Pramāṇa · Search · About · API

Vacaspatya 16.1-3

Vācaspatya 16.1-3

Language
Sanskrit

16.1-3.1

kīṭākhyepu rātriṣu
kīṭagardabhaka pu0 kīṭabhede kīṭaśabde vivṛtiḥ
kīṭaghna pu0 kīṭaṃ hanti hana-ṭak | kañje rājani0
kīṭajā strī0 kīṭebhyo jāyate jana- ḍa | jātṛṇi lākṣāyām
ratnamālā02kīṭajātamātre tri0| [ haṃsapadī'kṣe rājani0
kīṭapādikā strī kīṭāḥ pāde mūle'syāḥ'hrap attarūpam
kīṭamaṇi pu0 kīṭepu maṇiriva | khadyote śabdaci0
kīṭamātṛ strī kīṭasya māteva mūle bahulakīṭaprabhavāt
haṃsapadīvṛkṣe bhāvapra0
kīṭamārī strī kīṭān mārayati sevanena sṛ-ṇic-aṇ
upa0sa0gaurā0 ṅīṣ mudhanmate ṣaṇ īp | haṃsapadīvṛkṣe
rājani0 | [urccāciṇḍā) itikhyāte kīṭabhede śabdaci0
kīṭamaṣa pu0 kīṭomèṣa iva | nadītīre sikatāmadhye sthāpite
kīṭasaṃjña pu0 kīṭaḥ saṃjñā yasya ! “karkaṭāhivṛścakīnā makarānyārjaṃśca kīṭasañjñāḥ syuḥ” jyo0 uktapu karkaṭādiṣu
rāśiṣu kīṭākhyādayo'pyattra | yadyapyeṣāṃ sarveṣāṃ
kīṭasaṃjñā tathāpi kvacit kīṭaśabdasya vṛścikarāśaumātraparatā yathā “hariḥ kīṭaghaṭena ca” patākīvedhe
vṛścikasyaiva siṃhakumbhābhyāṃ vedhāttasyaiva grahaṇam
koḍera pu0 kola erac jasya ḍaḥ | taṇḍulīyāke-bhāvapra0
kīdṛkṣa triliṅgaye dardinamas kim+dṛś-ksa kyādeśe dīrghaḥ
kimprakāre | kin | kīdṛś | kaṅ | kīdṛśa tatpārthe tri0
tatra kaṅi striyāṃ ṅīp, ksi ṭāp itibhedaḥ | “priye ! sa
kīdṛk bhavitā tava kṣamaḥ” naiṣa0 | “yadyetāni jayanti
hanta paritaḥ śastrāṇyamoghāni me tadbhoḥ kīdṛgasau vivekavibhavaḥ kīdṛk prabodhodayaḥ” prabodhaca0
kīnāśa pu0 kutsitaṃ nāśaryāta, kīcanāśa bāca kliśnāti
nikhā | 1yame “didhikṣa kīnāśāniketanātithim”
māghaḥ | 2vālo pacī amaraḥ striyāṃ jātitvāt ṅīṣ

