Vacaspatya 30.5-2
Vācaspatya 30.5-2
- Language
- Sanskrit
30.5-2
śyapapatnaubhedestrī “gopālī sahajanyā ca kumbhāyoniḥ
prajāgarā” bhā0pa0430 | 4droṇācāryye pu0 tadutpattikathā droṇaśabde vakṣyate 5 droṇapuṣpīvṛkṣe pu0rājani0
kumbharetas pu0 agnibhede | “haviṣā yo dvitīyena somena
saha yujyate | rathaprabhūrathāśvā ca kumbharetāḥ saucyate”
bhā0 va0 2160 agnivaṃśavarṇane | kumbhasthitaṃ retaḥ
kāraṇamasya | 2agastye śyasiṣṭhe munau tayorrathā tathātvaṃ
tathā kumbhayomiśabde uktam
kumbhalā strī kumbhaṃ kumbhākāraṃ lāti lā–ka | (mukherurī)
mukheḍorikālatāyām ratnamā0
kumbhāvi(tra)la na0 60 | kumbhasya garte annodānayogyam
kumbhīja pu0kumbha iva vījamasya (roṭhā) karaṅgabhede rājani0
kumbhaśālā strī kumbhakārārthaṃ śālā | (poyāna) (kubhāraśālā) kalaśakārārthe gṛhe hemaca0
kumbhasandhi pu0 kumbhayorhastiśīrṣasthamāṃsapiṇḍayoḥ sandhiḥ
vāraṇākhye hastikumbhamadhyasthāne trikā0
kumbhāsambhava pu0 saṃbhavatyasmāt sam+bhū-apādāne'p kumbhaḥ
sambhavo'sya | 1agastye 2vasiṣṭhe 3droṇācāryyeca tattāgastyavasiṣṭhayostattadutpattikathā kumbhayomiśabde uktā
kumbhamarpis na0 suśrutokte kalase ekādaśagatayaḥ sarpodhṛte
hṛtabhede “purāṇaṃ timiraśvāsapīnasasvarakāsanut | pūkṣṇairuṣṭaviṣonmādagrahāpasmāranāśanam | ekādaśaśatañcaiva
vat sarātsudhitaṃ ghṛtam | racoghnaṃ kumbhasarpiḥ syāt paratastu mahāghṛtam”
[ śabdamā0
kumbhā strī kutsita ūmbhā parttirasyāḥ śakra0 | vandhyāyāṃ
kumbhāṇḍa pu0 kumbhavadāṇḍo'sya | bāṇāsurasya mantribhede
“ityevamuktaḥ prahasan kumbhāṇḍamidamabravīt” hariva0
175a0 “etasminnantare tatra kumbhāṇḍāya mahātmane
kumbhāṇḍa ! mantriṇāṃ śreṣṭha ! prīto'smi tava suvrata ! | etadgatvā'bhayaṃ tasmai kumbhāṇḍāya mahātmane | vidyāṅgamakarot
tattra so'niruddhasya vīryyavān” hariva0 1880 | svārthe ka
tavaiva | sañca kuṣmāṇḍa mu0 gaurakuṣmāṇḍagrām strī rājani0
kumbhādhipa pu0 6ta0 | manigrahe tasya tadadhipatyāt
kumbhāśīśādayo'pyatva pu0
kumbhikā strī kumbhākṣadākāro'styasyāḥ ṭhan | (pānā) jalopārijāte 4vṛkṣabhede amaraḥ | tatparyyāyādi bhāvapra0 uktaṃ yathā
“vāripaṇī kumbhikā syācchaivālaṃ śaivalañca tat | vāriparṇī himā tiktā laghvī svāddī sarā kaṭuḥ | doṣatrayaharī hakṣā śoṇitaṃ jvarapoṣakṛt”
2 pāṭalāvṛkṣe 3roṣapuṣpavṛkṣa rājani0 | “pakkānne piḍakā
ścātā bhidyante ca stravanti ca | kumbhikābījasadṛśā
kumbhikāḥ savipātajāḥ” mādhavenokte 4netravartmastharogabhede
suśrute dīrghamadhyatvenāyaṃ paṭhitaḥ yathā “pṛthagdoṣaiḥ samastaiśca yadā vartma vyapāśrayāḥ | śirā vyāpnotihante yatsmiṃścikramūrcchitāḥ | vivarṇā yāṃśca raktāṃstadā vartmavyapāśrayān | vikārān janayantyāśu nāmatastānnibodhata
utsaṅgipakṣma kumbhīkā pothakyo vartmaśarkarā” ityu pakramya kumbhīkavījapratimāḥ piḍakāḥ pakṣmavartmanoḥ
ādhmāyante tu bhinnā yāḥ kumbhīkapīḍakāstu tāḥ”
tena mādhavaratnathe dīrghamadhyapāṭhaḥ samucitaḥ | kumbhīka
piṇḍaketyatna puṃvadbhāvaścārṣaḥ | kumbhā-svārthe ka
Linked texts (1)
- Śāligrāmanighaṇṭubhūṣaṇa — Śāligrāma Vaiśya, Sanskrit