā yathācirddhyeyaḥ avivakṣitavācyasya bhedāvāha" vṛttiḥ
"arthāntaraṃ saṅkramite vācye'tyantaṃ tiraskṛte
avivakṣitavācyo'pi dhvanidvaividhyamṛcchati” sū0
„avivakṣitavācyo nāma dhvanirarthāntarasaṅkramitavācyo'tyantiraskṛtavācyaśceti dvividhaḥ| yatra svayamamupayujyamāno
mukhyo'rthaḥ saviśeṣaṇeḍarthāntare pariṇamati tatra mukhyārthasya
svaviśeṣaṇaparyāntara saṅkramitatvādarthāntarasaṅkramitavācyatvam
yathā | "kadalī kadalī karabhaḥ karabhaḥ karirājakaraḥ karirājakaraḥ | bhuvanatritaye'pi vibhartti tulāmidamūruyugaṃ na
camūrudṛśaḥ”| ala dvitīyakadalyādiśabdāḥ yaugikarūḍhamabhiyā
sāmānyakadalyādirūpe mukhyārthe bādhitā jāḍyādi
guṇaviśiṣṭasyārthaparā” jāḍyādyātiśayaśca vyaṅgyaḥ
yatta punaḥ svārthaṃ sarvvathā parityajannarthāntare pariṇamati
tana mukhyārthasyātyantaritatvāttyantiraskṛtavācyatvam
yathā "niḥśvāsāndha ivādarśaścandramā na prakāśate”
atrāndhaśabdo mukhyārthe bādhito'prakāśarūpamarthaṃ bodhayati
aprakāśatiśayaśca vyaṅgyaḥ | andhatvāprakāśatatvayoḥ sājātyāviśeṣābhāvābhāvāñjārthāntarasaṅkramitavācyatvam
yathā “bhama dhammia ! vīsattho so suṇaho ajja
mārio deṇa| godāvarikacchaḍakaḍuṅgavāsinā darīvasīhena”| ala bhrama dhārmiketyato bhramaṇasya vidhiḥ