Pramāṇa · Search · About · API

Vacaspatya 38.12-2

Vācaspatya 38.12-2

Language
Sanskrit

38.12-2.1

tatpārthakatakuśārtha tāmāha “barhiḥ kauśaṃ kuśā darbhāḥ tasyedaṃ kauśaṃ
kuśamātrameva barhiḥśabdenācyate na saṃskārāḥ, kutaḥ ?
anvayavyatirekābhyāṃ jātivācitvāllukiḥśabdasya, yatra
yatra barhiḥśabdaprayogastattata jātirityasyā vyāpte
loṃke vede ca nāsti vyabhicāraḥ, saṃskāravyāptau tu laukika
prayoge vyabhicāro dṛśyate kaciddayavidheye laukikavyavahāre jātimātramupajīvya vinā saṃskāraṃ barhiḥśabdaḥ
prayujyate barhirādāya gāmo gatā iti tasmājjāti
vācī barhiḥśabdaḥ | asaṃskṛtaṃ kuśamātraṃ barhiḥśabde mocyata
ityarthaḥ | prayojanaṃ barhiṣi prāpnuva dadbhi ca prāpsyatī
kṣāro saṃskārā na karttavyāḥ | ṛtau kuśābhāve tu kāśāḥ syuḥ kāśāḥ kuṇasamāḥ smṛtāḥ | kāśābhāve pañcītavyā
anye darbhā yathocitāḥ | darbhābhāve savvaitṛṇajātyaiḥ kammakriyāḥ sadā | kuśaścāmaśarā dūrvvāvayagośūmabālyajāḥ
suvarṇa rajataṃ tāmraṃ dūyaṃ darbhāḥ prakīrttitāḥ | snāne home
tathā dāne svādhyāye pitṛtarpaṇe | apavitrau saharbhau vā karau
kurvīta nānyathā | sarvairvā vā bhavedvābhyāṃ pavitra grathitaṃ
na vā | prapavitraḥ saharbho vā kasmauṅkācamanaṃ caret | nocchiṣṭaṃ tadnaṃ sadarbheṇa ca darbheracchiṣṭa tu varjayedini” arkaḥ
akrānmukuṇalakṣaṇādikaṃ nā0 ta0 māha yathā
pṛthvīcandrodaye tadpahalakālamāha dakṣaḥ “vamitpuṣpakuśādīnāṃ dvitīyaḥ parikīrtitaḥ | aṣṭadhā vibhaktadinasya
dvitīyobhāga ityarthaḥ | tatraiva yamaḥ “samūlastu bhaveharbhaḥ
pitṛṣṇāṃ śśrāddhakarmaṇi | mūlena lokānu jayati
yakrasya samahātmanaḥ” vyāsaḥ “tarpaṇodīni kāryāṇi
pitṛṣṇāṃ yāni kāni cit | tāni syūṃrhiguṇairdarbhaiḥ

38.12-2.2

saptapale viśeṣataḥ” yājñavalkyataḥ “śrāpiṇḍīkaraṇaṃ
yāvadṛjudarbhaiḥ pitṛkriyā | sapiṇḍīkaraṇādūdhya
dviguṇairvidvidhamucyetū” śaṅkhaḥ “antargarbhamaṣaṃ sāgrakaupaṃ dvidlameva ca | prādeśamātaṃ vijñeyaṃ pavitra yatna kutracit”
hārītaḥ “pavitraṃ brāhmaṇasyaiva catarbhirdabhaipiṅgalaiḥ
ekaikaṃ nyūnamuddiṣṭa varṇevarṇo yathākramam” | kṛtyaratnesāre
“sarveṣāṃ vā bhavehābhyāṃ pavitra prathitaṃ navam” ratnāratnyān
“dvayostu parvaṇormadhye pavitra' dhārayedbudhaḥ" hemādrau skānde
'anāmikāṣṭatā darbhāho vānāmikayāpi vā | dvābhyāmanāmikābhyāṃ tu dhārthe darbhapavitrake” pavitrābhāve tu tatraiva
supantaḥ “śramūvāvyau vigarbhaiau tu kuṇī ho dakṣiṇe kare | savye
tvaika tathā lolai' viddhyāt sarva karmasu”| baudhāyanaḥ 'hastayorubhayorharbhānāśvane'pi tathaiva ca” darbhagahaṇe mantramāha
śaṅkhaḥ “viriñcinā sahotpanna ! parameṣṭhinisargaja !
nuda sarvvāṇi pāpāni darbha ! khastikaraubhava”| kṛtyaratnesāre
“humphaṭkāreṇa mantreṇa sakṛtkṛttvā samuddharet” bharadvājaḥ
'pretakriyārtha' pitrarthamabhicārārthameva ca | dakṣiṇābhimukhankindadyāt prācīnāvītakohijaḥ” | kuśābhāve aparāke sumantuḥ “kuśāḥ kāśāḥśaro gundroyavā dūrvā'tha valvajāḥ | godhūmamṛkṣakundāśca pūrvābhāve paraḥ paraḥ”
kāśādī viśeṣamāha śaṅkaḥ 'kāṇahrakhastu vāsācaitkadācidvidhivūcchayā | prāyaścittena yujyeta dūrvārhastastathaiva ca”
pṛthvīcandrodaye yamaḥ “māsi māsya tūhṛtā darbhā māsi māsyeva coditāḥ” | ṣaḍūliṃgalate “māsinādetyamāvāsyāṃ
dargo grāhyānayaṃvaḥ smṛtaḥ” matsyapariśiṣṭe “ye ca piṇḍa

