Vacaspatya 7.2-4
Vācaspatya 7.2-4
- Language
- Sanskrit
7.2-4.1
kaṇṇāmukha
vānarabhede striyāṃ ṅīṣ | “yasya mātrāsamā vitāḥ
śyāśyāḥ kālasukhāstathā” bhā0va0281a0 | “ye ca
kālamukhānāñca narāṇākṣasayonayaḥ” bhā0sa030a0
kālamuṣkaka pu0 kālomuṣka iva kāryyati kai-ka | ghaṇṭāpārulivṛkṣe ratnamā0
kālamūla pu0 kālaṃ mūlamasya | raktācitalakavṛkṣe rājani0
kālameṣī strī kāla varṇaṃ miṣati sparddhate kāṇḍona miṣa-vyaṇ
u0sa0 | 1mañjiṣṭhāyām, 2śotmārāmrāyām, vivṛti
(tecyor̤i) ca amaraḥ | svārthe ka | kālameṣikā tatrārthe
bharatastu bālavyamadhya pāṭhatvā tadartha tāmāha
kālayavana pu0 karmma0 | yavanādhipe nṛpabhede
“mithyābhiśasto gārgyastu manyu nābhismītaḥ | gopakanyāmupādāya maithunāyopacakrame | gopālī tvapsarāstasya gopastrīveṣadhāriṇī | dhārayāmāsa gārgyasya
garbha duī rasamacyutaṃ | mānuṣyāṃ gārgya bhāryyāyāṃ niyogāccha śūlinaḥ | sa kālayavaneonāma jajñe rājāmahābalaḥ | vṛhapūṣṇīṃ īkāyāstamabhavan vājino raṇe
apulasya sa rājastu yadūdho'ntaḥpure śiśuḥ | yavanasya
mahārāja ! sa kālapavano'bhavat | sa yojukāmo nṛpatiḥ
paryyapṛcchāijottamam | vṛṣṇyandhakakulaṃ tasya nārado'kathayadibhuḥ | akṣauhiṇyā tu sainyasya mathurāmabhyayāttadā | dūtaṃ sañcepayāmāsa vṛṣṇyandhakaniveśanam | tatovṛṣṇyandhakāḥ kṛṣṇaṃ puraskṛtya mahāmatim | sametā mantrayā
māsuryavanasya bhayāttadā | kṛtvā ca niścayaṃ sarvve palāyanamarocayan | vihāya mathurāṃ ramyāṃ mānayantaḥ pinākinam | kuśasthalīṃ dvāravatīṃ niveśayitamīpsavaḥ” hariva0
16a0 | “kastitasya raṇe jetā yavanādhipatirnṛpaḥ
7.2-4.2
sa kālayavano nāma avadhyaḥ keśavasya ca | tasya sudāruṇaṃ ghoraṃ tapaḥ paramaduśvaram | rudramārādhayāmāsa dvādaśābdān yaśodhanaḥ | putrakāmeṇa muninātoṣya rudraṃ suto
vṛtaḥ | mādhurāṇāmabhavadhyo'sau bhavediti ca yaṅgarāt | evamastviti rudro'pi pradadau munaye sutam | evaṃ
gārgyasya tanayaḥ śrīmān rudravaroṅkavaḥ | mādhurāṇāmabadhyo'sau mathurāyāṃ viśeṣataḥ | kṛṣṇo'pi balavāneṣa
mādhuro jātavānayam” harivaṃ 113a0 | “vāsudevastu
taṃ dṛṣṭvā nihataṃ yogamātmanaḥ | utsṛjya mathurāmāśu
dvārakāmabhijagmivān ! vairakṣālaṃ vidhātūṃstu vāsudevo
mahāmanāḥ | niveśya dvārakāṃ rājan ! vṛṣṇīnāśvāsya
caiva ha | padātiḥ puruṣavyāghro bahupraharaṇastadā
ājagāma mahāyogī mathurāṃ madhusūdanaḥ | taṃ dṛṣṭvā
niryyayau kruddhaḥ sakālayavanonṛpa | prekṣāpūrvvañca kṛṣṇo'pi
niṣkāma mahābalaḥ | athānvagacchadgovindaṃ jighṛkṣuryavaneśvaraḥ | na cainamaśakadrājā grahītuṃ yogadharmiṇam
māndhātastu suto rājā mucukando mahāyaśāḥ | purā
devāsure yuddhe kṛtakarmā mahābalaḥ | vareṇa cchandito
devairnidrāmeva vyahottayān | śrāntasya tasya vāgevaṃ tadā
prādurabhūt kila | prasuptaṃ bodhayedyo māṃ taṃ daheyama yaṃ
surāḥ ! | cakṣuṣā krodhadīptenetyevaṃsvāhuḥ punaḥ punaḥ
evamastviti taṃ śakra uvāca tridaśaiḥ saha | sa surairabhyanujñātastvadvirājamupāgamat | sa parvvataguhāṃ kāñcit
praviveśa śramakarṣitaḥ | suṣvāpa kālametaṃ vai yāvat kṛṣṇasya
