Vacaspatya 7.2-2
Vācaspatya 7.2-2
- Language
- Sanskrit
7.2-2.1
kālaleśe
kālakattārthyā ca | 3kālacandane śabdaci0
kālagranthi pu0 kālasya granthiriva | saṃvatsare hārā0
kālavaṭa pu0 janamejayasarpasatre āṛtvijyakārake brāhmaṇaviśeṣe "bāleyaḥ kuṇḍajaṭharodvijaḥ kālaghaṭastathā" bhā0
ā0 53a0 | [bhede ratnamā0
kālaghṛta pu0 īṣadalaḍḍūtaḥ koḥ kā | (kāñcakāmam̐dā) dṛkṣakālacakra na0 kālasya kālagateścakra miva | hemaca0 ukte hādaśāre
1kālacakrabhede | (utasarpin) śabde 118pṛ0 vivṛtiḥ
kālacakra mivāniśaṃ parivarttamānatvāt | viṣṇupurāṇodvākta
jyotiścakrādhiṣṭhite cakravataparivarttamāne 2 kāle
“yathā kulālacakreṇa bhramatā saha bhramatāṃ tadāśrayāṇāṃ
pipīlikādīnāṃ gatiranyaiva pradeśāntare palabhyamānatvāt
evaṃ nakṣatrarāśibhiṣūṣarṇācitena kālacakreṇa dhruvaṃ meruñca
dakṣiṇata pariyāvatā saha parivrādhamānānāṃ sadānnayāṇāṃ
sūryādīnāṃ paṅgāṇāṃ gatiranyaitra nakṣatnāntare rāśyantare
copalabhyamānatvāt” | bhāga0 5 22 hlo0| bhā0va0
163a0kallākāṣṭādiṣabhāgayuktā 'eteṣa caran pārtha !
kālacakramatandritaḥ | yarjaivata sumahātejāḥ savitā parivarttate ” prapañcastu viṣṇupurāṇe yathā
"parāśara uvāca | vyākhyātametadvṛmvakṣyāṇḍasaṃsthānaṃ
tava suvrata ! | tataḥ pramāṇasaṃsthāne sūryādīnāṃ śṛṇuṣu
me | yojanānāṃ sahasrāṇi dvitīyo'ṣṭau vivasvataḥ
rayādaṇḍastathaivāsya dviguṇo munisattama ! | sārddhakoṭistathā saptaniyutānyadhikāni vai | yojanānāntu tasyācastatra cakraṃ pratiṣṭhitam | trinābhimati sañcāre ṣaeminyatyātmake | saṃvatsaramaye kṛtsnaṃ kālacakraṃ pratiṣṭhitam
7.2-2.2
catvāriṃśata sahasrāṇi dvitīyo'ko vivasvataḥ | pañcānyanyāni sārddhāni santanbasya mahāmate ! | vyakṣapramāṇamubhayoḥ pramāṇaṃ tadyugārḍayoḥ | husvo'kṣastattadyugārḍañca
avādhārarathasya vai | hitīyo'ce tu taccakraṃ sthitaṃ vai mānasottale | hayāśca sapta cchandāṃsi teṣāṃ nāmāni me śṛṇu
gāyattrī ca vṛhatīṣṇa gjagatau triṣṭugeva ca | anuṣṭup
paṅkirityetānyaśvāṃnāṃ syu ratho raveḥ | mānasottaraśaila tu
pūrvyato vāsavī purī | dakṣiṇrena yamasyācyā pratīcyāṃ
varuṇasya vai | uttareṇa tu somasya tāsāṃ nāmāni me
śṛṇu | vasvokasārā śakrasya, yāmyā saṃyamanī kṛtā
puro sukhā jalegasya, saumyasya tu vibhāvarī | kāṣṭhākṛto
dakṣiṇataḥ kṣipraṃ puriva gacchati | maitneya ! bhagavān
bhānūjryotiṣāṃ cakrasaṃyutaḥ | ahorātravyavasthā nakāraṇaṃ
bhagavān raviḥ | devānaparaḥ paryāāyodināṃ kreśasaṃkṣaye
