Vacaspatya 4.15.17

4.15.17

pākottaraṃ jāyamānatvāt | kālasattva ca deśo'pi tathā
yathā ātmani jñānakāle śarīrāvacchedena jñānaṃ, ghaṭādyāvacchedena tadabhāvaḥ | tathā vṛkṣe kapisaṃyogakāle'pi mūle
tadabhāvaḥ | kālena kṛtassambandha kālikasambandhaḥ tena
sambandhena sarveṣa janyabhāveṣu janyabhāvānāṃ vṛttittamattā
nityeṣu tu kālikasambandhena na kasyāpi rūpam nityasyānuyogikakālikasambandhānupagamāt iti naiyāyikāḥ | tasya
ca “pauruṣaṃ daivasampatyā kāle phalati pārthiva ! | trayametanmanuṣyasya piṇḍitaṃ syāt phalāvaham” ityukteḥ kāryyamātre nimittakāraṇatā | yadyapi “kṛṣerdṛṣṭisabhāyoge dṛśyante
phalasiddhayaḥ | tāstu kāle pradṛśyante naivākāle kathañcaneti”
śāstrāntareṇa tattatkālānāmeva yattatkāryyotpattau hetutā
'dhigatā tathāpi ‘yadaviśeṣayoḥ kāryyakāraṇabhāvastatsāmnyayorapīti” nyāyāt sāmānyataḥ kāryyamātraṃ prati
kālasāmānyasya hetutvam | “kālaḥ krīḍati gacchatyāyustadapi na muñcatyāśāvāyuḥ” mohamu0 | kāle bhavaḥ
ṭhañ | kālika kālabhave tri0 “samāsapratyayavidhau pratiṣedho vaktavyaḥ” vā0 uktaḥ tadantavidhiparibhāṣāyāḥ apravṛtteḥ kālāntaśabdāccāsa pravṛttiḥ tena tadanta
śabdāt khaeva sādhuḥ samānakālenaḥ prākkālīna ityādi
bhūriprayogāt | si0 kau0 samānakālīnaprākkālīnaśabdayoraprāmāṇikoktiḥ prauḍhoktireva udāhṛtavārttikasya
jāgarūkatvāt iti gauḍāñcākruḥ | pratīcyāstu kaumudīkārānubhāvyāt ṭhañvidhāyakasūle kālasāmānyābhidheyaparyāyāṇāṃ grahaṇāt samānakālaprākkālayorapi kālaviśeṣatvena tataḥ ṭhañaeva pravṛttirna khasyeti bhāṣyādiprayogastu
kūryyatvāt samādheyaḥ iti manyante | kālena nirvṛttaḥ ṭhañ