Vacaspatya 7.1-3
Vācaspatya 7.1-3
- Language
- Sanskrit
7.1-3.1
anageḥ sabhānagarasutaḥ paredyukha layaḥ sutāḥ” sabhānarāt kālacaraḥ sujhayastatsutaḥ
śubhaḥ” bhāga0 9|22|22ślo0 | kālaḥ kālacakraṃ rāśicakraṃ naraya | meṣādidvādaśarāśirūpamastakapādayukta
2 kālapuruṣe tacchande vivṛtiḥ | “iti kālacarasyāṅge
sadasadrūpayogataḥ” bṛhajjāta kam
kālanātha pu0 kālasya kālabhairavasya nāthaḥ | mahādeve “kālanāthāya kalpāya kṣayāyopakathāya ca” bhā0śā0 286a0
dakṣaproktaśivasahasranāmakīrttane
kālanābha pu0 kālaḥ kṛṣṇaḥ nābhirasya saṃjñāyām acsamā0
hiraṇyākṣāsuraputtrabhede “hiraṇyākṣasutāḥ pañca vidvāṃsaḥ
sumahāyalāḥ | jharjharaḥ śakuniścaiva bhūtasantāpanastathā
mahānābhaśca vikrāntaḥ kālanābhastathaiva ca” hariva03a0
1 dānavabhede “mahānābhaśca vikrāntaḥ kālanābhastathaiva ca”
hari0 240 | ayañca saiṃhikeyaḥ yathoktaṃ tatraiva
“saiṃhikeyā iti khyātāstayodaśa mahābalāḥ| vyaṃśaḥ śalyaśca
balinau nabhaścaiva mahābalaḥ | vātāpirnamuciścaiva ilvalaḥ
khasṛmastathā | āñjiko narakaścaiva kālanābhastathaiva ca
rāhuścaivemmu teṣāṃ vai sūryyacandrapramarddanaḥ
kālaniyoga pu0 kālena kṛto niyogaḥ kālasya vā niyogaḥ
ājñā ni+yuja- ghañ | daivāyattau 2 kālakṛtāniyame ca
kālaniyyāsa pu0 ni0kra0 | guggulau ratnamā0 tasya niryāsaiṣu kṛṣṇatvāttathātvam
kālanemi pu0 kālasya sūryornemiḥ stambha iva | dānavabhede
tadrūpakathā dṛkthā hari0 10 a0 yathā“pūrvvaṃ dṛṣṭvayaṃ śrutvā mārutā'nilakṛtaṃ mahat | kālanemiriti khyāto dānavaḥ pratyadṛśyata | bhāskarākāramukuṭaḥ śikhitāṅgādabhūṣaṇaḥ | mandarācalasaṅkāśo mahārajatasaṃvṛtaḥ | śatapraharaṇodagraḥ śatabāhuḥ śatānanaḥ
7.1-3.2
śataśīrṣaḥ sthitaḥ śrīmān śataśṭaṅga ivācalaḥ | kakṣe
mahati saṃvṛddho nidāgha iva pāvakaḥ | suvarṇakeśo hariśca
śsraśṭaṅgālauhapuṣṭānanaḥ | trailokyāntaravistārī nāmayan vapuṣā kṣitim | bāhubhistulayan vyoma kṣipan
padbhyāṃ mahīdharān | īrayan mukhaniḥśvāsairdṛṣṭibhājobalāhakān | tiryyagāyataraktākṣo mandarodadhavarcasam | didhakṣannamiyāyāntaṃ sarvvāṃn devagaṇān raṇe | tarjyayan
suragaṇān nāṭayan digodaga | saṃvarttakāle hapitaṃ
dṛptaṃ mṛtyumigotthitam | sutalenocchrayavatā vipulāṅguli
tatastatparākramasaṅgā 48 a0 “tamapratimakarmmāṇaṃ
samānaṃ sūryyavarcasā | cakrasadmasya samare krodhadīpto
gadādharaḥ | sa muṣṇān dānavaṃ tejaḥ samare svena tejasā
viccheda bāhū cakreṇa śrīdharaḥ kālaneminaḥ | tacca vaktraṃ
