Vacaspatya 4.15.6
Vācaspatya 4.15.6
- Language
- Sanskrit
4.15.6
evaṃ brūte bhūtāda.nāmeopādhikrānāṃ kālaviśeṣāṇāmegotpanttane nu nirupādhikasya satyasya kāloeti tarhi
kagādeoktasyaivamapāya praśastasilāma'ghamasannatetyevaṃvaditarāṣāyaṇa proktasyā pāthakatha tyameva viduṣo'bhūḥ | yataḥ sāṣayya ve śrūyanta na dravya ṭīvya'madhyat parabrahmasambandhamagamaḥ
vyāvahārahetūnāṃ bhūtādikāraviśeṣopāsādhāraḥ svayaṃ vyāhārātīto nityeo niravayavo mukṣmorūḥ kālaḥ sa parabrahmātvaiva | tathāca śvetāśvatarā āmnanti | “yaḥ kālakālo
guṇī sarvvavidya” iti| kātsā nityatvānityatvasāvayavatvacintā | sāṃkhyāsti sāṃkhyātattveṣu yādhikaḥ kālasaṃgrahaḥ
sākṣātsa'yaha nā'stu jyottiṣṭomādistu prakṛtipuruṣavivekānupayogaḥdityavagantavyam | tṛtīyatatṛtīyeṣvasau tu bhavato
daiva'pañcaviṃśatyantau'pi nāstyataḥ prakaṭayataḥ | vaiśeṣika
yastveva sargaviśeṣa kālaprakaraṇeṣu tattatpratyañca tattadanumānaka ca paryyapṛcchat | pramāṇāntarāṇi tu kālasādhakāni
smṛtodṛṣyantaiti tathā ca taittirīyā āraṇyake'nute
mantrā'pratana "smṛtiḥ pratyakṣamanihām anumānañcatuṣṭayam
etairādityamaṇḍalam sarvvava vibhāvyate' iti | tatra smṛti
anumeyaśrutimūlaṃ smṛtyādibrāhmaṃ, pratyakṣaṃ cotpannālo
'kavilo vedākhyo'kṣararāśiḥ, yogipratyakṣaṃ caitanmaryādābhimataṃ sākṣipratyakṣaṃ vā | aitihāsikamapi 'purāṇādike
jyotiḥśāstrasyāntarbhāvo draṣṭavyaḥ | anumīyate svamūlabhūtaṃ śrutivākyamanenetyanumānaḥ śiṣṭācārastasya ca
ṣaṭyatumāpakatvaṃ bhaṭṭācāryaissiddhamabhihitam | "ācā
rācca smṛtiṃ jñātvā smṛteśca śrutikalpana'miti, tadevaṃ