divasasya ravirudhye sarvvakāla vyavasthitā | sarvvā dvāreṣu
maitreya ! nigāṅsya ca sammakhaḥ | udayāstamanaṅgā sarvva -
kālañca sammukhe | digāsu śeṣāsu tathā maitreya ! vidiśāmu ca | yairyala dṛśyate bhākhān sa teṣāmūdayaḥ smṛtaḥ
tirobhāvañca yatnaṃ ti yatna cāstamanaṃ raveḥ | naivāstamanamarkasya nodayaḥ sarvvadā sataḥ | udayāstamanākhyaṃ hi
darśanādarśanaṃ raveḥ | śakrādīnāṃ pure tiṣṭhan spṛśatyeṣa puratrayam | vikaṇau dvau vikarṇasthastrīṃllokān he pure tathā
udito'ṅgamānābhirā madhyāhnāttapanviḥ| tataḥparaṃ susannībhigobhirastaṃ niyacchati | udayāstamanābhyāñca stūyate pūrvvāpare diśau | yāvat purastāttapati tāvat pṛṣṭhe ca pāśrvataḥ
7.2-2.3
ṛte'marāharermerorupari brahmaṇaḥ sabhā | ye ye marīcayo'rkasya prayānti brahmaṇaḥ sabhām | te te nirastāstadbhāsā pratopamupayānti vai | tasyāṃ divyamurustejāṃ vai divārātiḥ sadaiva hi | sarveṣāṃ dopaśīrṣā merustadattaro
yataḥ | prabhā vivasvato rātrāvastaṅgacchati bhāskare
viśatyagnimatorattrau vahnirekaḥ prakāgyate | vahnipāṭastathā
bhānu ṃ dineṣvāviśati dvija ! | atova vahnisaṃyogādataḥ
sūryyaḥ prakāśate | tejaso bhāskarānneye prakāśoṣṇa
svarūpiṇo | parasparātupraveśādāpyāyete divāniśam
dakṣiṇottarabhūyastve sasattiṣṭhati bhāskare | ātāpa hi
bhavantyāpomaktamaṅgaḥ praveśanāt | dinaṃ viśati cerāmbho
bhāskare'stamupāgate | tasmācchuklībhavantyāpo maktamaṅgaḥ
praveśanāt | evaṃ puskaramadhyena yadā yāti divākaraḥ
triṃśadbhāgāṃstu medinyāstadā so'rkikī gatiḥ | kulāla
cakraparyanto bhramanneva divākaraḥ| karotyatastadā rātriṃ
viṃśatyoddimaṃ dvija ! | ayanasyottarasyādau makaraṃ yāti
bhāskaraḥ | tataḥ kumbhañca monañca rāge rāśyantaraṃ dvija !
teṣu teṣvatha bhukteṣu tato vaiṣavatīṃ gatim | prayāti savitā
kurvvannahorātraṃ tataḥ samam | tatorālijayaṃ yāti varddhate
ca dinaṃ dinam | manaśca mithunasyānte paraṃ kāṣṭhāsupāgataḥ
rātriṃ karkaṭakaṃ prāpya kurute dakṣiṇāyanam | kulālacakraparyyanto yathā gītraṃ pravarttate | dakṣiṇe prakrame sūryyastathā
śoghraṃ pravarttate | ativegata yā kālaṃ vāyumaṃ rgeṇānugacchan
7.2-2.4
tasmāt prabhūtāṃ bhūmiñca kāsenālpena gacchati | sūryyoḍa daśabhiḥśīghrāgmuhūrtte dakṣiṇeāyane | trayodaśāīmuttāṇāmaṅgaḥcarati vai dvija ! | muhūrttestāvatyāṇi maktamaṣṭādaśeśvaratu
kulālacakramadhyasyo yathā mandaṃ prasarpati | tathodagayane
