Vacaspatya 39
Vācaspatya 39
- Language
- Sanskrit
Contents
- 39.54 — 11 parts
39.2
“kuśāvartte gaṅgādvāre” śrīdharaḥ
39.10
bharatasṛpakulabhede | “tataśca kuśāvartta ilāvartto brahmāvartto malayaḥ
keturbhadrasena indrasṭa gvidarmaḥ kīkaṭa iti nava navatipradhānāḥ” bhāga0 5|4
39.54.1
tadvācakatvāt kuśāvarttasya
tatsutaṃtvam
kuśāśva pu0 sūryyavaṃśye nṛpabhede “kuśaśvasya sutaḥ śrīmān
kuśadevaḥ pratāpavān | kuśāśvaḥ sahadevasya puttaḥ paramadhārmmikaḥ” rāmā0 bā0
kuśāsana na0 kuśairnirmitamāsanam | kuśanirmite āsane
“kuśāsanamathattaram” ākramaḥ| tatsvarūpārdi śrā0ta0
“atha kuśāsanam tatra gobhilaḥ ‘pitrye dviguṇāṃstu
darbhān pavittrapāṇirdda dyādāsīnaḥ sarvvatta mantre ṇu ṣaḍrdhvamūrddhajvaṃ pṛcchati sarvvāṃn yā sarvvāsaneṣu darbhānāstīryyati”
pitre' pitṛrthadāne tatrādau jalagaṇḍūṣaprakṣepaḥ| tatohi
guṇabhunmakuśapatnalayaṃ pitṛṇāmāsanārthaṃ dadyāt etacca ādau
vipradeyapakṣe jñātvā pitṛmantre varttavyaṃ tathā ca yājñavalkyaḥ
‘pāṇipraccālanaṃ dattvā upanantaiśca vā pitṝn”
prakṣālyate'neneti pracālanaṃ jalaṃ tena tūṣṇīṃ brāhmaṇapāṇau jalaṃ dattvā viṣṭarārthamāsanārthamiti dīpakalikā | kuśān ṣaḍjūna dadyāt | vyaktāsāṅkhyāyanenaḥ
“apaḥ pradāya darbhān dviguṇabhugnānāsanaṃ pradāya” iti
āsanamivanenopaveśanopavyapratīte hekte tadadānaṃ pratīyate| tathāca kātyāyaniḥ ‘darbhoṃcaivāsane dadyānna tu
pāṇau kadā cana | pitṛdeyamasupraprāptāmevaṃ havirhi
gacchatī” | atra pitṛdeyamanuṣyebhyo'pi kuśāsanadānaṃ pra
tīyate | atra daivikatvena kuśānāṃ ṝjutvamiti viśeṣaḥ
devapittṛviprayorddihakṣaṇayoḥ kuśāsanasthāpanamāha ā
ddhasūtvabhāṣyadhṛtavacanam | “pitṝṇāmāsanaṃ 'dadyādvāmapārśve kuśān sudhīḥ | dakṣiṇe caiva devānāṃ sarvvattra śrāddhakarmmasu” | koḥ pṛthivyāśvāsane ca| atnāpyakto'pi
kuśāsanasahitaḥ”
kuśiṃśapā strīkutsitā śiṃśapā | kapilāśiṃśapāyāṃ rājanita
39.54.2
kuśika pu0kuśaḥ kuśanāmā nṛpaḥ janakatve nāstyasya ṭhan| gādhi
nṛpajanake viśvāmittrapitāmahe nṛpabhede tat kathā yathā
“kānyakubje mahānāsīt pārthivo bharatarṣabha ! ! | gādhīti viśruto loke kuśikasyātmasambhavaḥ | tasya bharttātmanaḥ
puttaḥ samṛddhabalavāhanaḥ | viśvāmittra iti khyāto babhūva
ripumaddanaḥ | bhā0ā0195a0
“kuśavaṃśamahto'si kauśiko raghunandana!” rāmā0 ā0
“kuśikasyātmajaḥ śrīmān gādhirnāma janeśvaraḥ| bhā0bhā04a0
“kuśaputtā babhūvuśca catvārodevavarcasaḥ | kuśikaḥ kuśanābhaśca kuśāmbo mūrttimaṃstathā” kuśikastu tapaste pe” ityupakrame “sa gādhirabhavadrājā bhagavān kauśikaḥ svayam”
harivaṃ0 27|a0 kuśikacaritaṃ ca bhā0ānu052adhyāyāvadhi 560 paryyante
“atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam | cyavanasya ca
saṃvādaṃ kuśikasya ca bhārata ! | etaṃ doṣaṃ purā dṛṣṭvā
bhārgavaścyavanastadā | āgāminaṃ mahābuddhiḥ khavaṃśe suniśvasam | niścitya manasā sarvvaṃ guṇadoṣaṃ balābalam
dagdhukāmaḥ kulaṃ sarvvaṃ kuśikānāṃ tapodhanaḥ | cyavanaḥ
samanuprāpya kuśikaṃ vākyamabravīt | vastumiccha samāvasyā
tvayā saha nṛpānagha !