śataṃ ghoraṃ khāmbhitsūṅgīṭadvāṃsa vai | tasya daityasya cakreṇa
pramathātha balāddhariḥ” ityanena hariyā tasya badhakathoktā
“kālanemivadhātprītasturagājiva śārṅgiṇam” raghuḥ kālanemiśtre yuje yuddhe viprarupāyatane” durgācarpyājtāḥ
kālanemin pu0 kālasyeva nebhirakṣasya vrīhmāderākṛtigaṇatvāt ini | kālanemidānave tacchabde udā0
kālanemihan pu0 kālanemiṃ hatavān hana-bhūte
kvip 6ta0 | viṣṇau trikā0 tena tasya badhakathā kālanemiśabde uktā kālanemiriputacchatruprabhṛtayo'pyatra
kālapatha pu0 viśvāmitraputtrabhede | “madhucchandaśca bhagavān dṛṣaḍāturya vīryyavān | kakṣajokaśca śakunaśca babhruḥ kālapathastathā” bhā0 ānu0 4a0 viśvāmitraputtrakīrttane
kālaparṇā pu0 kālaṃ kṛṣṇaṃ parṇamasya | tagaravṛkṣe śabdaratnā0
kālaparyyaya pu0 kālasya paryyayaḥ vaiparītyena gamanam 6ta0
7.1-3.3
1 śubhadāyakakālasya aśubhadāyakatve aśubhadāyakasya
2śubhadāyakatve ca | “sa(karṇaḥ) hi teṣāṃ mahārathauryo
dvaupo'bhūt tumahābalaḥ | bhinnanaukā yathā rājan ! dvīpamāsādya nirvṛtāḥ | bhavanti puruṣavyāghra ! nāvikāḥ kālaparyaye | tathā karṇā samāsādya tārakaṃ puṇyaparyyayam” bhā0
vi0 7710 | 3kālakrame ca
kālaparvvata pu0 ni0 ka0 | trikūṭaparvatanikaṭasthaparvvatabhede
“sa(rāghavaḥ) nirviśya tataḥ kalpaṃ kasāram (śūrpanakhās)
uṣakāstvatra ca | ūrjāmācakrame rājan ! vidhāya nagare
(laṅkāyām ) viśikham | trikūṭaṃ samatikramya kālaparvata
meva ca | dadarśa nakarāvāsaṃ gabhīrodaṃ mahodadhim”
bhā0va0 276 a0
kālapālaka na0 kāla layavaktaṃ samayaṃ vā pālayati pālaṇvul | 1kaṅgu ṣṭhamṛttikāyām rājanina0syāḥ kṛṣṇavarṇatvāt
tathātvam| 2samayapratīkṣake tri0 striyāṃ ṭāp ataittvam
kālapīlu pu0 ni0 karmma0 | pīlubhede kṛpīlo bhāvapra0
kālapuccha puṃstrī0 kālaḥ puccho'sya | “guṇerai vasamayaḥ kālapucchonnāmabhirīritaḥ” kātyā0 śloko mṛgabhede striyāṃ
jātitvāt ṅīṣ | sa ca bhūkhacaratvena smṛtau uktaḥ
bhūkhacaraśabde vivṛtiḥ
kālapuruṣa pu0 kālaḥ kālacakraṃ puruṣa iva | meṣādidvādaśa
rāśisrarūpe kālavyavahārakārake puruṣākāre gaganasthe
1vāyucakrabhede | tasya ca janmādau śubhāśubhajñānāya
mathāṅgādivibhāgaḥ, tathā dṛkkajjātake uktaṃ yathā “śīrṣaṃ
mukhavakṣaḥ pṛṣṭhadayodararāṇi kaṭiyasiguhya saṃjñāni | jānujaṅge ca ukta caraṇānviti rāśayo'jādyāḥ” tasyārthaḥ
7.1-3.4
“meṣaḥ śiroṣṭayovaktaṃ mithunaṃ bāhuyugmakam | karkaṭohṛdayañcaiva siṃhastūdameva ca | kanyā kaṭistulā vastihvaiściko guhyameva ca | dhanuskṛru mṛgo jānu kumbho jaṅge