16.1-3.2

3prabhubbe 4kṣudre 5 kṛpaṇe ca tri0 medi0 | “kīnāśo
govṛṣo yānamaṅkakārasya veśma ca | viprasyauddhārikaṃ
deyamekāṃśañca pradhānataḥ manuḥ “kīnāśaḥ karṣakaḥ” kullū0
“śunaṃ na phālā visrapantu bhūmiṃ śunaṃ kīnāśā abhiyantu vāhaiḥ” ṛ04,57,8, “kīnāśāḥ balīvardvarakṣakāḥ”
bhā0| “nādriyante yathāgāvo kīnāśāddava gojaram” bhāga01,
30,11 | śūdre “ya uddāyatamānāvya kīnāśamabhidhāvate
chīyate sadyaśaḥ sphītaṃ mānaśvāvajñayā hataḥ” bhāga0322,62
kīra puṃstrī kītaṃ īrayati īra-ṇic-ac | 1śuke pakṣibhede amaraḥ | “khagavāgiyamitpato'pi kiṃ na sudaṃ dhāsyati ? koragauriva” naiṣa0 jātitvāt striyāṃ ṅīp
2 kāśmīradeśe pu0 bhūripra medi0 alpārthe kan | kīraka
śukamātre saṃjñāyāṃ kan | vṛkṣabhede jayaṇake ca gharāṇiḥ
kīravakṣaka na0 kīrasyeva vakṣo'sya kap | (syauṇeyaka) nāma
sugandhidravye rājani0
kīri pu0 kīryyate vikṣipyate kṛ-krāki | 1stotre “kīriṇā
devākṣamasopaśiṣyan” ṛ05,40,8, “kīriṇā stotreṇa”
bhā0 2stutyādipu vikṣipte tri0 | “asyā hṛdā kīriṇā
manyamānaḥ” ṛ05,4,10, “kīriṇā stutyādipu vikṣiptena
hṛdā”bhā0 3stotari tri0 niru0 “vasu stuvate kīraye”
ṛ0 6,23,2, “kīriritistotnāma” bhā0 “sakhāyaṃ
kīricodanam” ṛ0 6,45,66, “kīrīṇāṃ stotṝṇāṃ
codanaṃ prerakatāram” bhā0
kīreṣṭa pu0 korasya dṛṣṭaḥ | 1yānmaḥ ce 2khākhoṭavṛkṣe (śrākharoṭa) 3śalamadhūkavṛkṣe ca rājani0
kīrṇa tri0 kṛ-kta | 1vyācchane 2nicite 3vikṣipte 4hiṃsite ca medi0 | “dharmāvadattamukhaśra mbhiḥ kīrṇaṃ vartmā”
śaku0 | “kīrṇaṃ śanairanukapolamane kapānām” māghaḥ

16.1-3.3

kīrtti strī0 kṛ-bhāve ktin ni0 nibhāviḥ | 1vikṣepe 2hiṃsane 3yācchādane ca
[ kathane
kīrttana na0 cu0kṛta kīrttiṃśaḥ sautra- kīrtta vā bhāve lyuṭ
kīrttanā strī cu0 kṛta kīrtteṃge bhāve yuc , kathane
karmmāṇi yuc | 2yaśasi śabdaratnā0
kīrtti strī sau0kīrtta ktin | 1prasāde medi02śabde 3dīptau
4mātṛkāviśeṣe ca śabdaratnā0| vistāra 6harṣe ma ca viśvaḥ
7khyātibhede amaraḥ | khyātibheṭaśca dhārmyaṃ katyādi praśastadharmma yaśavena nānādeśīya kayana jñānaviṣayatā | kīrtti su
jīvato mṛtasya vetyattra viśeṣonāsti | “yasya kīrttiḥ sṛtā
loke dhanyaṃ tasya sujīvitam” nītisāre “sambhāvitasya
cākīrttirbharaṇādatiricyate” gītāyāñca jīvato'pi kīrttisattvasyokteḥ| tatra dānādiprabhāvā khyātiḥ kīrttiḥ śauryyādiprabhavā khyātiryaśa iti kecityāśaḥkīrtyorbhidamāhuḥ
“kīrtti svargaphalāmāhurāsaṃsāraṃ nṛṇāṃ kila” ityanena
kīrtteḥ svargaphalatāktaḥ | jīvataḥkhyātiyaśaḥ mṛtasya
khyātiḥ kīrttiriti vibhāgastu na samyak “iha kīrttimavāpnoti pretya cānuttamaṃ sukham” iti manunā ihaloke
'pi kīrtti prāpterukteḥ | etena
“prajñāṃ yaśañca kīrttiñca brahmavarcasameva ca” manuvākyasya
“jīvatu yaśaḥ mṛtasya korttiriti” kullū 0vyākhyā cintyā
prāgdarśitānuvākayāntaravirodhāt kintu svargādiphalakadānādikarmma jaiva kīrttiḥ, śauryyādinā yaśa ityubhayorbhedasambhavena anuvākyasya tadarthaparatvamevocitam “svakāntikīrtti vrajadhauktikasrajam” naiṣa0
kīrttita tri0 kṛ0 kṛta—kīrttadvige kta

Linked texts (1)