darśanam | tat sarvvaṃ vāsudevasya nāradena niveditam
varadānañca devebhyastejastasya ca bhūpateḥ| kṛṣṇo'nugamyamānaśca
7.2-4.3
tena mlecchena gatvaṇā | tāṃ guhāṃ mucukundasya praviveśa
vinītavat | śiraḥsthāne ca rājarṣermucukundasya keśavaḥ
sandarthanapathaṃ tyaktvā tasthau buddhimatāṃ varaḥ | anupraviśya
yavano dadarśa pṛthivīpatim | sa taṃ suptaṃ kṛtāntābhamāsasāda sudurmatiḥ | vāsudevantu taṃ matvā
ghaṭṭayāmāsa pārthivam | pādena pādamākramya pādasparśaprabodhitaḥ | cukopa nidrācchedena pādaspardhena
tena ca | sa saṃhṛtya varaṃ śakrādavaikṣata tamagrataḥ
sa dṛṣṭamātraḥ kruddhena sa prajajvāla sarvvataḥ | dadāha
pāvakastantu śuṣkaṃ vṛkṣamivārśaniḥ | kṣaṇena kāla
yavanaṃ netva tejovinirgataḥ” hariva0 115 a0 | tadvadhakathā
kālayiāpana na0 kālasya yāpanamativāhanam | kālakṣepaṇe
kālayukta pu0 prabhavādiṣaṣṭisaṃvatsarāntargate śśaṣaṣṭhyabdettama
yatsurabhede prabhavādiṣaṣṭīnayanaṃ jyo0 ta0 uktaṃ yathā
“śakendukālāḥ pṛthagākṛti 22 ghnāḥ śaśāṅkanandāgśiyugeḥ
4261 sametāḥ | śarādriyakhindu 1075 hṛtāḥ sa labdhaḥ
pañcāvaśiṣṭāḥ prabhavādayo'bdāḥ | varṣabarjayitu yaccheṣaṃ sūryyaiḥ
12 saṃpūrya khoṣibhiḥ 60 | hṛto vyatkramataḥ saurāmpra0
hṛte'bhra māsakādayaḥ” vyasyārthaḥ | śākendukālāḥ
śakarājābdakālaḥ pṛthak pvārkānighnnaḥ dvādaśyā paritaḥ
śaśāṅkanandāgniyugerekanayatyadhikaṣa tadvayādhikacatuḥ sahasraḥ
sameto'ṅkaḥ śarādrikhakhinduhṛtaḥ pañcasaptatyadhikaśatāṣṭagaṇatairyovatsaṃsaṃkhyaṃ karttuṃ śakyate tāvatā hṛtaḥ karttavyaḥ sa
labdhaḥ pūrvva śakābdaḥ garetyādinā 'ṅkasaṃkhyā yutaḥ kāryyaḥ
ṣaṣṭyāptāvaśeṣe pūrvva yat pañcāṅkamanvayasyāvaśiṣṭe prabhavādayaḥ
7.2-4.4
ekāvaśeṣe prabhavaḥ dvayādyavaśiṣṭe vibhavādiḥ | varṣavarjantu
yaccheṣaṃ varṣatiriktamaṃ śarādvivakhinduhṛtāvaśiṣṭa tat sūryyaiḥ
dvādaśabhiḥ saṃpūyyaṃ khorṣibhiḥ ṣaṣṭyā hṛte vyutkramata
ityanena ṣaṣṭikṛtāvaśiṣṭaḥ vyaṅgāddaṇḍāḥ ṣaṣṭikṛta
ṣaṣṭhāṃgake khānihṛte tiryatā hṛtāvaśiṣṭā vyaṃgakābasthā māsāḥ syuriti | prabhavāṭivaṣṭītyupakramya
“ādyā tu viṃśatibrāṃhī dvitīyā vaiṣṇavī smṛtā
tṛtīyā rudradaivatyā dṛṣṭā sadhdyādhamā bhavet' ityuktvā
tatphalamuktaṃ bhaviṣya pu0 yathā “gomahiṣyādimaśrāṇi ye
cānye naṭanarttakāḥ | bāsaso varṣate devi ! śasañca
na hi kāyate | tilasarṣapamāṣādikāṣīsānāṃ maṅgārghatā | gomāhiṣyaḥ suvarṇāni kāṃsyatāmrāpsavedhataḥ
tat sarvvaṃ devi ! vikrīya karttavyodhānyasañcayaḥ | tena
bhāvyena loko'yaṃ nistariṣyati durddinam | pārthivā nopakā dīnāḥ kālayukte prapor̤itāḥ 52 varṣaphalakathane
3 ta0 | 2kālena kāladharmeṇa mṛtyunā yukte ca tri0
kālayoga pu0 60 | kālasambandhe | "mahatā kālayogena
prakṛtiṃ yāsyate'vyayaḥ" bhā0 va0 1030 | karma0
japo'takto kālaiye yogabhe de ca kālaśabde vivṛtiḥ
kālayogin pu0 li0 kālasya yogo'styasya ini 11 śive
"kālayrogī mahānādaḥ sarvvakāmacatuṣpathaḥ” bhā0anu0
17a0 | śivasahasranāmoktau
Linked texts (2)
- Critical edition (BORI) — Sanskrit
- Vācaspatya — Vācaspatimiśra, Sanskrit