Vacaspatya 38.5
Vācaspatya 38.5
- Language
- Sanskrit
38.5
kuśala na0 kuśa-kalana | 1kalyāṇa | 2tahati liṃ0 | kuśān
lāti lā-ka | 3kuśagrāhake liṃ0| ko pṛthivyāṃ śalati
calavati karmmāṇi śala-ac | 4kāryyacature tri0
asya ca kuśagrāhakale yaugikatvam cature lākṣaṇikatvamiti kāvyaprakāśakāraścāha tadetanmataṃ śā0 da0 nirākṛtya
dakṣatāyāṃ rūḍhatvamasya vyavasthāpitaṃ yathā
“kecit tu “karmaṇi kuśalaḥ” iti rūḍhāvudāharanti
teṣāmayamabhiprāyaḥ | “kuśaṃ lāti” iti vyutpattilabhyaḥ
kuśagrāhirūpo mukhyo'rthaḥ prakṛte'sambhavān vivecakatvasādhammryātsambandha sambandhinaṃ dakṣaśūṣamarthaṃ bodhayati” | tadanye
na manmante | kuśagrāhirūpārthasya vyutpattilabhyatve'pi
dakṣarūpasyaiva mukhyārthatvāt | amūḍhā hi śabdānāṃ vyutpattinimittamananya pravṛttitinimittam | vyutpattilabhyasya
mukhyārthatve gauḥ śete” ityāpi lakṣaṇā syāt | “gameḍoḥ” iti gamadhātorḍopratyayena vyutpāditasya gośabdasya
śayanakāle'pi prayogāt”
atredamidamucyate | “gameḍoriti cauṇādikaḍopratyayāntasya gośabdasya “uṇādayo'vyutpannāḥ prātipadikāni” pā0 uktatvāt na yaugikatvasambhavaḥ avayavaśaktyarthābhāvāt atastasya gayādau rūḍhameva ! “āto'nupasarge kaḥ”pā0 ukta kapratyayasya rūpatvena vyutpannatvāt vayavayārthalabhyārthasyāṇava mogarūḍhatavyatā “kiñca uṇādīnāṃ vyutpannatattve'pi gośabdāsyāvayavārthayogāt paṅkajādipadavat arthaviśeṣe yogarūḍhatvaṃ gośabde vakṣyate
ataeva gośabdasya rūḍhatvakathanamamavyutpannatattvamanvāśrityeti vivecyamiti | maṇḍapaśabdasya maṇḍapāmakarttṛtāvārthābhāve yaugikatā anāśrayaṇaratne dṛḍhatvamiva kuśala
śabdasya rūḍhyaugikatvameva yuktam "prabhañjya kuśalaṃ
rājñe" radhuḥ | "mamāpya rāmasya kuśalapravṛttau na laghigatā" śā0du0 | "prasārayanti kuśalavācilāṃ vācaṃ
ghaṭībhiva" māghaḥ | "tadanupraveśaśakya vā kuśalaḥ" māghaḥ
kuśa+astyarthe vicā0 lac