sūryyaḥ sarpate mandavikramaḥ | tathā dīrpeṇa kālena bhūmimalpantu gacchati | aṣṭādaśamuhūttaṃ yaduttarāyaṇapaścimam
addhaṃrgeti tatrābhicarate mandavikramaḥ | trayodaśārddha
muhūrttāṃśca ṛkṣāṇāṃ carate raviḥ | muhūrttāṃstāvatoścāpi rālau
dvādaśabhicarat | athonmandaraṃ gatyāṃ cakraṃ bhramati vai yathā,
mṛtpiṇḍo'vakramadhye bhūyo bhavati vai tathā | kulālacakranābhistu yathā talaiva varttate | dhruvastathā hi maitreya ! tathaiva
parivarttate | ubhayoḥ kāṣṭhayormadhye bhramatogaṃṇḍakāni ca
divā naktañca sūryyasya mandā śīghrā ca vai gatiḥ | mandāni
yasminnayane yāṃ prā naktaṃ tadā gatiḥ | śīghrā niśi
yadā sā ca tadā mandā divā gatiḥ | evaṃ pramāṇenaivaiṣa
mārgaṃ yāti divākaraḥ | ahorāleṇa yobhakto samastā
rāśayau dvija' | ṣaḍbhirārddhānṛtyo bhuṅkte rālāvabhyāṃśca ṣaḍdivā | rāśipramāṇajanitā hyasmadīrghonnatā dvija ! | tathā
nigāyāṃ rātrīnāṃ pramāṇairvyaghudīrghatā | dinaḥ dairghyeṣvitprastatvaṃ tadbhāgenaiva jāyate | uttame prakrame yaḥśrā niśi
mandā gatirdivā | dakṣiṇe tvayane caiva viparotā vivasvataḥ|"
narapatijayacaścauktaṃ caturaśīticakramadhye 2 cakrabhede tatsvarūpaṃ cakraśabde vakṣyate | dānārthakalpite hemā0 dā0 ukto
rajatabhaye 4 cakrabhede yathā
"cakraṃ raupyamayaṃ kṛtvā saṅgāradvitayātmakam | kṛtvā
7.2-2.5
mūrttiṃ garaṅkandarahitamadhyāntarasthitam | tvaṅmaśaṃsādi va
raupyāṇi māleṣu ca samantaḥ | evaṃ dhyānavatassa
sa candraḥ kṛṣṇārcā brajet | tato'bhyantaraṃ paścāt sthitvā
viprapradakṣiṇam | taṃ gṛhītvā brajed ramaṇīyamapi 'netu
svayañcāṣṭaśataṃyātapūrvakaṃ kāryyatikṣitaḥ | kālacakramadaṃ
nāmnā dānaṃ dadyādvināśamam | idante rajataṃ cakraṃ
raśmijālasamākulam | apamṛtyu vināśāya dadāmīti
samuddharan | suvarṇaṃ dakṣiṣāyuktaṃ brāhmaṇāya nivedayet
evaṃ kṛte vinaśyeta apamṛtyurna saṃśayaḥ | tattakṣakāstadā
deyamapamṛtyubhayānvitaiḥ | jvarādirogagrastairvā mahāpātrkitairapi | tato mchlokavidhānenā sthāpayejjātavedasam
juhuyāt kāñcanāktā ca śatameṣṭottarantilaiḥ | tatastu
bhojayedbhaktyā viprān dvādaśasaṃkhyayā | svayamakṣāralavaṇaṃ
bhuñjīta sakṛdeva hi | evaṃ kṛte naromarttaṃ ciraṃ jīvenna saṃśayaḥ”
ravyādigāre nakṣatrayogabhedāt 5 daṇḍabhede kāladaṇḍaśabde
vivṛtiḥ
[jyotirvida devaro
kālacintaka pu0kālaṃ cintayati vicārayati cinti-ṇvul
kālacihna na0 kālasya mṛtyorjñāpakaṃ cihnam | mṛtyujñāpake
lakṣaṇabhede | tallakṣaṇamuktaṃ kāśīkha0 410 yathā
