Vacaspatya 29.11
Vācaspatya 29.11
- Language
- Sanskrit
29.11.1
ikṣvākau saṃsthite rājan ! śaśādaḥ pṛthivīmimām | prāptaḥ paramadharmmātmā so'yodhyāyāṃ nṛpo'bhavat | śaśādasya tu dāyādaḥ kakutstho nāma
vīryyavān | anenāścāpi kākutsthaḥ pṛthustvanenasaḥ sutaḥ
viśvarandhraḥ pṛthoḥ putrastasmāddārdraśca jajñivān | śrārdrasya
yuvanāśvastu śrāvastastasmājjo'bhavat | tasya śrāvastako jñeyaḥ
śrāvastī yena nirmitā | śrāvastasya tu dāyādo
dṛḍhadaśvo mahābalaḥ | dṛḍhadaśvasya dāyādaḥ kubalāśva iti
stataḥ | kuvalāśvasya putrāṇāṃ sahasrāṇyekaviṃśatiḥ
sarve vidyāsu niṣṇātā balavantaḥ sudāruṇāḥ | kuvalāśvaśca
pitṛto guṇairabhyadhiko'bhavat | samaye taṃ pitā rājye
dṛḍhadaśvo'bhyaṣecayat | kuvalāśvaṃ mahārāja ! nśūramuttamadhārmikam | putrasaṃ krāmitaśrīstu dṛḍhadaśvo mahīpatiḥ
jagāma tapase dhīmāṃstapovanamanitvaṅgā” | ityupakramya
madhukaiṭabhayoḥ sutatapastadvadhakathāne 203 a0
“mārkaṇḍeyauvāca | dhundhurnāma mahārāja ! tayoḥ
putro mahādyutiḥ | sa tapo'tapyata mahat mahāvīryyaparākramaḥ | vyatiṣṭhadekapādena japo dhamanisantataḥ
tasmai brahmā dadau prīto varaṃ vatre sa ca prabhum
devadānavayakṣāṇāṃ sarpagandharvvarakṣasām | avadhyo'haṃ bhaveyaṃ
vai vara eṣa hato mayā | evaṃ bhavatu gaccheti tamuvāca pitāmahaḥ| sa evamuktastatpādā maho''svastha jagāma ha
sa tu dhundhurvvaraṃ labdhvā mahāvīryyaparākramaḥ | anusmaran
pitṛbadhaṃ drutaṃ viṣṇvamupāgamat | sa tu devān sagandharvvān jitvā dhundhu ra marṣaṇāḥ | vabādhe sarvvānavakkiṣṇuṃ
devāṃca vai nśramam | samudre bālukāpūrṇa ujvālaka iti
smṛte | āgamya ca sa duṣṭātmā taṃ deśaṃ bharatarṣabha !
29.11.2
bādhate sma paraṃ śaktyā tasutasyāśramaṃ vibho ! | antarbhū
migatastatra bālukāntarhitastathā | madhukaiṭabhayoḥ putro
dhundhurbhīmaparākramaḥ | śete lokavināśāya tapobalasupāśritaḥ | uttaṅkasyāśramābhyāse niḥśvasan pāvakārcciṣaḥ
etasminneva kāle tu rājā satvavatāmbaraḥ | uttaṅkaviprasahitaḥ kuvalāśvo mahīpatiḥ | putraiḥ saha mahīpāla !
prayayau bharatarṣabha ! | saṅkhyairaikaviṃśatyā putrāṇāmaribharddanaḥ | kuvalāśvo narapatiranvito balaśālinām | samāviśattato viṣṇu rbhagavāṃstejasā prabhuḥ | uttaṅkasya niyo
gena lokānāṃ hitakāmyayā | tasmin prayāte durddharṣe
divi śabdo mahānabhūt | eṣa śrīmānavadhyo'dya dhundhumāro bhaviṣyati | divyaiśca puṣpaistaṃ devāḥ samantāt paryyavākiran | devadundubhayaścāpi neduḥ khayasamīritāḥ
śītaśca vāyuḥ pravavau prayāṇe tasya dhīmataḥ | viṣāṃgulāṃ mahatīṃ kurvvan vavarṣa ca sureśvaraḥ | bantarīkṣe vimānāni devatānāṃ yudhiṣṭhira ! | tatraiva samadṛśyanta dhundhuryatra
mahāsuraḥ | kuvalāśvasya dhundhośca yuddhaṃ kautūhalānvitāḥ
devagandharvvasahitāḥ samavaikṣantaharṣayaḥ| nārāyaṇena kauravya !
