Pramāṇa · Search · About · API

Vacaspatya 32.1-4

Vācaspatya 32.1-4

Language
Sanskrit

32.1-4.1

pṛnnāgavṛkṣe | ratnamā0 2kumbhikāyāṃ (pānā) kumbhīkabījapratimāḥ” suśrutaḥ
suśrute ayaṃ priyaṅgvādigaṇe uktaḥ yathā
“priyaṅgusamaṅgādhātakīpadmāgaraṅga candana candanamocarasarasāñjana kumbhīkasroto'ñjanapadmakesara yojanavallyo dīrghasūtnā
ceti”| tattra pṛnnāgasya pṛthakkīrttanāt kumbhikāparatvam
suśrute netrarakta sthe śarogabhede kumbhikāyuktaṃ tadvākyamudāhṛtam talloko 4śūkarogopadravabhede ca yathā
“athātaḥ śūkadoṣanidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ | liṅgavṛddhimicchatāmakramapravṛttānāṃ śūkadoṣanimittā dya śalau ca
vyādhayo jāyante | tadyathā sarṣapikā, aṣṭhīlikā,
grathitam, kumbhīkā, alajī, mṛditam, sammṛḍhapiḍakā, avamanthaḥ, puṣkarikā, sparśahāniḥ, uttamā,
śataponakaḥ, tvakpākaḥ, śoṇitārbudam, māṃsārbudam,
māṃsapākaḥ, vidradhiḥ, tilakālakañceti., iti vibhajya
tallakṣaṇamuktaṃ yathā “kumbhīkā raktapittotyā jāmbavāsthinibhā'śubhā”
“kumbhikā raktapittābhāmiti bhāvapra0 hukhamadhyapāṭhastu
lipikarapramādāt| tataḥ sampūhe khalādi0 ini | śūkadogasamūhe strī “kumbhīkinīṃ śarkarāñca tathaivotsaṅginīmapi” “kumbhīkinī vahna śarkarā lekhśyā” suśrutaḥ
channatoktau klīvabhede pu0“sve gṛhe brahmacaryādyaḥ strīṣu puṃvat
pravarttate kumbhīkaḥ saca vijñeyaḥ | ityuktvā “ādekyañca
sugandhī ca kumbhīkaḥ serṣakastathā | retasyadaye cāṃ yā ayuktaḥ ṣaṇḍhasaṃjñitaḥ” tallakṣaṇaṃ tatroktam
kumbhīdhānya(ka) kumbhīmitaṃ dhānyamasya vā kan | varṣabhogyasañcitadhānye gṛhasthabhede
“kumtūladhānyako vā syāt kumbhīdhānyaka eva vā |” manuḥ

32.1-4.2

“varṣanirvvahocitadhānyādidhanaḥ kumbhīdhānyaḥ”“prāk saumikīḥ kriyāḥ kuryāt yasyānna vārṣikaṃ bhavediti” yājñavalkyena gṛhasthasya vārṣikasañcayābhyanujñānāt | manurapi
yadā vānaprasthasyaiva “samānicayaeva vā” ityanena samāsamrayaṃ
vakṣyati tadapekṣayā bahupoṣyavargasya ṛddhibhyaḥ samucitaḥ
saṃvatsarasañcayaḥ” kullū0 | medhātithistu yāvatā dhānyādidhanena bahubhbhṛtyārādimataḥ trisaṃvatsara sthitirbhavet tāvata
suvarṇādidhanavānapi śamvūladhānyaka ityabhidhāya kumbhī
uṣṭrikā ṣāṇmāsikadhānyādinicamaḥ kumbhīdhānyaka
iti vyākhyātavān | govindarājastu kumbūladhānyaka
itya teṣāvyākhyātāḥ dhāntrakośasañcayo vā syāt
dvādagāhamatrātaparyyāptadhanaḥ iti kumbhīdhānyaka ityetadyācaṣṭe | udbhivāpramāṇādhāntrodisañcayovā ṣaḍ‌ṅgamātraparyādhanaḥ iti” | tema 'tadarthayorapi
kumbhīnasa pu0kumbhīva nasā nāsā'syā krūra sarpe medi02rāvaṇa
mātṛṣvasre yāṃ lavaṇāhurajananyāṃ strī ḍīp | tadutpatteḥ
tasyā madhudaityena haraṇasya cakathā rāmā0uttara0kā025a0
“vibhīṣaṇastu saṃkra ddho bhrātaṃ vākyamabravīt | śrūyatāmasya
pāpasya karmmaṇaḥ phalamāgatam | mātāmahasya yo'smākaṃ
jyeṣṭhobhrātā sumāsinaḥ | mālyavāniti vikhyātovṛddhaḥ prāśo niśācaraḥ | piturjyeṣṭho jananyā no'smākaṃ cāyaṃ
ko'bhavat | tasya kumbhīnasī nāma duhitā'rddha hitā'bhavat
mātṛṣvasurathāsmākaṃ sā ca kanyā'nalodbhavā | bhavatyasmākamevaiṣā bhrātṛṇāṃ dharmataḥsvasā | sā kṛtā madhunā rājannupareṇa
balīyasā | yakṣapradatte putle tu mayi cāntarjaloṣite