'vadāmi kālacihnāni jāyante yāni dehinām
aho nikaṭataḥ paśye sune ! tāni niśāmaya | dantanāśā
puṭe yasya vāyuryāti divāniśam | asaṇḍamanekaṃ tasyāyuḥ
cayatyaṅgalayaiṣa hi | dvādaśorātvaṃ lāhorātvaṃ ravirvahati santatam | sārvaikrārśvansaho jīvittādvipicyate
vahennāsāpuṭayugne daśāhāni nirantaram | vātaścet sahasaṃkrāntistathā jīvehinatrayam | nāsātīdvayaṃ hitvā
mātariśvā mukhāddahet | saṃdehimatvādvārddhāk prayāṇaṃ
7.2-2.6
tasya vāṣpana | paśyetsaptaṛṣīṃścasye anuruñcasye nipātare | pāṣṇaḥ sa kālo draṣṭavyo yadā yāmye ravirvahet
akasmādena tankāle mṛtyuḥ sannihito bhavet | yajunāyaḥ prayatnena sa kālo mṛtyubhīruṇā | akasmāddīkṛte yastu
puruṣaṃ kṛśapiṅgalam | tastrivaiva jñāye guptaṃ sarjñāvedakṣaradvayam | yasya vījaṃ malaṃ mūtraṃ, kṣutaṃ bhūtvaṃ malantathā
ihai kadā patedyasya cchandantasyāyuriṣyataṃ | indranīlanibhaṃ
vyomni nāgamandaṃ yahecati | itastataḥ prasṭamaraṃ ṣaṇmāsaṃ
na sa jīvati | vyabhre 'ṅgi vāripūrṇābhyaḥ pūṣṇīvaya divākaram | phālgunyāpaścandrāpañca paśyet ṣaṇmāsajīvanaḥ
arundhatīṃ dhruvañcaiva viṣṇostrīṇi padāni ca | āśvanamaṇḍanaṃ paśye mṛtya ve nātmamaṇḍalam | arundhatī bhavejjihvā
dhruvo nāsāgramucyate | viṣṇoḥ padāni bhramadhye netrāgnau
śvātmamaṇḍalam | vetti nīlādivarṇasya kadrūṣṇādarasasya
hi | arūkṣa dantaśrobhāvaṃ ṣaṇmāsena sa mṛtyubhāk | ṣaṇmāsa
khasyocvimsa kaṇṭho'vasanāradā | śūnyāni satataṃ tadvaddi
cchāyāntaḥsuṣapunnāḥ | dantaḥkarajanetrāṇāṃ nakhibhānaṃ
ajāni cet | sa hi kīnāśanāgarī ṣaṣṭhe māsi prajeśvaraḥ
saṃ pradṛtte nidhuvane madhyānte kauti keśaraḥ | niścitaṃ pañcame
māsi dharmarājātithirbhavet | drutamāruhya saraṭātsvaśau
yasya mastakam | prayāti, ya.ti tasyāyuḥ ṣaṇmāse saṃmmaraṃ
ccayam | susnātasyāpi yasyāśu hṛdayaṃ pariśuṣyati
arakhau ca karau vāpi trimāsantamya jīvitam | prativimbe
kaveduyasya padaṅgaṇḍapaṭākṛti | pāṃśau vā kaīme vāpi pañcamāsān sa jīvati | chāyā prakampate yasya dehūmantarpāniścale
7.2-2.7
kṛtāntadūtā baghnanti caturthe māsi tannaram | nijasya prativimvasya nīrājasrakūṭrādiṣu | uttamāṅgañcayaḥ paśyet ṣammāsena vinaśyati | pratibhrāṃsye svavajeḍāṇaḥ dhanurrndraṃ nirga. cyate
rātrau, candradvayaṃ yāpi divā do vā divākarau | divā ca
tārakācakraṃ rātrau vyoma sita raktam | yugapacca calaṃ īṅguśrāktaṃ kodaṇḍamaṇḍakam | bhūruhe bhūdharāye vā gandharvva -