tejasāpyāyitastadā | sa gato nṛpatiḥ kṣipraṃ putraistaiḥ
sarvvato diśam | arṣṇavaṃ khānayāmāsa kuvalāśvomahīpatiḥ
kuvalāśvasya putraiśca tasmin vai bālukārṇave | saptābhirddi vasaiḥ
khātvā dṛṣṭo dhundhu mhābalaḥ | ākīryyoru vapustasya bālukāntarhitaṃ mahat | dīpyamāno yathā sūryyastejasā
bharatarṣabha ! | tato dhundhurmahārāja ! digamāvṛtya
paścimām | supto'bhūdrājaśārddūla ! kālānalasamadyutiḥ | kuvalāśvasya putraistu sarvvataḥ parivāritaḥ
29.11.3
abhiḍutaḥ śaraistīkṣṇairgadābhirmudgarairapi | paṭṭiśaiḥ parighaiḥ
prāsaiḥ khaḍgaiśca vimalaiḥ śitaiḥ | sa badhyamānaḥ saṃkruddhaḥ samuttasthau mahābalaḥ | kruddhāścamakṣayattaiṣāṃ śastrāṇi vividhāni ca | āsyādvaman pāvakaṃ sa saṃyaṃrttakasamaṃ tadā | tān sarvvānnṛpateḥ putrānadahat svena
tejasā | sasajjekāgninā kruddho lokānudvarttayanniva
cakṣaṣeṇa rājaśārddūla ! pureva kapilāḥ prabhuḥ | sagarasyātmajān kruddhastadvannūnamivābhavat | teṣu krodhāgnidagdheṣu
tadā bharatasattama ! | taṃ prabuddhaṃ mahātmānaṃ kumbhakarṇa
mivāparam | āsāsāda mahātejāḥ kuvalāśvo mahīpatiḥ
tasya vāri mahārāja ! susrāva bahu dehataḥ | tadāpīyata
tattejo rājā vārimayaṃ nṛpa ! | yogī yogena vadbhiśca
śamayāmāsa vāriṇā | brahmāstreṇa ca rājendra ! daityaṃ
krūraparākramam | dadāha bharataśreṣṭha ! sarvvalokāmayāya vai
so'streṇa dagdhū| rājarṣiḥ kuvalāśvo mahāsuram | suraśatrumamitraghnaṃ trailokyaśamadāparaḥ | dhundhorvadhāttadā
rājā kuvalāśvo mahāmanāḥ | dhundhumāra iti khyāto
nāmnā'pratiratho'bhavat”
kuve(be)ra pu0 kumbati dhanam kubi-erak ni0 malopaśca
kutsitaṃ beramasya iti vā | 1dhanade yakṣarāje
amaraḥ “kutsāyāṃ kuitiśabdo'yaṃ śarīraṃ beramucyate
kuberaḥ kuśarīratvāt nāmnā tenaiya so'ṅkitaḥ” vāyupu0
“kuberobhava nāmnā tvaṃ mama rūperyayā suta !” kāśyīkha0
devīśāpokta stasya tathālam | “kuberasya manaḥśalyaṃ gṛhatīva parābhavam” kumā0| tasyedam | tatsambandhini tri0
striyāṃ ṅīp “kauveradigbhāgamapāsya mārgam” māghaḥ
29.11.4
kubhā0 pāṭhāt kuberavanamityādau na ṇatvam vākye | kuverakoṣṭhyātyarthe cūrṇataptastūrṇaniṣṭahaddeśe na0
kuberākṣī strī kuverasyākṣīva piṅgala patramasyāḥ bac samā0
ḍīp | 1pāṭalānace 2latākara śce ca rājani0
kube(ve)rācala pu0 6ta0 | kailāsaparvate jaṭā0 tasya kuverāvāstāsāñcātatvam | kṣudhe(ve) rāṣṭriprabhṛtayo'vyatva
kubja pu0 īṣat kubjamācchannaṃ yatna śaka0 | 1kaṣāṇamārge
rājani0 2khaṅgane śabdamā0 | (kuja) 3hṛdayapṛṣṭharoge pu0