prakīrttite | mīnaḥ pādadvayañcaivāṅgāni kālavarasya tu”
tataśca yadaṅgarāśau rāśīśau dīrghau tadaṅgaṃ dīrghaṃ, tayorlaghutve
laghu, rāśirāśīśayorubhayarūpatve madhyamam iti kalpyam
lagnadreṣkāṇabhedenāṅgaviśeṣaḥ tattadṛk kāṇe sadasadgrahayogena phalaviśeṣaśca bṛhajjā0 uktaḥ yathā | “kaṃ dṛkśrottramasākapolahanavo vaktrañca horādayaste kaṇṭhāṃsakabāhupārśva hṛdayakrodāni nābhikṣataḥ | vastiḥ śiśnagude
tataśca vṛṣaṇāvūrū tato jānunī-jaṅge'ṅghrī hyubhayatra
vāmahaditarairhakkāṇabhāgaistridhā” vacanasyāyamarthaḥ vibhirdreṣkāṇabhāgaistridhā dehavibhāga iti śeṣaḥ | tatra prathamena dreṣkāṇena mūrddhādyaṅgaṃ, dvitīyena kaṇṭhādi, tṛtīyena
vastyādi | tatrāpya ditarai stribhāgasyai ryathābhakramamuditairadṛgaprabhāgasyai rdakṣiṇāṅgamityarthaḥ | tathāca kamnāt dvādaśaikadaśadaśamanavamāṣṭamasaptabhāḥ udisabhāgasthā dṛgprāḥ
anuditabhāgastho'ṅgatvaḥ sañca kamnāt dvitīyatṛtīyacaturthapañcamaṣaṣṭhasaptamāṃśabhedebhāgasthaḥ | tathācāyamarthaḥ prathame dṛkkāṇe lagna śiraḥ, dvitīye dvādaśe ca krameṇa dakṣavāme
dṛśau, tṛtīyekādaśayoḥ dakṣavāmaśrotre, caturthapañcamayoḥ,
dakṣavāme nāse, pañcamanavamayo, dakṣavāmakapolo, ṣaṣṭhāṣṭamayoḥ dakṣavāme hanū, saptamaṃ mukham | lagne dvitīye
dreṣkāṇe lagnaṃ kaṇṭhaḥ, dvitīyadvādaśayoḥ dakṣavāmakaṃsau,
tṛtīyekādaśayoḥ dakṣavāmau bāhū, caturthadaśamayoḥ dakṣavāme
7.1-3.5
pārśve pañcamanavamayoḥ dakṣavāmau hṛdayāṃgau, ṣaṣṭhāṣṭamayoḥ
dakṣavāmau udarabhāgau, saptamaṃ nābhiḥ | lagnasya tṛtīye
dreṣkāṇe lagnaṃ vastiḥ ( nābhiliṅgamadhyabhāgaḥ ) dvitīyadvādaśayoḥ dakṣavāmau śiśnaguhyabhāgau, tṛtīyekādaśayoḥ
dakṣavāmau vṛṣū | pañcamanavamayoḥ dakṣavāme jānunī
ṣaṣṭhāṣṭamayoḥ dakṣavāme jaṅghe, saptamaṃ pādāviti | iti
mahīdharakṛtavyākhyānusāri | tapphalamāha tatraiva “tasmin
pāpayute 'ṅgaṃ, śubhayute saumyaṃ, hi rulakṣādiśet
svarkṣāṃśe sthira 2,5,8,11, saṃyute ca sahajaḥ, syādanyathā''gantukaḥ | mande sānilajo'gnipāstraviṣajo bhaume,
budhe (pāpayute) bhūmayaḥ, sūryyaṃ kāṣṭhacatuṣpadāttu, himagau
(hīnacandre) śṛṅgyajajo'nye śubhāḥ” | kālapuruṣaḥ
pratipādyatayāstyasya ac | jyotiṣaśāstre “kimsvasya
kālapuruṣasya mahārṇavasya gacchetu kadācidaṛṣimamasā'pi
pāram” nalotpalaḥ | karmma0 | 2kṛṣṇavarmma puruṣe ; kālaḥ