nagarāedayam | divā picāsakṛtyañca etaṃ paśyatyahetavaḥ
sarvveṣu teṣu cikreṣu yadyekamāpa vīkṣate | tadā māsātpañcityuḥ
prata. ceta nacādhikam | karāvaṅguṇṭhayankhaḥ śśṛṇoti na yadā
dhvanim | sthūlaḥ kaśaḥ kṛśaḥ sthūlastadā māsādvipadyate
yaḥ paśye dātmanaśchāyāṃ dakṣiṇāyāmamāśritām | dināni
pañca jīcitvā pañcatvamupayāti saḥ | prokṣate bhakṣyate vāāpa
piśācāsuravāyasaiḥ | ' bhūtaiḥ pretaiḥ śvabhirmārjārairgomāyukhara
śūkaraiḥ | sarabhaiḥ karabhaiḥ kīryaiḥ śyenairavatarairbakaiḥ | svapne sa
jāvitaṃ tyaktvā varṣātto yamamīkṣate | gandhapuṣpāṃrakaḥ śoṇaiḥ
khanattuṃ bhūṣitāṅgaraḥ | yaḥ paśyet svapnamathame so'ṣṭaumāsānanilahyo | pāṃśurābhiśca valmīkaṃ yūpaṃ daṇḍamathāpi vā | yoḍirohati vai svapne ṣaṣṭhe māsi sa naśyati
rāsabhāṣṭrahasātmānaṃ tailābhyaktañca śaṅkitam | nīyamānaṃ
yamāśāṃ yaḥ svapne paśyet sapakva jānu | khamaulo lśanau
yāpi yaḥ paśyet khapratonaraḥ | lavaṇāni śuṣkakāṣṭhāni
ṣaṣṭhe māsi na tiṣṭhati | lohadraṇḍadharaṃ kṛṇaṃ puruṣaṃ kṛṣṇa
vāsasam | svayaṃ yo'pye sthitaṃ paśyet sa tīnnākṣāñca ṣaṣṭha
yet | kāktāṃ kamārī yaṃ svame vaṅgayāṅkāṅkupāyarkaḥ | sa
7.2-2.8
māsena samīkṣeta nagarīṃ yamanopitām | naro yo vānarārūr̤ha prayān prācauṃ diśaṃ svapnan | dinaiḥ sa pañcamaireva
paśyet saṃyamanau purīm | lavaṇo'pivadānyaḥ syātta vadānyaḥ
lapaṇoyadi | prakṛtervikṛtitve strātsakadā pañcatvamṛcchati
etāni kālacihnāni manyantāni vahunya'pa | jñātvābhya-syedrayogamaśayā kāyikāṃ nayet | na kālavañcanopāyaṃ
munendrayavayaḥsthadam”
kālajoṣaka vi0 kāle yathāyogyakāle juṣate bhojanādi
kālajña tri0 kālaṃ yogyakālaṃ jyotiṣoktakālāntaraṃ yā
kālajñāna na0 | kālo jñāyate'nena jñā-karaṇe lyuṭ 6ta0
kālo vyutpādyate'nena karaṇe lyuṭ | smṛtyujñāpake cihnabhede kālacihnaśabde tadyoktam | “kālajñānaṃ tataḥ proktaṃ
diśodāśasya varṇanam” kāryāśva0 anukramaṇikādhyāye
kālañjara pu0kālaṃ jarayati jṝ-ṇic-ac vā0sam | parvatabhede “sapta vyādhā daśārṇeṣu mṛgāḥ kālañjare girau’ bhāra0
pitṛkalpagāthā | tanmāhātmyaṃ bhā0va085a0 “tata
kālañjaro nāma parvvato lokaviśrutaḥ | tatra devahade
snātvā gosahasraphalaṃ labhet | yaḥ snātastvārapettatra girau
kālañjare nṛpaḥ | svargaloke mahīyeta naro nāstyatra saṃśayaḥ
tato girivaraśreṣṭhe citrakūṭe viśāmpate !” tenāsya
citrakūṭaparvva tasāṃnidhyaṃ gamyate | tatra māsaṃ jalasnāne