“hṛdayaṃ yadi vā pṛṣṭhamunnataṃ kramaśaḥ sravet | kubjo
vāyuryyadā kuryyāt tadā taṃ kubjamādiśet” mādhavauktaṃ
tallakṣaṇam | 4tadyukto (kujo) li0 | “kubjā nīcatayeva
yānti śanakairālocyaṇāgraṅginaḥ” ratnā0| saca rājāmantaḥ
purasaṅkāyabhedo yathāñca sā0da0 tadvadavarodhe ityupakrame
“vāmanaṣaṇḍhakirātamlecchābhīrāḥ śakārakubjādyāḥ”
avarodhādhikārikubjalakṣaṇamuktaṃ bṛha0saṃ0 68 a0
“pañcāpare vāmanako jaghanyaḥ kubjo'paro maṇḍalakaśca
śāmī | pūrṇekṣabhūṣānucarā bhavanti saṅkīrṇasaṃjñāḥ śṛṇu
lakṣaṇaisān” | “kubjo nāmnā yaḥ sa vṛddho hyadhastāt
śrīṇaḥ kiñcit pūrvvakāye batatva | haṃsāsevī nāstiko
'thairupeto viddān śūraḥ sūcakaḥ syāt kṛtajñaḥ | kalāsvabhijñaḥ kalahapriyaśca prabhūtabhṛtyaḥ pramadājitaśca | sampūjya
lokaṃ prajahātyakasmāt kubjo 'yamuktaḥ satatogyataśca”
kubjaka pu0 kau ujjati kajja-eṣu l śaka0 | atisurabhirūpame
dṛkṣabhede ‘campakāt puṣpaśatakādaśokaṃ puṣpamuttamam | aśokapuṣpasāhasrāt śevatīpuṣpamuttamam | śevatīpuṣpasāhasrāt kubjakaṃ puṣpamuttamam” śabdaci0 | narākha0 purā0
29.11.5
“kubjakaḥ surabhiḥ svāduḥ kaṣāyāturasaḥ kharaḥ | tridoṣaśamano hṛdyaḥ śītakṛtvāṃ ca sa smṛtaḥ” iti bhāvapra0
kubja kaṇṭaka pu0 kubjaḥ kaṇṭako'sya | śvetakhadire rājani0
kubjā strī kaṃsabhavanasye sairandhrībhede yāṃ padmanābhākhyaḥ kṛṣṇaḥ
surūpa cakrāra tatkathā bhāga010ska041a0 yathā
“atha vrajan rājapathena mādhavaḥ striyaṃ gṛhītāṅgavilesabhājanām | vilokya kubjāṃ yuvatīṃ varānanāṃ papracchayānīṃ
prahasanprasaṣṭaḥ| kā tvaṃ varorvve ! taduktānulepanaṃ kasmāṅgane !
vā kathayasva sādhu naḥ | dehyānayoraṅgavilepanuttamaṃ śreya
stataste nacirādbhaviṣyati | sairandhrayuvāca | dāsyasmyahaṃ
sundara ! kaṃsasammatā trivakranāmā hyanulepakarmaṇi
madbhāvitaṃ bhojapateratipriyaṃ vinā yuvāṃ ko'nyatamastada
rhati | rūpapeśalamādhuryya heṃsitālāpavīkṣitā | arṣitāddhā dadau sāndramubhayoranulepanam | tatastāvaṅgarāgeṇa
suvarṇaitaraśobhinā | saṃprāptarūpabhāgau śuśubhāte surañjitaiḥ
prasannobhagavān kubjāṃ trivakrāṃ rucirāmanām | ṛjvīṃ
karttuṃ manaścakre darśayan darśane phalam | paddhyāmākramya
prapade hyaṅgulottānapāṇinā | pragṛhya civuke'dhyātmamudanīnamadacyutaḥ | sā tadarjusamānāṅgī bṛhacchroṇipayodharā | mukundasparśanāt sadyobabhūva pramadottamā”
kubjāmraka na0 bhārataprasiddhe tīrthabhede “tataḥ kubjāmrake
gacchet tīrthasevī narādhipa ! | gosahasramavāpnoti
svargalokaṃ ca gacchati” bhā0 va0 84 a0 | tacca tīrthaṃ