puruṣa i | dānārthaṃ kalpite puruṣākāre 2kālakumeyaramūrttibhede tatṛprakāro hemā0 dā0 kha0 uktobhaviṣyo0 10 yathā
“kālodānavidhiḥ pārtha ! kriyamāṇo yathātatham | phalāya
sunibhiḥ prokto viparīto bhavāya ca | śreyaṃ niṣkāmyataṃ
pārtha ! dāneṣu vidhiruttamaḥ | madhyamastu tadarddhena tadaddhenādhamaḥ smṛtaḥ | meṣyāstu kālapuruṣe tathānyeṣu mahatsu
ca| evaṃ vṛkṣe rathe'śve ca dhenoḥ kṛṣṇājinasya ca
aśaktasyāpi śliṣṭo'yaṃ pañcasauvarṇikovidhiḥ | ato'nyathena
yodadyāt mahādānaṃ narādhipa ! | pratigṛhṇāti yā tasya
duḥkhaśokāvahaṃ bhavet | puṇyandinemathāsādya bhūmibhāge
7.1-3.6
same śubhe | cataīśyāṃ caturthyā vā viṣṭhāṃ vā pāṇḍunandana ! | pumān kṛṣṇatilaiḥ kāryo raupyadantaḥ suvarṇahak”
suvarṇodiparīmāṇaścata yathāśakti sampādanīyam
khaṅgodyatakaroṭoryojayākuṅkamakuṇḍalaḥ | raktāmbaradharaḥ
khaḍgī yakṣamālāvibhūṣitaḥ | tīkṣṇāsipulimbandhena viddhagadārikaṭītaṭaḥ | upānadyugayuktāṅghriḥ kṛṣṇākambalapārśvagaḥ | gṛhītamāṃsapiṇḍasya vāme karatale tathā
evaṃvidhaṃ naraṃ kṛtvā gṛhītakusumāñjaliḥ | yajamānaḥ
prasannātmā imaṃ mantramudīrayet | sampūjya gandhakusumairnaivedyaṃ vinivedya ca | sarvvaṃ kavacaye paścāt kālasya' tena
cocyate | brahmaviṣṇuśivādīnāṃ tvamārādhyo'si suvrata !
pūjitastvaṃ mayā bhaktyā pārthivasya yathāsukham | yaddubudhyate tava vibho! tatkuruṣva namo namaḥ | evaṃ saṃpūjayitvā
taṃ brāhmaṇāya nivedayet | brāhmaṇaṃ prathamaṃ pūjya vāsobhirbhūṣaṇaistathā | dakṣiṇāṃ śaktito dadyāt praṇipatya
visarjjayet” | dakṣiṇāṃ pūrvvoktāṃ niṣkādikām “anena
vidhinā yastu dānametat prayacchati | na ca mṛtyubhayaṃ tasya
na ca vyādhikṛtaṃ bhavet | bhayavyathākṛtaistvanyaiḥ sarvvabādhāvivarjitaḥ | dehānte sūryyabhavanaṃ bhittvā yāti paraṃ
padam | putrayajñyādihāgatya rājā bhavati dhārmikaḥ
satrayājī śriyā yuktaḥ putrapautrasamanvitaḥ | saṃpūjya
kālapuruṣaṃ vidhidṛṣṭahijāya dattvā śubhāśubhaphalodayahetubhūtam | rogāture sakaladoṣamaye'tha dehe dehī na mohamupagacchati tatprabhāvāt”
kālapṛṣṭha pu0 kālaṃ pṛṣṭhaṃ yasya | 1karṇavṛkṣeṣi 2 dhṛtarāṣṭre
hemaca0 | [ gaurā0 ṅīṣ | śyāmālatāyāṃ ratnamā0
kālapeṣī strī piṣyate'sau piṣa-karmmaṇi vañ karmma0
7.1-3.7
kālaprabhāta na0kālaṃ kṛṣṇaṃ prabhātaṃ yatra | śaradvṛtau trikā0
kālapravṛtti strī 6ta0 | khaṇḍakālasya vyāpārārambhe
tatpravṛttiśroktā sūryyagri0 uktoyathā
“laṅkānagaryāmudayād bhānostasyaiva vāra prathamaṃ babhūva