daśāśvamedhaphalaṃ yathoktam bhā0anu0 25a0 ‘gaṅgāyamunayoḥsārthe tathā kālañjare girau | daśāśvamedhānāpnoti tatra māsaṃ kṛlodakaḥ”
kālatama(ra) tri0 atiśayena kālaḥ kaśaḥ tamap (tarap) vā
atiśayakṛṣṇe | strītve tu atiśayena kālā ititrivagrahe
puṃvat kālatamā(rā) iti bhedaḥ | [tamālavṛkṣe rājani0
kālatāla pu0kālatārthaṃ kalati paryāpnoti ala-kac 4ta0
7.2-2.9
kālatinduka pu0 ni0karma0 | kūpītau rājani0
kālatīrtha na0kogalākhye tīrthabhede | “kośalāntu samāsādya
kālatīrthamupaspṛśet | vṛṣabhekādaśaphalaṃ labhate nātra saṃśayaḥ”
bhā0va0 85a0
kāladaṇḍa pu0kālajñāpakodaṇḍaḥ| jyotirokta vārādiyogabhede
sa ca vārādiyogenanakṣatrabhedayogarūpaḥ yathoktaṃ nāradena
“ānandaḥ kāladaṇḍo'tha dhūmno dhātā śubhāvahaḥ
dhvaṅkṣo dhvajākhya' śrīvatsasvajramudgaralambukāḥ | civamānasupadmākhyalambakotpātasaṃjñakaḥ| kālaḥ siddhiḥ śubhāmṛtamusalādaṅgakrūrāḥ rākṣasaścākhyaścaramyarthairvajrjjamānāḥ
kramādamī | yogāḥ khasaṃjñāphaladāstvaṣṭāviṃśatisaṃ khyakāḥ | ravivāre kramādete dāsabhādvindabhādvidhau | sārpāddhome, budhe hastānmaitrābhāhendrabhānniāśau | vaiṣṇavedāṅguśrute vāruṇādbhāskarātmaje” | asyārthaḥ ānandādayaḥ
aṣṭāviṃśatiyogā yataḥ rājitakānā maśvinyādīnāmaṣṭāviṃśatiriha gṛhaṇam | tathā ca ravivāre aśvinonakṣatrāt yāvatsaṃsyakaṃ nakṣatramiṣṭadine bhavati ānandādiṣu madhye tāvatsaṃkhyo yogo bhavati evaṃ somavāre
mṛgāt yāvatsaṅkhyakaṃ nakṣatramiṣṭadine tāvatsaṃ khyako yogaḥ
tathā bhaume aśleṣātaḥ ityādi| budhe hastāt 15,gurau anurādhātaḥ17, śukre uttarāṣār̤hāt 21, śanau śatabhiṣātaḥ24
eṣu vyarthadaṇḍādikamuktaṃ saṅgrahe “dhvāṅge vajre mudgare ceṣpu
nāḍo varjyāviddhāḥ 4 padmalamve gade'nnāḥ7| dhūme 'kāṇḍe
mauśale śambhudayaṃ he rakṣomṛtya tpātakālāsya sarvaṃ” | tasyāpavādo'vasiṣṭhenoktaḥ “sthasthīstṛtīye daśame ca ṣaṣṭhe viśīge
viṃśatitame ca candre | bhavanti ṣaḍbhānugatairṛthyogāḥ kuyogasidhvaṃ sakarāḥ śubheṣu”
7.2-2.10
kāladantaka pu0 kālodanto'sya kan | vāsukikulaje sarpabalanakṣne 1 nāgabhede | “hiraṇyabāhuḥ śaraṇaḥ takṣakaḥ
kāladantakaḥ | ete vāsukikā nāgāḥ praviṣṭā havyavāhanam” bhā0ā 45 7a0
Linked texts (6)
- Viṣṇupurāṇa (critical edition) — Sanskrit
- Agnipurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Brahmāṇḍapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Vācaspatya — Vācaspatimiśra, Sanskrit
- Śivatattvaratnākara — Basappa Nāyaka 1684, Sanskrit
- Śivattvaratnākara — Basava, Sanskrit