kuśika uvāca | bhagavan saha dharmmo'yaṃ pavittraiririha
dhāryyate | pradānakāle kanyānāmucyate ca sadā budhaiḥ
yattu tāvadatikrāntaṃ dharmya dvāraṃ tapoddhanam | tat kāryyaṃ
prakariṣyāmi tadanujñātumarhasi | bhīṣma uvāca | athāsanamupādāya cyavanasya mahātmane ! | kuniśako bhāryya yā
sārddhamājagāma yato muniḥ | pragṛhya rājā bhṛṅgāraṃ
pādāmarghyaṃ nyavedayat | kārayāmāsa sarvāṃśca
kriyāstasya mahātmanaḥ | tataḥ sa rājā cyavanaṃ
39.54.3
madhuparke yathārvidhi | pādyacāmāsa cāvyayo mahāttmā
niyataḥ | satkṛtya saṃ tathā vipramidaṃ punarathābravīt
bhagavan ! paravanto smo brūhi kiṃ karavāvahai | yadi rājyaṃ
yadi dhanaṃ yadi gāḥ sauhṛnavrata ! | yaccādanāni ca tathā
brūhi sarvvaṃ dadāmi te | idaṃ gṛhamidaṃ rājyamidaṃ
bhavyāsanañca te | rājā tvamapi cāpya yau yo'haṃ sa paravāṃstvayi | evamukto tato vākyaṃ cyavano bhārgavastadā
kuśikaṃ pratyuvācedaṃ madā paramayā punaḥ | na rājyaṃ
kāmaye rājan dhanaṃ na ca yoṣitaḥ | na ca gāna ca vai
deśāva yakṣaṃ śrūyatāmidam | niyamaṃ kañcidārapsye
yuvayorrdi rocate | paricaryyāhika paścāyyāṃ yuvābhyāmaviśaṅkayā | evamukto tadā tena dampatī tau jahṛṣatuḥ
pratyabrū tāñca tamṛṣimavamastvita bhārata !
