Vacaspatya 15.10
Vācaspatya 15.10
- Language
- Sanskrit
15.10.1
varṣabhede ca kimpuruṣaśabde
vivṛtiḥ 3arddhadupāsakabhede hema0
kinnareśa puṃ ita0 | kuvere tasya tadadhipatyakathā kāśī0 kha0
13a0yathā “varaṃ dadāmi te vatsa ! tapasā'nena toṣitaḥ
nidhīnāmadhināthastvaṃ guhyakānāmadhīśvaraḥ | yakṣāṇāṃ
kinnarāṇāñca rājā rājāñca suvrata ! | patiḥ puṇyajajanānāñca sarvveṣaśaṃ dhanadobhava” kinnareśvarādayopyatra
kinnu avya0 kiñca tu ca ha0 | 1praśne, 2vitarke 3sādṛśye
4sthāne ca jaṭādharaḥ padadvayamitya ke
kipya pu0 suśrutokte purīṣaje kamibhede | "athavā vipravāḥ
kipyagandhiyā gaṇḍū padākhyā| buravohisukhāścai va sapta vaite
purīpajāḥ” suśru0
kim tri0ku-śabde vā0ḍimra | 1kutsite śajijñāsite 3vitarkaviṣaye| 4kutsāyāṃ 5gaī ṇe 6 vitakre 7praśne 8 sādṛśye,
(prakāre) 9karaṇe ca avya0jaṭā0 10īṣadarthe 11atiśaye gaṇātnam | tatra liṅgiṣusya sarvvanāmratā ke
kasyai ityādi “ke yūyaṃ sthala eva saṃprati dayaṃ pratroviśe-ṣāmrayaḥ”sā080| “kasya nātha ! samartha kauravalaṃ vyombā
namālambo' udbhaṭaḥ |'koyaṃ nayā bharyāta kavitā kāsibho
kautukāya”prasaṅgarā0 | "kasmiṃścidvanāī śe bhāsurakonāma
siṃhaḥ prativasati' pañcatantram | “kāṃcciṣu canū vijñātaṃ saṃvijñātaṃ bhavati” suśrutakalpitaḥ | ninditārthe' kiṃrājā
kiṅganaiḥ ityādi | “kiṃrājā yo na rakṣati” “sa kiṃbakhā sādhu na śāsti yo'dhipam” kirā0 ityādi tatra
īṣadarthe na kimapyasyāsti | kiñcidapi nāstītyarthaḥ
atiśaye kimapyepa pragalbhase atiśayitaṃ pragalbhase ityarthaḥ
avyayasya praśne “kimidaṃ kinnararkāṣṭha suhyate” raghuḥ
tatra kiṃśabdaśaktikodhārthamakāro gadādhareṇa śaktivāde
darśito yathā
15.10.2
“kiṃpadasya jijñāsite śaktiḥ etadeva svīyajijñāsājñāpamāya kiṃpaṭaghaṭitapraśnavākyaṃ prayujyate | tatohemyavācakakiṃpaṭasya samabhivyāhṛtapadopasyāpyatāvacchedakadharmmāvacchitravidheyatāniṅkapitoddeśyatāvacchedakatvena vaktṛ jijñāsito dharmaḥ pravṛttinimittaṃ upasthāṣyatāyacchedakatvānasapalakṣyatānugamakaṃ śābdabodhe tadabhānāt | eyañca
kaḥ pacatītyataḥ pākakartitvāvacchinnavidheyatāniṅkapitoddeśyatāvacchedakatvena jijñāsito yo dharmmānnāhānupacatītyākāro'nvayabodhaḥ pratipādyate kiñciddharmmānacchiśeoddeśyatānirūpitapākakṛtitvāvacchinnavidheyatāśālijñānaṃ bhavalityākārikāyā jijñāsāyāstādṛśabodhaviṣayakatayā
tādṛśecchāviṣayībhūtajñānajanakādvrāhmaṇaḥ pacatītyuttaravākyānnirviriti tādṛśapraśnānantaraṃ tathaivottaraṃ prayujyate | na caivaṃ prameyaḥ pacatītyuttaravākyasya kathaṃ tādṛśapraśnānantaraṃ na prayujyate tajjanyajñānasyāpi tādṛśecchāviṣayatvāditi vācyaṃ jijñāsāviṣayībhūtasvasamabhivyāhṛtapadopasthāpyavidheyavyūnavṛttadharmāvacchinna eva tādṛśakiṃpadasya śaktatrabhyupagamāt | abhedena svāthīnvayiddeśyavācakapadāntarasamabhivyāhṛtakiṃpadasya śakyatāvacchedakagarbhe ca svārthabhedānvayitāvacchedakatvopalakṣitadharmanyūnavṛttitvamapi dhammīṃśe viśeṣaṇaṃ deyamataḥ ko brāhmaṇaḥ pacatītyādipraśnānantarañcaitraḥ pacatītyādikamuttaravākyaṃ prayujyate natu manuṣyaḥ pacatītyādikaṃ manuṣyatvāderbrāhmaṇatvādyanyūnavṛttitvāsadanavacchinneddeśyakatvena jñānaviṣayecchāyāstatrāpratīteḥ evaṃ yatroddeśyapratāvacchedake