32.1-4.3

kumbhakarṇe mahārāja ! nidrāmanubhayatyatha | nihṛtya rākṣasaśreṣṭhānamātyāniha saṃmatān | dharṣayitvā hṛtā rājan !
guptāyantaḥ pure taba | śrutvāpi tanmahārāja ! kṣāntameva kṛtona saḥ | yasmādavaśyaṃ dātavyā kanyā bhartre hi bhrātṛbhiḥ
tadetatkarmmaṇo 'āsya phalaṃ pāpasya durmateḥ | asminne vābhisaṃprāpta noce viditamastu te | vibhīṣaṇavacaḥ śrutvā rākṣasendraḥ
sa rāvaṇaḥ | dīptāgnirivānodbhūtastaptāmbhā iva sāgaraḥ | tato'brayoddaśagrīvaḥ kruddhaḥ saṃraktalocanaḥ | kalpyatāṃ me rathaḥ śīvaṃ śūrāḥ sañjībhavantunaḥ | bhrātā me
kumbhakarṇaśca ye ca mukhyā niśācarāḥ | vāṅganānyādhirohantu nānāpraharaṇādyudhāḥ | adya taṃ samare hatvā madhuṃ
rāvaṇanirnayam | suralokaṃ gamiṣyāmi yuddhākāṅkṣī
suhṛdṛtaḥ | añcohiṇīsahastrāṇi catvāryyāṇi rakṣasām | nānāpraharaṇānyāśu niryayurlaṅkāṅgaṇāt | indra
jimpramumaḥ saindhāvauviddān parirakṣaha ca | jagāma rāvaṇo
mapre kumbhakarṇaśca pṛṣṭhataḥ | vibhīṣaṇaśca dharmātmā laṅkāyāṃ
dharmāmācarat | śeṣāḥ sarve mahābhāgā yayurmadhupuraṃ prati
kharairuṣṭraiīyairuṣṭaiḥ śiṃśumārairmahoragaiḥ | rākṣasāḥ
prayayuḥ sarve laṅkā'ṅkāraṃ nirantaram | daityāśca śataśastatra
kṛtavairāśca daivataiḥ | rāvaṇāṃ prakṣya gacchantamanvagacchan dvi
pulanaḥ | sa tu gatvā madhupuraṃ praviśya ca daśānanaḥ | na dadarśa madhu' tatra bhaginoṃ tatra dṛṣṭavān | sā ca prahvāñjalirbhūtvā śirasā caraṇau gatā | tasya rākṣasarājñasya tasyā
kumbhīnasī tadā | tāṃ samutthāpayāmāsa na bhetavyamiti
bruvan | rāvaṇo rākṣasavreṣṭhaḥ kiṃ cāpi karavāṇi te

32.1-4.4

sā'bravīdyadi me rājan ! prasannasva' mahābhuja ! | bharttāraṃ
na mamehādya hantumarhasi mānada ! | nahodṛśaṃ bhayaṃ kiṃ
citkulastrīṇāmihocyate | bhayānāmapi sarveṣāṃ vaidhavyaṃ
vyasanaṃ mahat | satyavāgbhava rājendra ! māmavekṣasva yācatīm | tvayāpyuktaṃ mahārāja ! na bhetavyamiti svayam
rāvaṇastvabravīdhṛṣṭaḥ sasāraṃ tava saṃsthitām | ka cāsau
tava bharttā vai mama śīghra nivedyatām | saha tena gamiṣyāmi suralokaṃ jayāya hi | tava kāraṇyasauhārdātrivṛtto'smi madhorvadhāt”
tasyāḥ patiputlayoścaritavarṇanaṃ rāmā0 uttara0 61a0 yathā
“pūrvaṃ kṛtayuge rājan daityaḥ sumahānatiḥ | lolāputlo'bhavajjyeṣṭho madhunarmāma mahāsuraḥ | brahmaṇyaśca śaraṇyaśca
buddhyā ca pariniṣṭhitaḥ | suraiśca paramodāraiḥ prītastasyāmṛlā'bhavat | sa madhurvīryyasaṃpanno dharme ca susamāhitaḥ
bahumānāñca rudreṇa dattastasyādbhūtovaraḥ | śūlaṃ śūlāniniṣkṛ ṣya mahāvīryaṃ mahāprabham | dadau mahātmā sumīto
vākyaṃ caitaduvāca ha | tvayā'yamatulo dharmemataprasādakaraḥ śucaḥ | prītyā paramayā yuktodadāmyāyudhamuttamam
yāvat suraiśca vipreṣu na viruddhermahāmura ! | tāvaccha la
tavedaṃ syādanyathā nāśameṣyati | yaśca tvāmabhiyuñjīta
yuddhāya vigatajvaraḥ | taṃ śūlodhvasātkṛtvā punareṣyati
te karam | evaṃ rudrādvaraṃ labdhvā bhūyaeva mahāsuraḥ
praṇipatya mahādevaṃ vākyametaduvāca ha | bhagavan ! mama
vaṃśasya śūlametadanuttamam | bhavettu satataṃ deva ! surāṇāmīśvarohyasi | taṃ bruvāṇaṃ mayaṃ devaḥ sarvabhūtapatiḥ