madhoḥ sitāderdinamāsavarṣayugādikānāṃ yugapat pravṛttiḥ”
“kālasya vyaktīnāmapi dinamāsarṣayugādīnāṃ yugapadekahelayā pravarttirbabhūva | etaduktaṃ bhavati ; candrākayomèṣādisthayostailasya śuklācyādiḥ pratipad | ato madhoḥ
sitāderddinānāṃ saurādimāsānāṃ varṣāṇāṃ yugānāṃ manvantarāṇāṃ kalpasya ca tadaiva pravṛttiḥ | athodayācca
bhānoḥ | sa codayaḥ kasmin deśe | laṅkānagaryyām
tathā tasyaiva vāre cādityavāra ityarthaḥ
kālabhāṇḍikā strī kālabhāyai kṛṣṇabhāyai khaṇḍati khaḍiudgāse ṣāl | mañjiṣṭhāyāṃ rājani0 tasyā rañjaniryāsavattve'pi kvāthanāt pūrvvaṃ kṛṣṇakāṇḍatvāttathātvam
kālabhairava pu0 bhīrorbhāvaḥ ṣyañ bhairavaṃ bhīrutvaṃ kālasya
bhairavaṃ bhayaṃ yasmāt | kāśīsthe śivāṃśaje bhairava bhede
saca niyatatvaślānavidura brahmaṣṇaḥ paścamaśiracchedanāya śivena prādurbhāvitaḥ| tatkathādi kāśokha0 31a0| tadvākyañca
kapālamocanaśabde 1655 pṛ0darśitā tatkanmanirvṛttistatraiva
darśitā yathā “tvato bhebhyati kālo'pi tatastu
kālabhairavaḥ” | kālarājo'pyatra galyeva tannāmanirvvakti
darśitā yathā “kālavaddvā'me yasmāt kālarājastato
bhavān | tasya ca kāśyaḥmādhipatyaṃ tatraivoktaṃ yathā
“ādhipatyañca tasyāṃ te kālarāja ! sadaiva hi | tatra ye
pāpakarttāraste yāṃ śāstā tvamevahi | śubhāśubhaṃ na tatkarma
7.1-3.8
citragupto likhiṣyati || etān varān prasṭaṣṭātha nagnapātāt kālabhairavaḥ | bāsāṅgulinakhāgreṇa cakartta ca
śirovidheḥ”
kālamayūkha pu0kālasya prakāśakatvena mayūkha iva | kālasvarūpa
kamīṅgabhāvādiśāpake smṛtinibandhabhede
kālamasī strī kālī masīva puṃvat | nadībhede | “mahī kāla
masī caiva tamasā puṣpavāhinī” hari0 2160
kālamādhavīya pu0 mādhavasya mādhavācāryya syāyaṃ ka kāla
pratipādakomādhavīyaḥ mādhavoktaḥ granthaḥ | mādhavācāryya
praṇīte kālabhedarūpāṅgabhāvanirūpake smṛtinibandhabhede
kālamāna pu0 kālomanyate'sau mana-karmaṇi ghañ muṭ0sa0
kṛṣṇā'rja ke (kālatulasī) ratnamālā | 6ta0 | 2kāla para
mākhe na0 | mala māse cakta kālena kaṣṇā'rjuna mājaḥ
sambandho'sya | kālamāno'pi kṛṣṇā'rja ke pu0 rājani0
kālamukha puṃstrī0 kālaṃ mukhaṃ yasya
Linked texts (6)
- Padmapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Critical edition (BORI) — Sanskrit
- Agnipurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Brahmāṇḍapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Viṣṇupurāṇa (vulgate) — Sanskrit
- Dānavivekoddyota — Madanasīṅhadeva, Sanskrit