brahmāvarttasamīpasthaṃ tatraiva vihatiḥ
kubjikā strī 1aṣṭavarṣomāṃ kanyāyām | “aṣṭavarṣā ca
kubjikā” acadākalpaḥ kālasaṅkarṣiṇyarthe 2074pṛ0vihatiḥ
29.11.6
2devīmūrtti bhede tasyāḥ pūjādividhāyakaṃ tantra kubjikā
tantratvena prasiddham tantrasāre tatpramāṇaṃ dṛśyam
ku bhra na0 kubhi-ācchādane ran kumbhendretyādinā ni0
karaṇaye ḍalca badasaḥ | 1kuṇḍe 2kuṇḍabhede 4 tannau
5garale dṛśyakaṭe ca saṃkṣiptasāradṛttiḥ
ku bhra(bra)hmā pu0 kutsito bra(bra)hmā vā ṭac | kutsite
bra(bra)hmāṇi ṭajabhāvapakṣe kubhra (bra)hmannuyapyeḍo'pyatva
kubha undane bhā0para0saka0seṭ | kobhati akobhīt cukobha
kla0bhā0mādhavasaṃmato'yam | [ vihatiḥ
ku bha na0 śubha-ka | udake kṣa0bhā0 mādhavaḥ | kubhanyu śadde
kubhanyu tri0śubha-karmmāṇi ṣaḍarthe ka kubhamudakamicchati kyac
vā0 anaṅkaḥ chandasi u | ātmanaḥ sekamicchati udakasya
secāyi “chandasubhaḥ kubhanyavaḥ ṛ05, 52|12. kubhanyavaḥ kubhirundanakarmā” bhā0
kubhā strī koḥ pṛthivyāḥ bhā | pṛthivīcchāyāyām “rāhuḥ
kubhāmaṇḍalaṃgaḥ śaśāṅkam” jyoti0 | uparāgaśabde
1285 pṛ0 vihatiḥ | kugatisa0 | 2kutsitadīptau | “mā
vorakhāniṣabhā kubhā” ṛ0 5,53.60 “kubhā kutsita
dīptiḥ” bhā0 | 3tadyukte tri0
kubhṛt pu0 kuṃ pṛthivīṃ bibhartti bhṛ-kvip | 1bhūdhare śaive
2khaptasaṃkhyāyām | ekādigbade 1508pṛ0 vihatiḥ
kubhṛddehikaṃ saptaśākhākacakram jyoti0
kumāra kelī ada0 curā0 ubha0 aka0 seṭ | kumārayati te
acukumārat ta | kumarayām babhūva kāñca cakāra cakre
kumāra pu0kumārayati krīḍati, kutsito māro yasmāt, kaumārayati duṣṭān ku-ṇic-kaśca vā | 1kārttikeye,
nāgnīkrau 2yuvarāje, kā0 3śuke pakṣiṇi 4agnavārake.
5varuṇaṭace dṛṣyaḍvarṇiye, bālake ca medi0 | “kaumāraṃ
29.11.7
mahumādvvālaṃ paugaṇḍaṃ daśamāvadhi” bhāga0 10śrīdharamṛtavacanam | striyāṃ vayovācitvāt ṅīp | “trīṇi
varṣā ṇya dīkṣeta kumāryyutumato satī” manuḥ | 7viṣṇugare
matsya 0| 8baīḍupāmakabhede hemaca0| 9śākaddīpeśvaraputrabhede
10 tadīyavarṣabhede ca viṣṇupu0 “śākaddīpeśvarasyāpi bhavarū
sumaṅgātmanaḥ | satraiva tanayāṃsteṣāṃ dadau varṣāṇi sapta ca
bhavadañca kumārañca sukumāro maṇīvakaḥ | kumudodaḥ, samodākiḥ suprabhaśca mahādrumaḥ | tatsaṃjñābhyadha tānyeva saptavarṣāṇyanukramāt”
Linked texts (5)
- Padmapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Śivapurāṇa (complete text) — Sanskrit
- Brahmāṇḍapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Bhāvaprakāśa (another edition) — Sanskrit
- Gadanigraha — Soḍhala, Sanskrit