atha taṃ kuniśako hṛṣṭaḥ prāveśayadahattamam | gṛhṇohe yaṃ
'tatastasya darśanīyamadarśayat | imaṃ śayyā bhagavato yathākāmamihoṣyatām | prayatityāvahe prītimākarttuṃ te tapodhana ! | aya sūryo'ticakrāma teṣāṃ saṃvadatāṃ tathā | avarṇanoṭāthāsa pāṣamaya' tathaiva ca | tamapṛcchattato rājā
kuśikaḥ prayatastadā | kimannajātamiṭannaṃ kimupasthā
payāmyaham | tataḥ sa parayā prītyā pratyuvāca varādhipam | aupapaktikamāhāra prayacchasveti bhārata ! | tadvaṣaḥ pūjayitvā tu tathetyāha sa pārthivaḥ | yathopapannamāhāra' tasma prādājjanādhipa ! | tataḥ sa bhukkā bhagavān dampatī prāṅga dharmāvit | samucityasyāhaṃ nidrā
bādhate nāti prabhā ! | tataḥ śayyāgṛhaṃ prāpya bhagavāṛṣisattamaḥ | saṃviveśa nareṇasa samalokaḥ sthito'bhavat
39.54.4
na prabodho'smi saṃsupta ityuvācātha bhārgavaḥ | saṃvāhitavyau me pādau jāgratavyañca te'niśam | aviśaṅgastu
kuśikastathetyevāha dharmavit | na prabodhayatāntau ca
taṃ tathā rajanīṃkṣaye | yathā tathā praharṣeṇa suptū cāparasau
tadā | babhūvaturmahārāja ! prayatāsya dampatī | tataḥ sa
bhagavān vipraḥ samādiśya narādhipam | suṣvāpaikena pārśvana divasānmekaviṃśatim | sa tu rājā nirāhāraḥ
sabhāryyaḥ kurunandana ! | paryupāsata taṃ vṛttyaścayanārādhane
rataḥ | bhārgavastu samuttasthau svayameva tapodhanaḥ | akiñciduktā tu gṛhānniṣcakrāma mahātapāḥ | tamanvagacchatāṃ tau tu cuṣitau camakarṣitau | bhāryyāpatī muni śreṣṭāve to nāvalokayan | tayostu prekṣatoreva bhārgavākhāṃ kulodvahaḥ| antarhito'bhūdrājendra ! tato rājā'patat
kṣitau | sa muhūrttaṃ samāśvāsya saha devyā mahādyutiḥ
punaranveṣaṇe yatnamakarot param tadā" 52 a0
yudhiṣṭhira uvāca | tasminnantarhite vipre rājā kimakarottadā | bhāryyā cāsya mahābhāgā tanme brūhi
pitāmaha ! | bhīṣma uvāca | yadṛdā sa mahīpālastasyāṃ
saha bhāryyayā | pariśrānto nivṛtte brīḍito
naṣṭacetanaḥ | sa praviśya puroṃ dīno nābhyabhāṣata kiñcana | tadaiva cintayāmāsa cyavanasya
viceṣṭitam | katha śūnyene manasā praviśya svagṛha
nṛpaḥ | dadarśa śayane tasmiñchayāna' bhṛgunandanam | vismato tādṛśaṃ dṛṣṭvā tadāścaryya' vicintya ca | darśanāttasya tu tadā viśrāntau sambabhūvatuḥ | yathāsthānantu tau
sthitvā bhūyastaṃ saṃvavāhatuḥ | athāpareṇa pārśvena suṣvāpa
39.54.5
sa mahāmuniḥ | tenaiva ca sa kālena pratyabudhyata sa yorvayān | na ca tau cakratuḥ kiñcidvikāra' bhayaśaṅkitā
pratibuddhastu sa munistau provāca viśāmpate ! | tailābhyaṅgo
dīyatāṃ me snāsye'hamiti bhārata ! | tau tatheti prati
śrutya cudhitau śramakarṣitau | śatapākena tailena mahārheṇopatasyatuḥ | gataḥ sukhāsīnamṛṣiṃ dampatī saṃvavāhatuḥ | na ca paryyāpramityāha bhārgavaḥ sumahātapāḥ | yadā