15.10.3
kiṃpadārthasyābhedenānvayastatra tadvayayitāvacchedakadhammīvacchinnaviśeṣyatāpannatadanavayitāvacchedakadharmmanyūnavṛttadhammīvacchinnoddeśyatāvacchedakatāvattvaprakārakajñānagocarecchā kiṃpadena bodhyata'taḥ kati ghaṭāḥ santītyādau ḍatipratyayārthe
saṃkhyādau kiṃpadārthasya jijñāsitadharmāvacchinnābhedenānvayāt saṃkhyātvanyūnavṛttitvagatvatvādyavacchinnoddeśyatāvacchedakatānoṣajanakaṃ daśasaṃkhyakā ghaṭāḥ santītyuttaraṃ tatra prayujyate | yatnoddeśyatāvacchedakībhūtavibhaktyādarthe bhedena kiṃpadārthānvayaḥ kasya putraḥ sundara ityādau
tatra yādṛśasambandhena yadarthānvaye yadanvayastatra tādṛśasambandhena viśeṣyasaṃsargikatvaviśeṣitatadavacchinnanirūḍheddeśyatāvacchedakatāvacchedakatāvattvaprakāra jñānagocarecchā
pratīyate evaṃ vidheyāṃśakakiṃpadasya svasamabhivyāhṛtapadopasthāpyatāvacchedakatvopalakṣitadharmāvacchinnoddeśyatānirūpitavidheyatāvacchedakatayā jijñāsito viśeṣadharmāstadavacchinne śaktirityayaṃ ka ityādau idantvāvacchinnāṃśe
vidheyatāvacchedakatvena jijñāsitadharmma vāmityākārako'nvayabodhaḥ | tena tadviṣayakajijñāsājanarujñānajanakaṃ cāyaṃ
brāhmaṇa ityādyuttaravākyaṃ tādṛśapraśnānantaraṃ prayujyate
evaṃ yatna vedyeve vidheyatāvacchedake vā kiṃpadārthasya
tadavacchedakadharmmasyābhedena vānvayaḥ idaṃ kim idaṃ kiṃdhana'
bhavataḥ kati putrāḥ bhavān kasya putra ityādau rītiḥ
paryavadrūḍhanīyā “kiminduḥ kiṃ padma kimu sukuravimbaṃ
kimu mukha' kimaṅge kiṃ' maunau kimu madanavāṇau
kimu dṛśau | kaṭo vā guccho vā kanakakalaśau vā kimu
15.10.4
kucau taḍidvā tārā vā kanakapālikā yā kimabalā”
ityādāvavyayakimo vāśabdasyeva vitarko'rthaḥ | vitarkaśca
prayoktuḥ sambhāvanākkaṃ jñānaṃ tadarthasya ca viśeṣyatāsambandhena prathamāntapadopasthāpyaviśeṣye prakāritāsambandhena
tattva ca viśeṣaṇasya candrāderanvayaḥ nāmārthenāmārthārthasya
bhedānvaye'virodhāt | yatna viśeṣaṇavācakamapi prathamāntaṃ
tatvābhedasambandhāvacchinnaprakāritāsaṃsargaḥ yatra tu prakṛtyarthasya
viśeṣatyatā svārthabodhakaṃ vibhaktyantaṃ, yatna kiṃpadāsattve
tādṛśavibhaktayantasvasadāyarthasya viśeṣye yādṛśasambandhenānvayastādṛśasambandhāvacchinnaprakāritaiva tādṛśārthasya
kiṃpadārthe saṃsargo'taḥ kimindurityādāvabhedena candrādiprakārikā dhanāmidaṃ kiṃ caitasyetyādāvāśrayatvāṭisambandhe na
caitrattvādiprakārikā sambhāvanā niyamataḥ pratīyate