38.12-2.3

śritā darbhā yaiḥ kṛtaṃ pitṛtarpaṇam | amedhyā'śuciliptā ye
teṣāṃ tyāgo vidhīyate” ladhuhārītaḥ “pathi darbhācitau
darbhāye darbhāyajñabhūmiṣu | staraṇāsanapiṇḍeṣu ṣaṭ kuśan
parivarjayet | brahmayajñe ca ye darbhā ye darbhāḥ pitṛtarpaṇe
kṛtānbhūyorīṇābhnānteṣāṃ tyāgo vidhīyate” | hemādrau
'anyānitu pavitrāṇi kuśādūnākṣakāni ca | hemālambapavitrasya sokāṃ nārhanti vai kalām”
bhādrāmānvāsthāhṛtadarbhasyāvāttayāmanāmāha hemā0
nā0 kha0 hārītaḥ “bhādre nabhasyamāvāsyā tasyāṃ
dbhodbhavo mataḥ | avāptadāmāste darbhā viniyojyāḥ
punaḥ punaḥ”
takṣṇotapattiruktā bhāga0 3,10a0 “barhiṣmatī nāma purī
sarvva sampatsamanvitā | nyapatan yatna romāṇi yajñasyāṅgaṃ
vidhunvataḥ | kuśakāśāstata āsan śaśvaddharitavarmayaḥ
ṛṣayoyaiḥ parābhāvya yajñaghnān yajñamījire”
pūjādau tasya tatpratinidhervā dhāraṇamāvaśyakam yathāha
śāradātanye 1pa0“pūjākāle sarvvadeva kuṇahasto bhavecchuciḥ
tarjjanyā rajataṃ dhāryyaṃ svarṇaṃ dhāryyamanāmayā | kuśakāryyakaraṃ yasmāttatna bandhāḥ kuśāḥ kuśāḥ | kuśena
rahitā pūjā viphalā kathitā mayā” śayanādyāstāraṇaniṣedhamāha brāhmaṇasarvva se smṛtiḥ | “na spṛśet
citadarbhāṃśca śayanāya kadācana”
tatparyyāyabhedādikaṃ bhāvapra0 uktaṃ yathā “kuśodarbhastathā
barhiḥ sūcyagroyajñabhūṣaṇam | tato'nyodīrghapalaḥsyāt khura
patnastathaiva ca | darbhadvayaṃ tridoṣaghnaṃ madhuraṃ tuvaraṃ himam
mūtrakṛcchrāśmarī tṛṣṇānistaraktapradarāsrajit” | “ete
lūnaśikhāstasya darbhānairacirodgataiḥ | kuśakāśāvirājante
vaṭavaḥ śālagāva” | rāmaputtrakuśasya nāmaniruktisahitot

38.12-2.4

paktikathā rāmā0utta0kā066sa0 yathā
“yāmeva rātriṃ śatrughnaḥ parṇaśālāṃ samāviśat | tāmeva
rātriṃ sītāpi prasūtā dārakadvayam | tato'rddharātrasamaye
bālakā munidārakāḥ | vālmīkeḥ priyamacakṣuḥ sītāyāḥ prasavaṃ śubham | bhagavan ! rāmapatnī sā prasūtā dā
rakadvayam | tatorakṣāṃ mahātejaḥ ! kuru bhūtavināśinīm
teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā maharṣiḥ samupāgamat | bālacandra
pratīkāśau devaputrau mahaujasau | jagāma tatra hṛṣṭātmā dadarśa ca kumārakau | bhūtaghnīmakarottābhyāṃ rakṣāṃ rakṣovināśinīm | kuśamuṣṭimupādāya lavañcaiva tu sa dvijaḥ
vālmīkiḥ pradadau tābhyāṃ rakṣāṃ bhūtavināśinīm | yastayoḥ pūrvvajo jātaḥ sa kuśairmantrasatkṛtaiḥ | nirmārjji
tavyastu tadā kuśa ityasya nāma tat | yaścāvaro bhavettābhyāṃ
lavena sa samāhitaḥ | nirmārjanīyovṛddhābhirlaveti ca
sa nāmataḥ | evaṃ kuśalayau nāmnā tāvubhau yamajātako
anujñātābhyāṃ ca nāmābhyāṃ khyātimuktī bhaviṣyataḥ | tārāṅgāṅgulagulphau ca sanigūḍhāt samāhitā | akurvvaṃśca tatorakṣāmathovigatakalmaṣāḥ | tathā tāṃ kriyamāṇāṃ ca
vṛddhābhirgottanāma ca | saṅgīrtanañca rāmasya sītāyāḥ
prasavau śubhau” | “lavāgraṃ rāmasya kuśakṣatāṅgatā natyavigatā” mā0da0 | kuśaddīpamānasthānādyuktaṃ viṣṇu 0
pu0 yathā
“kṣārodakaḥ parivṛtaḥ kuśadvīpena sarvvataḥ | śatadvanakhasya tu vistārodviguṇena samantataḥ | jyotiṣmataḥ
kuśadvīpe sapta puttrāḥ śṛṇuṣva tān | udbhidoveṇumāṃścaiva
surathoyandhano dhṛtiḥ | prabhākaro'tha kapilassaptānāṃ
varṣaviśrutiḥ | tasminyu yajanti manujāḥ saha daiteyadānavaiḥ