tau nirvikārau tu lakṣayāmāsa bhārgavaḥ | tata utthāya
sahasā snānāgāraṃ viveśa ha| kunameva tu tannāsīt khā
nīyaṃ pārthivocitam | asakṛcca ca tat sarvva tatra vāptara
dhīyata | sa muniḥ punarevātha bhūpateḥ paśyatastadā | nāstūyāṅkṛtavantau ca dampatī bharatarṣabha !| atha snātaḥ sa bhagavān
siṃhāsanagataḥ prabhuḥ | darśayāmāsa kuśikaṃ sabhāryya
kurunandana !| sa dṛṣṭavadano rājā sabhāryyaḥ kuniko
munim | viḍamajjiti prādhī kiṅkiro nyavedayat
ānīyatāmiti munistamuvāca narādhipam | va rājā sasupājahre tadana' saha bhāryyayā | māṃsaprakārān vividhāṃñchākāni vividhāni ca | rasālāpūpakāṃścinānmoṭakāmatha khāṇḍakān | rasān nānāprakārāṃśca yanyañca
munibhojanam | phalāni ca vicitrāṇi rājabhogyāni
bhūriśaḥ | vadareṅgadakāśmaryya bhallātakaphalāni ca | maharṣāṇāya yadvogyaṃ yañcāpi vanavāsinām | sarvamāhārayāmāsa rājā śāstrabhayataḥ | atha sarvasamutyastamatarakṣayamasya tat | gataḥ sarvvaṃ samānīya tañca śayyāsanaṃ
muniḥ | vastraiḥ subhairavacchādya bhojanopaskaraiḥ saha
sarvamādīpayāmāsa cyavano bhṛgunandanaḥ | na ca tau cakratu
39.54.6
krodhaṃ dampatī sumahāmatau | tayoḥ samprakṣatoreva punarantarhito'bhavat | tathaiva ca sa rājārṣastasthau tāṃ
rajanīṃ tadā | sabhāryo vāgyataḥ śrīmān kopaṃ sa
prabhāviran | nitya' saṃsta tamannantu vividhaṃ rājaveśmani
śayanāni ca sūkṣmāṇi pariṣekāśca puṣkajāḥ | vastaśca
vividhākāramabhavat susamājjitam | sa śaśāka tato
dṛṣṭumantaraṃ cyavanastadā | punareva ca viprarṣiḥ provāca
kuśikaṃ nṛpam | sabhāryo māṃ rathenāśu vaha yatna manomyaham | tatheti ca prāī nṛpo nirviśaṅkastapodhanam
krīḍāratho'stu bhagavantuta sāṃgrāmiko rathaḥ | ityuktaḥ
sa munī rājñā tena kuruna tadvacaḥ | cyavanaḥ pratyuvācedaṃ
hṛṣṭaḥ parapurañjaya !| sajjīkuru rathaṃ kṣimaṃ yaste
dāṃścāmiko rathaḥ | sāṅguṣṭhaḥ samatākaśca śaśīkanakayaṣṭimān | kiṅkiṇīsvananirghoṣo yuktastoraṇakalpanaiḥ
jāmbūnadaniṣaddhaiśca paramedhuyutānvitaḥ | tataḥ sa tastacetyuktvā kalpayitvā mahāratham | bhāryā vāje dhuri tadā
cātmānaṃ dakṣiṇe tathā | tridaṇḍaṃ śaṅkuñcāpa' pratodaṃ
tatra cādadhat | sarvametattato dattvā nṛpo vākyamathābravīt
bhagavan ! kva rathoyāta bravītu bhṛgunandana ! | yatra vakṣyasi
viprarṣe ! tatra yāsyati te rathaḥ | evamuktastu bhagavān pratyuvācātha taṃ nṛpam | itaḥ prabhṛti yāntavya' padbhyāṃ padarka
śanaiḥ | śramo mama yathā na syāttathā me 'smadrathāriṇau
susukhañcaiva voḍhavyo janaḥ sarvaśca paśyatu | gotṛkāvyāṃḥ pathikāḥ krocante'dya dāsye bahvahaṃ hyaham | brāhmaṇebhyaśca ve
