Vacaspatya 9.1-4

9.1-4

kālātikrame | “kālātīte vṛthā sakhyā
vandhyastrīmaithunaṃ yathā” ka0ta0 kāśī0 | vyatītaḥ kālo'sya
niṣṭhāntatvāt paranipātaḥ 2vyatikrāntakāle tri0 | gauta
mokte kālātyayāpadiṣṭārūpe vyādhirūpe hetutvābhāsabhede
kālātyayāpadiṣṭaśabde vivṛtiḥ
kālātman pu0 kālātmā'sya| kālasvarūpe parameśvare
"kālātmā kālakaddibhuḥ" || kū0 'sa0| vā kap| kālātmako'pyatra | kālena tadgata ātmā svarūpaṃ yasya vā kap
2 kālakṛtasvabhāvake sthāvarajaṅgamādau li0 "sātvikā
rājasāścaiva tāmasā ye ca kecana | bhāvā kālātmakāḥ
sarvve pravarttante hi jantuṣu | jaṅgamāḥ sthāvarāñcaiva
divi vā yadi vā bhuvi | sarvve kālātmakāḥ sarvva ! kālātmakamidaṃ jagat | pravṛttayaśca loke'smiṃstathaiva ca nivṛttayaḥ | tāsāṃ vikṛtatāyāñca sarvvaṃ kālātmakaṃ smṛtam
bhā0ānu0 140
kālātyayāpadiṣṭa pu0 kālātyayenāpadiṣṭaḥ 3 ta0
gautamokte hetvābhāsabhedarūpe hetvādoṣe tallakṣaṇādikaṃ
gau0 sū0 bhāṣyādau darśitam yathā
“kālātyayāpadiṣṭaḥ kālātītaḥ” sū0
“kālātyayena prayukto yasyārthasyai kadeśo'padiśyamānaḥ sa
kālātyayāpadiṣṭaḥ kālātīta ityucyate | nidarśanam
nityaḥśabdaḥ saṃyogavyaṅgyatvāt rūpavat, prāgūddarddhañca vyaktoravasthitaṃ rūpaṃ pradīpaghaṭasaṃyogena vyajyate tathā ca śabdo'pyavasthito bherīdaṇḍasaṃyogena vyajyate dāruparaśusaṃyogena
vā | tasmāt saṃyogavyaṅgyatvānnityaḥśabda ityayamahetuḥ
kālātyayāpadiṣṭāt vyañjakasya saṃyogasya kālaṃ na vyaṅgyasya
rūpasya vyaktiratyeti sati pradīpaghaṭasaṃyoge rūpasya grahaṇaṃ
bhavati na nivṛtte saṃyoge rūpaṃ gṛhyate, nivṛtte dāruparaśusaṃyoge dāruṣṭena śabdaḥ śrūyate | vibhāgakāle seyaṃ śabdavyaktiḥ saṃyogakālamatyetīti na saṃyoganimittā bhavati
kasmāt ? kāraṇābhāvāddhi kāryābhāva iti | etamudāharaṇasādhyayorabhāvātsādhanamayaṃ heturehetvābhāsa iti”
bhā0 | uktasūtraṃ vṛttau tvevaṃ vyākhyātaṃ yathā
“kramaprāptamatītakālaṃ lakṣayati | atītakālasya samānārthakatvāt kālātītaśabdenoktakālasya sādhanakālasyātyaye'bhāve'padiṣṭaḥ prayukto hetuḥ etena sādhyābhāvapramālakṣa ṇārtha iti sūcitaṃ sādhyābhāvanirṇīye sādhanāsamarthādayameva bādhitasādhyaka iti gīyate| tathā vahniranuṣṇaḥ
kṛtakatvādityādau | na ca bādhe vyāpyagraṅgasya vyabhicārasaṅgrahādgāvyantarasyaivaṃ doṣatvamucitamiti vācyaṃ tadapratisandhānena bādhasya doṣatvāpannaprakṛtasya upādeyasaṅkare'pyagateravaṅgatvāt | utpattikālāvacchinno ghaṭo gandhavān,
śikhāvacchinnaḥ parvato vahnimānityādāvasaṅkarācca sādhyābhāvavatprameyavattayāvacchedakāvacchinnakatayasya tatra sattvāt
pare tu ghaṭaḥ sakarttṛkaḥ kāryatvādityādau yatra lāghavenopanītamekamātrakartṛkatvaṃ bhāsate tatra tadabhāvo'saṅkīrṇodāharaṇamiti yadanti”
maṇikṛtā tu bādhasthenāyaṃ vyavahṛtaḥ tallakṣaṇādikaṃ
tatroktaṃ yathā
“bādho na sādhyābhāvavatpakṣakatvaṃ pakṣadvayyabhāvapratiyogisādhyakatvaṃ vā pace sādhyābhāvajñānamātrasya pramātvajñānaṃ
vinā adhikabalatvājñānena bādhābhāvāditi vakṣyate ataeva
sādhyābhāvavatpakṣavṛttitvamapi na, asiddhisaṅkīrṇabādhāvyāpteśca | kintu sādhyābhāvavatpakṣapramāviṣayapakṣakatvaṃ, pramitasādhyābhāvavatpakṣaktatvaṃ, pakṣaniṣṭhapramāviṣayatvaprakārābhāvapratiyogisādhyakatvaṃ veti viṣayittavivekena sādhyābhāvaprameya
doṣaḥ sā ca pramāṇena jñātāna svarūpasatī hetvābhāsatvāt
pramātvajñānaṃ vinā adhikabalatvābhāvenādoṣatvāt apramāyāmapi pramātvajñāne'numitipratibandhācca”
“kālātyayāpadiṣṭaśca hetvābhāsāśca pañcadhā” bhāṣā0
kālādarśa pu0 kālaḥ kālasvarūpakarmāṅgatvādikaṃ bādarśayate'tna
kā+dṛśa-ṇic-ādhāre kañca | smṛtinibandhabhede
kālādhyakṣa pu0 kālānāṃ kṣayaṅgakālānāmadhyakṣaḥsragatyā
pravarttanāt