Pramāṇa · Search · About · API

Vandyaghatiya 7: atha nāṭyavargaḥ

Vandyaghaṭīyā 7

Language
Sanskrit

atha nāṭyavargaḥ

7.1

niṣādarṣabhāndhāraṣaḍjamadhyamadhaivatāḥ
pañcamaścetyamī sapta tantrīkaṇṭhotthitāḥ svarāḥ

7.2

kākalī tu kale sūkṣme
dhvanau tu madhurāsphuṭe
kalaḥ
mandrastu gambhīre
tāro'tyuccaiḥ
trayastriṣu

7.3

samanvitalayastvekatālaḥ
vīṇā tu vallakī
vipañcī
sā tu tantrībhiḥ saptabhiḥ parivādinī

7.4

tataṃ vīṇādikaṃ vādyam
ānaddhaṃ murajādikam
vaṃśādikaṃ tu suṣiraṃ
kāṃsyatālādikaṃ ghanam

7.5

caturvidhamidaṃ vādyaṃ vāditrātodyanāmakam
mṛdaṅgā murajāḥ
bhedāstvaṅkathāliṅgyordhvakāstrayaḥ

7.6

syād yaśaḥpaṭaho ḍhakkā
bherī strī dundubhiḥ pumān
ānakaḥ paṭaho'strī syāt
koṇo vīṇādivādanam

7.7

vīṇādaṇḍaḥ pravālaḥ syāt
kakubhastu prasevakaḥ
kolambakastu kāyo'syāḥ
upanāho nibandhanam

7.8

vādyaprabhedā ḍamarumaḍḍuḍiṇḍimajharjharāḥ
mardalaḥ praṇavo'nye ca
nartakīlāsike same

7.9

vilambitaṃ drutaṃ madhyaṃ tattvamogho ghanaṃ kramāt
tālaḥ kālakriyāmānaṃ
layaḥ sāmyam
athāstriyām

7.10

tāṇḍavaṃ naṭanaṃ nāṭyaṃ lāsyaṃ nṛtyaṃ ca nartane
tauryatrikaṃ nṛttagītavādyaṃ nāṭyamidaṃ trayam

7.11

strīveṣadhārī yaḥ puruṣo nṛtyati, tatra bhrukuṃsatrayam | bhruvoḥ kuṃso bhāvo
yatra sa bhrukuṃsaḥ | evaṃ bhrukuṃsādirapi | bhrūbhyāṃ kuṃsatyabhiprāyaviśeṣamiti vā
‘paṭa puṭa’ iti daṇḍakapaṭhitād bhāsārthāt kusidhātoścurādeḥ eraci ‘bhrukuṃsādīnāmakāro vaktavyaḥ’ (vā0 6. 3. 61) iti bhrūśabdasyākāraḥ | bhrukuṃsaḥ
‘iko hrasvo'ṅyo gālavasya’ (6. 3. 61) iti vibhāṣā hrasvatve bhrukuṃsabhrūkūṃsau | ṛkāro vā ityanyaḥ | tathā ca—
“bhrukuṃsaśca bhrukuṃśaśca bhrūkuṃśaśca bhrūkuṃsakaḥ”
iti | ‘svamahiṃsrabhrukuṃsāḥ’ iti sabhedaḥ
nāṭyoktau gaṇikā'jjukā

7.12

nāṭyoktāvityadhikāraḥ prāgaṅgahārāt | gaṇikā veśyā nāṭyoktau
ajjukā | ‘arja sarja arjane’ | bāhulakāt ‘sami kasa ukan’ (u0 2.
32) ralopaśca
bhaginīpatirāvuttaḥ
bhaginyāḥ patiḥ āvuttaḥ
bhāvo vidvān
vidvān paṇḍito bhāvaḥ | ‘bhavateścopasaṅkhyānam’ iti ṇaḥ
athāvukaḥ
janakaḥ
janaka āvukākhyaḥ | ‘ava rakṣaṇe’ | bāhulakād ‘mṛkaṇibhyāmūkokaṇau’
(u0 4. 39) ityukaṇ | ‘ata upadhāyāḥ’ (7. 2. 116) iti vṛddhiḥ
yuvarājastu kumāro bhartṛdārakaḥ

7.13

rājā bhaṭṭārako devaḥ
tatsutā bhartṛdārikā
devī kṛtābhiṣekāyām
itarāsu tu bhaṭṭinī

7.14

abrahmaṇyamavadhyoktau
rājñaḥ syālastu rāṣṭriyaḥ
ambā mātā
atha bālā syād vāsūḥ
āryastu māriṣaḥ

7.15

attikā bhaginī jyeṣṭhā
niṣṭhā nirvahaṇaṃ
same
haṇḍe hañje halāhvāne nīcāṃ ceṭīṃ sakhīṃ prati

7.16

aṅgahāro'ṅgavikṣepaḥ
vyañjakābhinayau samau
nirvṛtte tvaṅgasattvābhyāṃ dve triṣvāṅgikasāttvike

7.17

śṛṅgāravīrakaruṇādbhutahāsyabhayānakāḥ
bībhatsaraudre ca rasāḥ
śṛṅgāraḥ śucirujjvalaḥ

7.18

utsāhavardhano vīraḥ
kāruṇyaṃ karuṇā ghṛṇā
kṛpā dayā'nukampā syādanukrośo'pi
atho hasaḥ

7.19

hāso hāsyaṃ ca
bībhatsaṃ vikṛtaṃ triṣvidaṃ dvayam
vismayo'dbhutamāścaryaṃ citramapi
atha bhairavam