39.54.7
kāmānartha yiṣyanti māṃ pathi | sarvasvañcāpyaśeṣeṇa dhanaṃ ratnāni caiva hi | kriyatāṃ nikhilenaitanmā vicāraya pārthiva ! | tasya tadvacanaṃ śrutvā rājā bhṛtyānathābravīt | yadāhuñca yāñca nikṣiptat sarvaṃ deyamaśaṅkitaiḥ | tatoratnānyanekāni. striyo yugmamajāvikam | gatāsatañca kanakaṃ gajendrāścāśvatopamāḥ | anyagacchanta tamṛṣiṃ rājāmātyāśca sarvaśaḥ
hāhākṛtañca tat sarvamāsīnnagaramāsarvam | tau tīkṣṇāgreṇa sahasā pratodena pratoditau | pṛṣṭhe viddhau kaṭe caiva
nirvikārau tamūhatuḥ | vepamānau nirāhārau padbhyāmaṅgāttikarṣitau | kathañcidvahattavīro dampatī tau rathottamam
babhūṣo bhagaviddhau ca bahuśauca jatodbhavam | dṛṣṭvāte saṅgārāja ! puṃścimāvidya kiṃśuko | tau dṛṣṭvā pauravargastu bhṛśaṃ śokasamākulaḥ | abhibhāṣayamanyo'nyaṃ kañcihuścara ha
duṣkṛtañcāṅganan pūrvaṃ paśyādya tapaso balam | krūā hyapi
munirbhreṣṭha' nehekṣitu' neha yatnaḥ | aho bhagavato vīryaṃ
makurcerbhāvitātmanaḥ | rājñaścāpi prabhāve' sva dhairyaṃ paśyata
tādṛśam | śrāntāvapi hi kaṣṭābhyāṃ rathemaṃtaṃ amūhataḥ
na caitayorvikāra' vai dadarśa bhṛgunandanaḥ | '
“bhīṣma uvāca | tataḥ sa nirvikārau tu dṛṣṭvā bhṛgukulodvahaḥ | bahu viśrāṇayāmāsa yathā vaiśvavaṇastathā | tathāpi rājā prītātmā yathādiṣṭamathākarot | tato'sya
bhagavān prīto babhūva munisattamaḥ | avatīrṇa rathecchātta
dampatī tau mumoca ha | vimocya cetī vidhidastato
vākyamuvāca ha | snigdhagambhīrayā vācā bhāvyaiḥ suprasannayā | dadāni vāṃ vara' śreṣṭha' taṃ brūtāmiti bhārata ! | sukumārī ca to vipro karābhyāṃ munisattamaḥ
39.54.8
pasparśāhṇatakatsābhyāṃ sohādbharatasattama ! | athābravīttūpo
vākyaṃ traso nāsyāmayorvariṣu | divyāktau ca prabhāvānte
acatustau ca bhārgavam | atha tau bhagavān prāha prahṛṣṭa ivabhārata ! | na vṛthā vyākṛtaṃ pūrva yanmayā tadgaviṣyati | rasyathīyaḥ sahasra'yo gaṅgātīramidaṃ śubham
kiñcitkālaṃ vrataparo niyatsyāmīha pārthiva ! | gamyatāṃ
svapura' putra ! vinmantaḥ punareṣyasi | draṣṭavya' vā sabhāka'dṛṣṭāsi. bho narādhipa ! | na ca manyu svayā kāryyaḥ
śreyaste samupasthitam | yat kāṅkṣitaṃ hṛdistha' te tat
sarva' hi bhaviṣyati | ityevamuktaḥ kuśikaḥ prahṛṣṭenāntarātmanā | provāca muniyāhū samida' vacanamartha vat
na me manyu rmāhābhāga ! pūto smo bhagavatsayā | saṃdṛṣṭī
yauvanasthau kho vapuṣmantau balānvitau | pratodena
vyathā ye ne saṃmārtha sa tvayā hatāḥ | tāñca paśyāmi
gāveṣu svastyo'smi saha bhāryayā | imāṃ ca devīṃ
paśyāmi vapuṣā'psara sopamām | śriyā paramayā yuktāṃ
yathā dṛṣṭā purā mayā | tava prasādādahaṃ drakṣāmidaṃ sarva'