38.12-2.5

sathaiva devagandharvva yakṣakimpuruṣādibhiḥ | varṇāśastā
'pi catvāro nijānuṣṭhānatatparāḥ | daminaḥ śuṣmiṇaḥ
mnehā mandehāśca mahāmune! | brāhmaṇāḥ cattiyāḥ vaiśyāḥ
śūdrāścānukramoditāḥ | yathoktakarmma kartṛtvāt svādhikāracayāya te | tatna vasantu kuśadvīpe brahmarūpaṃ janārddanam
yajantaḥ japayajñenapravattikārakampradam | viṣṇo rūpeṇaśailaśca dyutimān puṣyavāṃstathā | kuśeśayo hariścaiva
manprabho mandarācalaḥ | varṣaparvvatāstu saptaiṣa tatra dvīpe
mahāmune ! | nadīrapi yapta tāsām śṛṇu nāmānyanukramāt | dhūtapāpā śivā caiva pavitrā sammatistathā
vidyudambhā mahī caiva sarvvapāpaharāsvimāḥ | anyāḥ saha
sraśastatra kṣudranadyastathācalāḥ | kuśadvīpe kuśastambaḥ
saṃjñayā tasya tat smṛtam | tatpramāṇena sa dvīpo ghṛtodena
samāvṛtaḥ”
bhāga0 5,20a0 anyathaivāryya varṇitaḥ yathā
“evaṃ surodādvahilāddiguṇaḥ samānenāvrato ghṛtodena
yathā pūrvvaḥ kuśadvīpo yasmin kuśastambo devakṛtastadddyopākhyāpano jvalana dūvāparaḥ suśaṣparociṣā diśovirājayati | taddīpapatiḥ priyavrato rājan! hiraṇyaretā nāma
khaṃ dīpaṃ saptabhyaḥ svaputtrebhyo yathābhāgaṃ vibhajya svayaṃ tapa
ātiṣṭhat | vasuvasudānadṛḍharucinābhiguptastutyavratavipranāma
devanābhabhyaḥ teṣāṃ varṣeṣu sīmāgirayomadānadyaścābhijñātāḥ
saptaiva | babhyudyataḥ staṅgakapiñcaladyutidevāneka jarkarīmā draviṇa iti | rasakulyā mathukulyā mitravindā
śrutivindā devagarbhā ghṛtacyutā mantramāleti yāsāṃ
payobhiḥ kuśadīpaukasaḥ kuśalakovidāmiyuktakulaka
saṃjñā bhagavantaṃ jātavedasarūpiṇaṃ karma kauśalena yajante”

38.12-2.6

kalpabhedāccāmabhedaḥ samādheyaḥ | kuśaddīpo'nyatna pu0 “kuśo'bhūt kāñcanaḥ kauśe śayañju rthātamarhati” | kutsite
ācarakhe śete śī-ḍa | 7pāpiṣṭe'satte ca tri0 medi0
8nṛpabhede pu0 “ajakasya tu dāyādo valākāśvo mahīpatiḥ
babhūva kuśayāmīśaḥ kuśahastātmajo'bhavat” hariva0 27a0
kuśakāśa ma0 nityaḥ samāhāradva0 | kuśakāśānāṃ samāhāre
kuśadhārā strī0 nadībhede
kuśadhvaja pu0 janakasya nṛpasyānuje bhrātari | “tasya putradvayaṃ
jajñe dharmajñasya mahātmanaḥ | jyeṣṭho'hamamujovīromama
bhrātā kuśadhvajaḥ” rāmā0 ā0 kā0 71sa0 “janakoktiḥ | tasya rājyañca sāṅkāśyanagarakhyāsīt yathoktaṃ
tatraiva “sāṅkāśye bhrātaraṃ śūramabhyaṣiñcat kuśadhvajam”
“bhrātā yanīyān dharmajña eṣarājā kuśadhvajaḥ” saca
bharataśatrughnayoḥ śvaśuraḥ tatkathā tatraiva 72 sarge dṛśyā
“nimirvaṃśaja janakasyātmaje nṛpabhede “hrasva romā sutastasya
hrasvaromā vyajāyata | tataḥ sīradhvajo jajñe yajñārthaṃ
karṣato mahīm | sītā sīrāgrato jātā yajñāt
sīradhvajaḥ smṛtaḥ | kuśadhvajastasya putrastato dharmadhvajo
nṛpaḥ” iti bhāga0 6|13

Linked texts (2)