7.20

dāruṇaṃ bhīṣaṇaṃ bhīṣmaṃ ghoraṃ bhīmaṃ bhayānakam
bhayaṅkaraṃ pratibhayaṃ
raudraṃ tūgram
amī triṣu

7.21

caturdaśa
darastrāso bhītirbhīḥ sādhvasaṃ bhayam
vikāro mānaso bhāvaḥ
“vāgaṅgasattvābhinayairāhāryābhinayairapi
kaverantargataṃ bhāvaṃ bhāvayan bhāva ucyate ||”
“nirvedo glānirāśaṅkā tathāsūyā madaḥ śramaḥ
ālasyaimatha dainyaṃ ca cintā mohaḥ smṛtimatiḥ
vrīḍau capalatāmarṣa āvego jaḍatā dhṛtiḥ
garvī viṣāda autsukyaṃ nidrāpasmāra eva ca
trāso harṣaḥ prabodhaśca avahitthaṃ tathogratā
vitakauṃ vyādhirunmādo maraṇaṃ śaucameva ca
trayastriṃśadime bhāvā vijñeyā vyabhicāriṇaḥ |"
anubhāvo bhāvabodhakaḥ

7.22

" tasya locanacāturya bhrūkṣepasmitavibhramāḥ
citrāṅgahāravādyādiranubhāvargaṇaḥ smṛtaḥ ||"
" sthitiśauryavīryadhairyairutsāhaparākramairvivādaiśca
vākyairākṣepakṛtairvīrarasaḥ samyagabhineyaḥ ||"
" saṃsvanaruditairmohāgamairvilapitaiḥ paridevitaiśca
abhineyaḥ karuṇaraso dehāyāsābhighātaiśca ||"
" sparśagrahaṇairunmuktanayanaiśca hāheti sādhuvādaiśca
vepathugadgadavacanasvedādyairabhinayastasya ||"
" īṣadvikasitairgaṇḍaiḥ kaṭākṣaiḥ sauṣṭhavānvitaiḥ
alakṣitadvijaṃ dhīramuttamānāṃ smitaṃ bhavet ||"
" karacaraṇavadanavepathugātrastambhahṛdayaprayatnena
śuṣkoṣṭhatālukaṇṭhairbhayānako nityamabhineyaḥ ||"
" nāsāpracchādanāvyaktapādapātākṣikūṇanaiḥ
hṛlle khodvejanādyaiśca tajjñairabhinayaḥ smṛtaḥ ||"
" nānāpraharaṇamokṣaiḥ śiraḥkabanghabhujakartanaiścaiva
ebhiḥ sattvaviśeṣaistasyābhinayaḥ prayoktavyaḥ ||"
garbo'bhimāno'haṅkāraḥ
mānaścittasamunnatiḥ
anādaraḥ paribhavaḥ parībhāvastiraskriyā

7.23

rīḍhāvamānanāvajñāvahelanamasukṣaṇam
mandākṣaṃ hrīstrapā vrīḍā lajjā
sāpatrapānyataḥ

7.24

kṣāntistitikṣā
abhidhyā tu parasvaviṣayaspṛhā
akṣāntirīrṣyā
asūyā tu doṣāropo guṇinvapi

7.21-2

vairaṃ virodho vidveṣaḥ
manyuśokau tu śuk striyām
paścāttāpo'nutāpaśca vipratīsāra ityapi

7.26

kopakrodhāmarṣaroṣāḥ pratigho ruṭkrudhau striyau
śucau tu carite śīlam
unmādaścittavibhramaḥ

7.27

premā nā priyatā hārda prema snehaḥ
icchā kāṅkṣā spṛhehā tṛḍ vāñchā lipsā manorathaḥ

7.28

kāmo'bhilāṣastarṣaśca
sa mahāllālasā dvayoḥ
upādhirnā dharmacintā
puṃsyādhirmānasī vyathā

7.29

smṛdhintā smṛtirādhyānam
utkaṇṭhotkalike same
utsāho vyavasāyaḥ syāt
sa vīryamatiśaktibhāk

7.30

kapaṭo'strī vyājadambhopadhayaśchadmakaitave
kusṛtirnikṛtiḥ śāṭhyaṃ
pramādo'navadhānatā

7.31

kautūhalaṃ kautukaṃ ca kutukaṃ ca kutūhalam
strīṇāṃ vilāsabibbokavibhramā lalitaṃ tathā

7.32

helā līletyamī hāvāḥ kriyāḥ śṛṅgārabhāvajāḥ
dravakeliparīhāsāḥ krīḍā līlā ca narma ca

7.33

vyājo'padeśo lakṣyaṃ ca
krīḍā khelā ca kūrdane
gharmo nidāghaḥ svedaḥ syāt
pralayo naṣṭaceṣṭatā

7.34

avahitthākāraguptiḥ
sabhau saṃvegasambhramau
syādācchuritakaṃ hāsaḥ sotprāśaḥ
sa manāk smitam

7.35

madhyamaḥ syād vihasitaṃ
romāñco romaharṣaṇam
kranditaṃ ruditaṃ kruṣṭaṃ
jṛmbhastu triṣu jṛmbhaṇam

7.36

vipralambho visaṃvādaḥ
riṅkhaṇaṃ skhalanaṃ same
syānnidrā śayanaṃ svāpaḥ svapnaḥ saṃveśa ityapi

7.37

tandriḥ pramīlā
bhrukuṭīrbhrukuṭirbhrukuṭiḥ striyaḥ
adṛṣṭiḥ syādasaumye'kṣiṇa
saṃsiddhiprakṛtī tvime

7.38

svarūpaṃ ca svabhāvaśca nisargaśca
atha vepathuḥ
kampaḥ
atha kṣaṇa uddharṣo maha uddhava utsavaḥ

Linked texts (9)