mahāmune ! | naitaccitrantu bhagavaṃstvayi satyaparākrama
ityuktaḥ pratyuvācenaṃ kuśikaṃ vyayamāsṭā | cāgantavyaḥ sabhāryyasa tvamiheti narādhipa | ityuktaḥ
samanujñāto rājarṣirabhivādya tam | prayayau vapuṣā yukto
nagarīṃ devarāḍiva | tata inamupājagma ramātyāḥ sapurohitāḥ | balasthā gaṇikābuktāḥ sarvvāḥ prakṛtayastathā
tairvṛtaḥ kuśikro rājā śriyā paramayā jvalan | praviveśa pura' hṛṣṭaḥ pṛjyamāno'tha vandibhiḥ | tataḥ praviśya
nagaraṃ kṛtvā pūrvāṅkikīḥ kriyāḥ | bhaktvā sabhāyyau rajanīmudāsa sa mahādyutiḥ | tatastu tau mavamabhinīkṣya
39.54.9
vana' paraspara' vismitarujāvidhābharau | namandataḥ śayanagatau
vapurbharau śriyā yutau dvijavaradattayā tadā
vyathāpyuparṣaṃ guṇakuśiko'si vaī mastapodhano vanamabhirāmamṛddhibhan | samīpayā bahuvidharatnabhūṣitaṃ sasarja yakṣo
nagare gatakratoḥ" iti 52a0
'bhīṣma uvāca | tataḥ sa rājā rātryante pratibuddho mahāmanāḥ | śatapūrvo'ktukaḥ prāyāt sabhāthyaṃ sāṅgana' prati
tato dadarśa nṛpatiḥ prāsādaṃ sarvakāñcanam | aṇistambhavacūḍādyaṃ gandharvanagaropamam | tatra divyānnabhiprāyan
dadarśa kuśikastadā | parvvatān cahuvābhūṃca nalinīca
kapaṅkajāḥ | tatra śākhāya vividhāstoraṇāni ca bhārata!| dhātrovopacitāṃ bhūmiṃ yathākālamanuṣṭhitām
baḍakārāṃstu praphullāṃśca ketakodbhāvakān paśūn | aśokān baḍakundāṃśca punnāgeyātisaptakān | campakāṃstilakān bhavyān panasān bahu kānpi | puṣvitān karṇakārāṃśca tatra tatra dadarśa cha | badrāmān bāracaputrāṃśca tathā'ṣṭapādikā natāḥ | tatra tatra pariśna| nnā dadarśa sa mahīpatiḥ | uccān padmotpaladharān sarvartukusumāṃtvathā | vimānapratimāṃścāpi prāsādānchracavarciṣān | śītakhāni
ca toyāni kācitpuṇyāni bhārata ! | āsanāni vicitrāṇi śayanapravarāṇi ca | paryyaṅkān ratnaṣauvarkhāna
varāstaravaracchadān | bhakṣyabhojyamanantañca tatra
tatropakalpitam | cauṣānādāṃstu kāṃścaitra vārikān
bhṛṅgarājavān | kokināmchatapatrāṃśca cakorātikapuku bhān | mayūrān kukkuṭāṃścāpi dātyū hāna jīvajīvakān | cakorān vānarān haṃsān sārasāṃścakravākayān | samantataḥ pranaditān dadarśa sumanoharān
39.54.10
kācidapsarasāṃ saṃghān gandharvāṇāñca pārthiva ! | kāntābhiraparāṃśrcaiva parivraktān dadarśa ha | na dadarśa ca tān bhūyo dadarśa ca punarnṛpaḥ | gītadhvaniṃ sumadhuraṃ tathaivādhyāpanadhvanim
saṃnnān sumadhurāṃścāpi tatra śuśrāva pārthivaḥ | saṃ dṛddātmadbhutaṃ rājā manasā'cintayattadā| svapno'yaṃ cittavibhraṃśa
utāho satyameva tat | baho saha śarīreṇa prāpto'sma
paramāṃṅgṛtim ; uttarām vā kurūn puṇyānatha vā'pyamarāvatīm | kintvedaṃ saṅghaṭāñcaryyaṃ saṃśayyāmītyacintayat | evaṃ