32.1-4.5

śivaḥ | pratyuvāca mahādevenaitadevaṃ bhaviṣyati | mā bhūtte viphalā vāṇī matprasādakṛtā śubhā | bhavataḥ puttrayekaṃ
tu śūlametad gamiṣyati | yāvat karasyaḥ śūlo'yaṃ bhaviṣvati
sutasya te | avadhyaḥ sarvabhūtānāṃ śūlahasto bhaviṣyati
evaṃ madhurvaraṃ labdhvā devān sumahadadbhūtam | bhavanaṃ so'
suraśreṣṭhaḥ kārayāmāsa suprabham | tasya patnī mahābhāgā priyā kumbhīnasīti yā | vibhāvasostatpatya' prādhana
lāyāṃ mahāprabhā | tasyāḥ putlo mahāvīryolavaṇonāma
dāruṇaḥ | bālyāt prabhṛti duṣṭātmā pāpāvya va samācarat
taṃ puttraṃ duvi nītaṃ tu dṛṣṭvā koṣasamanvitaḥ | madhuḥsa śokamā
pede na caina kiñcidabravīt | saṃvihāya imaṃ lokaṃ praviṣṭho'sṛdvājāyam | śūle niveśya lavaṇe varaṃ tasmai nyavedayat
sa prabhāveṇa śūlasya daurātmyenālabhastathā | saṃtāpayati
lokāṃstrīnviśeṣeṇa ca tāpasān” | sadāhuraḥ śatrughnena
hataḥ tatkathā rāmā0u080| 63a0 | sa (śatrughnaḥ) samogha mahāyāṇaṃ lavaṇasya mahorasi | urastasya vidāryāśu
praviveśa rasātalam”
kumbhīpāka pu0
kumbhīra puṃstrī0
kumbhīramakṣikā strī
kumbhīrāsana na0
kumbhola puṃstrī kumbhīra+rasya laḥ
kumbhīvoja na0
kumbhodara pu0
kuyava pu0
kuyavāc pu0
kura
kurakā strī
kuraṅkara puṃstrī
kuraṅgura puṃstrī0
kuraṅga puṃstrī0
kuraṅganayanā strī
kuraṅganābhi puṃ06ta0
kuraṅgama puṃstrī0
kuraṅgikā strī
kuracilla puṃstrī0
kuraṭa puṃstrī0
kuraṇṭa(ka) pu0
kuraṇḍa pu0
yaṅkṛtaḥ prāpya phalakoṣābhivāhinoḥ | prapodya dhamanī
hṛdi karoti phalakoṣayoḥ | doṣāssamedomūlāskhobhirvṛddhaḥ
saptadhā gadaḥ | mūtrāntrajātāvabhiśnāḍe tabhedaya

32.1-4.6

keyajam | vātapūrṇāitisparśo rukṣovātādahetukaḥ
pakoḍumbarasaṅkāśaḥ pittāddāhoyapākavān | kaphācchīto guruḥ snigdhaḥ kaṇḍūmān kaṭhino'lparuk | kaṇākhoṭāṅkitaḥ pittavacchilpiśca raktajaḥ | ślaṣmavanme dasā
hastirmṛdustālaphalopamaḥ | mūtravāraṇyaśīlasya mūtrajaḥ sa
tu gacchataḥ | aślobhiḥ pūrṇahativat kṣobhaṃ yāti saruṅkaduḥ | mūtrakṛcchramadhaḥ śvāśa cālayan phalakoṣayoḥ
vātakopibhirāhāraiḥ śītatoyāvagāhanaiḥ | bhārasya raṇa
bhārāṇāviṣamāṅgapravarttanaiḥ | kṣobhaṇaiḥ kṣumitaścānyaiḥ
kṣudrāntrāvayavaṃ yadā| pavane| viguṇīkṛtya sanniveśādadhonayet | kuryyādvaṅkṣaṇasandhisyo granthyābhaṃ śvayathuṃ tathā
upekṣyamāṇasya ca samprahṛddhimādhmānaruk sambhavatī
sa vāyuḥ | prapīr̤ito'ntaḥsvanavān prayāti pradhmāpayanneti
punaśca muktaḥ | yantravṛddhigsādhyo'yaṃ vātahadvisamākṛtiḥ"
kurara puṃstrī0 kuru śabde kraran | (kurala) vihaṅge amaraḥ
kurarāṅgi pu0 kurarasyāṅgiriva | devaśarmaṇye rājani0
kurarorutā strī0 "kurarorutā najabhajairvvaguk” ityukte
kurala puṃstrī0 kurara+rasya laḥ | khanāmakhyāte pakṣibhede
kurava pu0 katsamakarandavatvādalīnābhīṣṭa rasro yala

Linked texts (6)