kimindurityādau sambhāvanātrośvettaraṃ tatprayojakārūādakatvādapratītirnāntyāṃ | kṛścārthakamapi kacitkiṃpadaṃ
yathā kiṅkattaurityādau |”
kimicchaka tri0 kimicchasi kimicchamīti pṛcchati pṛṣṭho0
kimicchasi kimicchasīti praśnakārake bhojanādyārthamāhvā
nāya niyukte bhṛtyādau | “samagomodakai rakhai rharattataṃ na
ca bhūriṇā| goṣitrastena rājendra ! vividhaiśvakimicchakaiḥ”
bhā0 śā0 28 “kimicchasi kimicchasītipraśnakāra kairbhṛtyaiḥ
vividhairgovastrādibhirnimantrayadbhiḥ” nīlakaṇṭha kimicchasīti
praśnena dānārthaṃ kāryāntaṃ grāhayaṃtyatastatna pṛṣo0 | mārkaṇḍeyapurāṇeokte vatabhede pu0 tadvate ki “purohitasya vīrāyā(tannāmarājamahiṣyāḥ) vadato'rjunaṃ prati | kaḥ kimicchati duḥsādhyam kāryaṃ kriyatāmiti | kasyamasya
15.10.5
sahiṣyo kimicchakasamupāsitā | rājaputro'pyatiśicru śrutvā
paurohitaṃ vacaḥ | pratyuvācārthinaḥ sarvvān rājadvārasumāgatān | mayā sādhyaṃ śarīreṇa kāryaṃ kiñcit abhīta
bhe| mama mātā mahābhāgā kimicchakasamupāsitā| śṛṇvantu
me'rthinaḥ sarvva pratijñātaṃ mayātna vai | kimicchatha dadāmyevaṃ
kriyamāṇe kimicchake” arthino'bhiṣāpāturūpadānārtha
vecchāprannapūrvakaṃ taddānaṃ vihitamiti tasya tathātvam
śṭacchaviṣayaprannapūrva kaśceṣṭa kārūpadeyamātne 'pi “prati
śrayān sabhāḥ kūpān prapāḥ puṣkariṇīstathā | naityakāni
ca sarvvāṇi kimicchakamatīva ca” bhāgyā06685 ślo0
kimodin tri0 kimidānīmiti carati kim+idānīs+dani pṛṣo0| kimidānīmityevaṃ caraṇaśīle piśunekhale “dve ve bhṛttamamavāyaṃ kimodine” ṛ07,104,2,
“kimodine kimidānīmiticarate piśunāya” bhā0 “vilupantu yātudhānā atriṇo ye kimodinaḥ”atha01,7,2,
kimu avya0 ke-ḍisu | 1praśne, 2niṣedhe, 3vitarke, 4nindāyāñca medi0 “kimu bhīrurarātya se” bhaṭṭiḥ
kimuta avya0 kiñca uta ca dṛ0 | 1praśne, 2vitarke 3vikalpe,
4atiśaye ca | kaimutikanyāyaḥ tasya śabdadvayātmakatve tadva
syāditi bodhyam “āho utāho kimuta vitarke kiṃ
kimuta ca” hema0 kim-uta iti chedaḥ tena kimutetyekaśabdakalpanaṃ cintyama
kimpaca tri0 kiṃ pacati paca-ac | kṛpaṇe rāyamu0 | sa hi
ātmodarapūrtti samarthamātraṃ pacati nānyatkarttārthāvyathodānaparyāptam | iti tasya tathātvam
kimpacāna tri0 kim+paca ānac | ātmodarapūrttimātrapayyāptapākakarttari kṛpaṇe amaraḥ | [latāyāṃ ratnamā0
kimpāka pu0 kutsitaḥ pāko'sya | (mākhāla) mahākāla
15.10.6
kimpanā strī bhā0prasiddhe nadībhede “kimpanā ca viśalyā ca
tathā vaitaraṇī nadī” bhā0sa06 yarukṣaśrābhavatpane | “vitastāñca mahābhāga ! kāverīñca mahānadīm | śoṇañca puruṣavyāghra ! visalyāṃ kimpa nāmaci” bhā030188a0
kimpu(mpū)ruṣa pu0 kutsitaḥ pu(pū)ruṣaḥ | devayonibhede
devagāyake amaraḥ| sa ca aśvākārajaghanaḥ narākāramukhaḥ
kinnarastu aśvākāravadanaḥ narākārajaghana iti tayorbhedaḥ
ataeva “rākṣasāśca pulastyasya vānarāḥ kinnarāstathā’
iti pulastyasya vaṃśamuktvā “pulahasya sutāḥ rājan !
śalabhāśca prakīrttitāḥ | siṃhāḥ kimpuruṣā vyāghrā yakṣāhaṃskhāstathā” bhā0 ā066a0 pulahavaṃśe kimpurupasya
kīrttanam | ataeva bhāga0 8.20,12. “nedurmṛdaṅganabhayaḥ saṅghaśogomakharvva kimpa rupakinnarājayuḥ”
tayorbhedena nirdeśaḥ | “sa yaṃ puruṣamālabhata sa
kimpuruṣo'bhavat” śata0brā0 1,2,3,6, kiṃpuruṣāvāse
2varṣabhede| kutsitapuruṣatvasāmyāt parasparabhedābhiprāyeṇa
ubhayorapya bhayaparatā tena kacit kinnaravavarṣamityucyate
kaciñca kimpuruṣavarṣam iti | tadadhiṣṭhānadeśabhedaśca varṣabhedaḥ
sa ca“kinnaravarṣamato harivarṣamiti vibhajya” “mālyavajjāladhimadhyavartti yat tattu bhadraturagaṃ (sukhena turaṅgatavyam) jagurbudhāḥ”si0śiroktaḥ bhāga05,16, “kimpu ruṣe
varṣe ityuktam | “deśaṃ kimpuruṣāvāsaṃ drumaphūlaiśca rakṣitam” bhā0sa027a0 | “drumaḥ kiṃpuruṣaiśca upārate
dhaneśvagm” bhā0 sa010a0 | “kāśmīrarājo gomarddaḥ
kadrūpādhipatistathā | drumaḥ kimpurupaścaiva parvvatīyohānāmayaḥ” harivaṃ082a0
“priyāmukhaṃ kimpuruṣasya cumbe” “yadṛcchayā” kimpuruṣāṅganānām” kumā0 | [rājina ca
15.10.7
kimpuruṣeśvara pu0 6ta0 1kubere kimpuruṣavarṣeśvare 2drumābhisekimbarā strī kiñcit vibhartti bhṛ-ac | nalīnāmagandhadravye
śabdaca0
kiyat tri0 kim+parimāṇe, vatup kimaḥ kādeśaḥ basya yaḥ
kiṃparimāṇe “gantavyamasti kiyadidyasadṛ bravāṇā,, sā0,
da0, “madarthasandeśamṛṇālamantharaḥ priyaḥkiyaddūramiti
tvayodite” “bhavetmībhiḥ kamalodayaḥ kiyān” naiṣa0,
striyā0 ṅīp “niviśate yadi bhūruhikṣā pade sṛjati sā
kiyatīmiva na vyathām”naiṣa0
kiyadetikā strī kiyat etat ārabhyamāṇāṃ karo'ta ṇici
ḍiḍpve ṭilope ṇvul| udyoge utsāhe hema0 | trikā0
kiyatedarketi pāṭhaḥ prāmādikaḥ
kiyāmbu tri0 kiyadambu yatra vede pṛṣo0lopaḥ | kiṃpramāṇāmbuyukte “kiyāmbula śevata pākadurdhvā vyalbakā..
ṛ0 10,16,12.
kiyāha puṃ ratnāyarye aśne hemaca0
kiyedhās avya0kiyatprakāre ityarthe nirudda 10“haptāya vajamīṇānaḥ kiyedhāḥ,, va0,1,61,10, “kiyedhāḥ kiyadvāiti” bhā0
kira puṃstrī kṛ-ka| 1śūkare amaraḥ striyāṃ jātitvāt ṅīṣ
2vikṣepakamāle tri0| kīryyate'tra ādhāre kṛ-ghañarthe ka
3khalakāravikṣepadeśe paryyannabhūmau| kirātaḥ
kiraka puṃ khalyaḥ kiraḥ astya kan |1vālaśūkaure2lekhake ca trikā0
kiraṇa puṃ kīryyate paritaḥ kṛ-karmmaṇi kyu | sūryādeḥ
raśmau “stakiraṇapariveṣonmeṣaśūnyaḥ pradīṣaḥ” raghuḥ
“ekohi doṣo guṇasannipāte nimajjatīndoḥ kiraṇegvivāṅkaḥ” kumā0 | tataḥ karīṣaścā0 caturarthyāṃ vuñ
kairaka tannirvṛttādau tri0 | [kārā0
kiraṇamālina puṃ kiraṇānāṃ mālā'styasya ini | sūryye
kirāṭikā strī0 kire paryyanta bhūmau aṭati aṭa-ṇvul
paryyanta bhūmicārinyāṃ bhārikāyāṃ pañcaśālyām śabdaci0
15.10.8
kirāta puṃstrī kiratyavantyādibhyaḥ svārthe'vasthānaṃ paryantabhūmirastyati
ṛta-aṇ upa0sa0 | 1nīcajātabhede sa ca avaskaraniḥkṣepasthānaparyantadeśāśrayaḥ yatrārthādaḥ| jātiśabde vihitaḥ
"taprakṛṣṭaṃ samārabhya rāmakṣetrāntakaṃ śive ! | kirātadeśo vijñeyo vindhyaśaile'vatiṣṭhate” iti śaktisaṃgamokte 2deśabhedepa0 bhūmni | bṛhat saṃ0kūrmma vibhāge 3aiśānyarukte 3deśabhede ca “aiśānyāṃ merukanaṣṭarāvyupakrame “khanarājyākirātacīnakaulindāḥ ityuktam
taddeśānāṃ rājā aṇ | kairāta taddeśanṛpe vahuṣu
aṇoluk | kirātāḥ| te ca kramaśo vedānadhyayanādinā
vṛṣalatvamāptā yathā'ha manuḥ “śanakaistu kriyālopādimāḥ
syuḥ vyalajātayaḥ | vṛṣalatvaṃ gatā loke brāhmaṇādarśanena
ca” | pauṇḍrakāñcauṇḍradraviḍāḥ kāmbojā yavanāḥ śakāḥ
pāradāpahravāścīnā kirātāḥdaradāḥ khasāḥ”iti | jātau
striyāṃ ṅīṣ | 4sattvabhede puṃstrī0 “kirātastyā striyāṃ
cāmaragrāhinyāṃ matsayajātyantare dvayoḥ” keśavotkeḥ
5cāmaragrāhinyāṃ strī | “nisaṃkhyāṃ pārśvagatāṃ kirātīm” raghuḥ “kirātīṃ-cāmaragrāhiṇīṃ dāsīm” malli0| tapasyadarjunaprasādārthaṃ kirātarūpeṇa gatatvāt 6śive
tasya patyāṃ tathārūpāyāṃ7durgāyāṃ strī ṅīṣ “kirātī
kṣīravasanāṃ caurasenānamaskṛtām| ājyapāṃ somapāṃ saumyāṃ
sañcai parvvatavāsinīm” harivaṃ0108a0durgāstave| tatra vyāṣe
“mṛgyāphalaiḥ keśariśāṃ kirātāḥ” “yadvāyuriṣṭamṛgaiḥkirātaiḥ, kramā0 | 8bhūminimbe pu0 rājani0 6ghoṭakarajake sārasvataḥ
Linked texts (1)
- Rasakalpadruma (Jagannātha Miśra) — Jagannātha Miśra 1600, Sanskrit