sañcintayanneva dadarśa munipuṅgavam | tasmin vimāne sauvarṇa
maṃṇistambhasamākule | ṣaḍḍāī śayane divye śayānaṃ bhṛgunandanam | tamanvayāt prahṛṣṭeca narendraḥ saha bhāryyayā
antarhitastato bhūyaścapravanaḥ śayanañca tat | tato'nyasmin
vamoddeśe punareva dadarśa tam | kauśyāṃ vṛṣyāṃ samāsīnaṃ
japamānaṃ samādvatam | evaṃ yogabalādvipro mohayāmāsa
pārthivam | sayogena tadvatsarvva te vai cāpsarasāṃ gaṇāḥ
gandharvāḥ pādapāścaiva sarvamantaracīyata | niḥśabdamabhavaccāpi
saṅgaḥbhūtaṃ punarnṛpa ! | kuśavalmīkabhūyiṣṭha babhūva ca yathā
purā | tataḥ sa rājā kuśikaḥ sabhāyrya stena karmāṇā
vismayaṃ paramaṃ prāpya tadṛṣṭvā mahadadbhutam | tataḥ provāca
kuśiko bhāyyāṃ harṣasamanvitaḥ | paśya bhadre ! yathā bhāvā
ditā dṛṣṭāḥ sudurlabhāḥ | prasādādbhṛgumukhyasya kimastyatna
manorathāt | tapasā tadaśakyaṃ kiṃ yattu śakyaṃ manorathaiḥ
tailokyārādhyādapi hi tapa eva viśiṣyate | tapasā hi
39.54.11
kṛtanena śakro lokānapoṣayat | baho prabhāvo brahmarṣekhyavanasya mahātmanaḥ | icchayeṣa tapovīryyādvanvān lokān sṛjedapi | brāhmaṇā eva jāyeran puṇyavāṃnguṇabuddhidakṣiṇaḥ | utsṛṣṭediha kṛtyaivaṃ ko'nyo vai vyayanādṛte
brāhmaṇyaṃ durlabhaṃ loke rājyaṃ hi sulabhaṃ naraiḥ
brāhmaṇyasya prabhāvāddhi rathe yuktau sma dhurvvavat | ityevaṃ
cintavānaḥ sa vihitavyavanasya vai | sañcovāca nṛpatiṃ vipramāgamyatāmiti | dūtyuktaḥ sahabhāyyaistu so'bhyanandāmahāmunim | śirasā vandanīyantamavandata ca pārdhivaḥ | tasyāśiṣaḥ prayujyātha sa munistaṃ narādhipam
niveśedamavocaumān sāntvayan puruṣarṣabha !| tataḥ prahasitāpako bhārgavo nṛpateśva'pa ! | uvāca lakṣṇayā vācā
tarṣayanniva bhārata ! | rājan ! samyag jitāmo'ha madya paddhakhayaṃ tvayā | manaḥṣaṣṭhānīndriyāṇi bacchāṇukrī'si tena
vai | samyagārādhitaḥ putra ! tvayā pradadatāṃ vara !| na hi
te durlabhaṃ kiñcit susūkṣmamapi vidyate | anujānīhi
māṃ rājan ! gamiṣyāmi yathāgatam | prīto'sma tava
rājendra ! varaśca pratigṛhyatām
kuśika uvāca | abhigamyagateneha bhagavan sañcito mayā
vartitaṃ bhṛguśāṅkhaṃla ! yanna dṛgdho'smi tadvija | eṣa eva
varo mukhyaḥ prāpto me bhṛgunandana ! | yatprīto'si mayā
brahman ! kulaṃ lātañca me'nagha ! | eṣa me'nupaho vipra !
jīvite ca prayojanam | etadrājyaphalaṃ caiva tapasaśca phalaṃ
mama | yadi tvaṃ prītimān vipra ! mayi vai bhṛgunandana !
asti me saṃśayaḥ kacittanme vyākhyātumarhasi
Linked texts (3)
- Vācaspatya — Vācaspatimiśra, Sanskrit
- Southern recension — Sanskrit
- Brahmāṇḍapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit