Pramāṇa · Search · About · API

Dasharupaka 3

Daśarūpakaṭīkā 3

Language
Sanskrit

3.1

uddiṣṭadharmakaṃ hi nāṭakamanuddiṣṭadharmāṇāṃ prakaraṇādīnāṃ prakṛtiḥ | śeṣaṃ pratītam | tatra—

3.2

pūrvaṃ rajyate'sminniti pūrvaraṅgo nāṭyaśālā | tatsthaprathamaprayogavyutthāpanādau pūrvaraṅgatā | taṃ vidhāya vinirgate prathamaṃ sūtradhāre tadvadeva vaiṣṇavasthānakādinā praviśyānyo naṭaḥ kāvyārthaṃ sthāpayet | sa ca kāvyārthasthāpanāttatsūcanātsthāpakaḥ |

3.3

sa sthāpako divyaṃ vastu divyo bhūtvā martyaṃ ca martyarūpo bhūtvā miśraṃ ca divyamartyayoranyataro bhūtvā sūcayet | vastu bījaṃ mukhaṃ pātraṃ vā | vastu yathodāttarāghave— ‘rāmo mūrdhni vidhāya kānanamagānmālāmivājñāṃ gurostadbhaktyā bharatena rājyamakhilaṃ mātrā sahaivojjhitam | tau sugrīvavibhīṣaṇāvanugatau nītau parāṃ saṃpadaṃ prodvṛttā daśakandharaprabhṛtayo dhvastāḥ samastā dviṣaḥ ||’ bījaṃ yathā ratnāvalyām— ‘dvīpādanyasmādapi madhyādapi jalanidherdiśo'pyantāt | ānīya jhaṭiti ghaṭayati vidhirabhimatamabhimukhībhūtaḥ ||’ mukhaṃ yathā— ‘āsāditaprakaṭanarmilacandrahāsaḥ prāptaḥ śaratsamaya eṣa viśuddhakāntaḥ | utkhāya gāḍhatamasaṃ ghanakālamugraṃ rāmo daśāsyamiva saṃbhṛtabandhujīvaḥ ||' pātraṃ yathā śākuntale— 'tavāsmi gītarāgeṇa hāriṇā prasabhaṃ hṛtaḥ | eṣa rājeva duṣyantaḥ sāraṅgeṇātisaṃhasā ||'

3.4

raṅgasya praśastiṃ kāvyārthānugatārthaiḥ ślokaiḥ kṛtvā— 'autsukyena kṛtatvarā sahabhuvā vyāvartamānā hriyā taistairbandhuvadhūjanasya vacanairnītābhimukhyaṃ punaḥ | dṛṣṭvāgre varamāttasādhvasarasā gaurī nave saṃgame saṃrohatpulakā hareṇa hasatā śliṣṭā śivā pātu vaḥ ||' ityādibhireva bhāratīṃ vṛttimāśrayet | sā tu—

3.5

puruṣaviśeṣaprayojyaḥ saṃskṛtabahulo vākpradhāno naṭāśrayo vyāpāro bhāratī | prarocanā vīthīprahasanāmamukhāni cāsyāmaṅgāni | yathoddeśaṃ lakṣaṇamāha—
prastutārthapraśaṃsanena śrotṝṇāṃ pravṛttyunmukhīkaraṇaṃ prarocanā | yathā ratnāvalyām— 'śrīharṣo nipuṇaḥ kaviḥ pariṣadapyeṣā guṇagrāhiṇī loke hāri ca vatsarājacaritaṃ nāṭye ca dakṣā vayam | vastvekaikamapīha vāñchitaphalaprāpteḥ padaṃ kiṃ punarmadbhāgyopacayādayaṃ samuditaḥ sarvo guṇānāṃ gaṇaḥ ||'

3.8

tatra kathoddhātaḥ—

3.9

vākyaṃ yathā ratnāvalyām—‘yaugaṃdharāyaṇaḥ—dvīpādanyasmādapi-’ iti | vākyārthaṃ yathā veṇīsaṃhāre—‘bhīmaḥ— ‘nirvāṇavairadahanāḥ praśamādarīṇāṃ nandantu pāṇḍutanayāḥ saha keśavena | raktaprasādhitabhuvaḥ kṣatavigrahāśca svasthā bhavantu kururājasutāḥ sabhṛtyāḥ ||’ tato'rthenāha—‘bhīmaḥ— lākṣāgṛhānalaviṣānnasabhāpraveśaiḥ prāṇeṣu vittanicayeṣu ca naḥ prahṛtya | ākṛṣṭapāṇḍavavadhūparidhānakeśāḥ svasthā bhavantu mayi jīvati dhārtarāṣṭrāḥ ||’ atha pravṛttakam—

3.10

pravṛttakālasamānaguṇavarṇanayā sūcitapātrapraveśaḥ pravṛttakam | yathā— ‘āsāditaprakaṭanirmalacandrahāsaḥ prāptaḥ śaratsamaya eṣa viśuddhakāntaḥ | utkhāya gāḍhatamasaṃ ghanakālamugraṃ rāmo daśāsyamiva saṃbhṛtabandhujīvaḥ || (tataḥ praviśati yathānirdiṣṭo rāmaḥ |)’

3.11

yathā—'eṣa rājeva duṣyantaḥ' iti |

3.13

gūḍhārthaṃ padaṃ tatparyāyaścetyevaṃ mālā | praśnottaraṃ cetyevaṃ vā mālā | dvayoruktipratyuktau tadvividhamudghātyakam | tatrādyaṃ vikramorvaśyāṃ yathā—'vidūṣakaḥ—1bho vaassa, ko eso kāmo jeṇa tumaṃ pi dūmijjase | so kiṃ puriso ādu itthia tti | rājā—sakhe, manojātiranādhīnā sukheṣveva pravartate | snehasya lalito mārgaḥ kāma ityabhidhīyate || vidūṣakaḥ—2evaṃ pi ṇa jāṇe | rājā—vayasya, icchāprabhavaḥ sa iti | vidūṣakaḥ—3kiṃ jo jaṃ icchadi so taṃ kāmeditti | rājā—atha kim | vidūṣakaḥ—4to jāṇidaṃ jaha ahaṃ sūaārasālāe bhoaṇaṃ icchāmi |' dvitīyaṃ yathā pāṇḍavānande— 'kā ślāghyā guṇināṃ kṣamā paribhavaḥ ko yaḥ svakulyaiḥ kṛtaḥ kiṃ duḥkhaṃ parasaṃśrayo jagati kaḥ ślādhyo ya āśrīyate |

3.14

tatrādyaṃ yathottaracarite samutpannavanavihāragarbhadohadāyāḥ sītāyā dohadakārye'nupraviśya janāpavādādaraṇye tyāgaḥ | dvitīyaṃ yathā chalatarāme— 'rāmaḥ—lakṣmaṇa, tāta viyuktāmayodhyāṃ vimānastho nāhaṃ praveṣṭuṃ śaknomi | tadavatīrya gacchāmi | ko'pi siṃhāsanasyādhaḥ sthitaḥ pādukayoḥ puraḥ | jaṭāvānakṣamālī ca cāmarī ca virājate ||' iti bharatadarśanakāryasiddhiḥ |

3.15

asadbhūtenārthena pāradāryādinaipuṇyādinā yānyonyastutiḥ sa prapañcaḥ | yathā karpūramañjaryām—'bhairavānandaḥ— raiṇḍā caṇḍā dikkhidā dhammadārā majjaṃ maṃsaṃ pijjae khajjae a | bhikkhā bhojaṃ cammakhaṇḍaṃ ca sejjā kolo dhammo kassa ṇo hoi rammo ||'

3.16

yathā vikramorvaśyām— 'mattānāṃ kusumarasena ṣaṭpadānāṃ śabdo'yaṃ parabhṛtanāda eṣa dhīraḥ | kailāse suragaṇasevite samantātkinnaryaḥ kalamadhurākṣaraṃ pragītāḥ ||'
yathā veṇīsaṃhāre—‘bhīmārjunau— kartā dyūtacchalānāṃ jatumayaśaraṇoddīpan so'bhimānī rājā duḥśāsanādergururanujaśatasyāṅgarājasya mitram | kṛṣṇākeśottarīyavyapanayanapaṭuḥ pāṇḍavā yasya dāsāḥ kvāste duryodhano'sau kathayata puruṣā draṣṭumabhyāgatau svaḥ ||’

3.17

asyeti vākyasya prakrāntasya sākāṅkṣasya vinivartanaṃ vākkelī | dvitrirvā uktipratyuktayaḥ | tatrādyā yathottaracarite—‘vāsantī— tvaṃ jīvitaṃ tvamasi me hṛdayaṃ dvitīyaṃ tvaṃ kaumudī nayanayoramṛtaṃ tvamaṅge | ityādibhiḥ priyaśatairanurudhya mugdhāṃ tāmeva śāntamathavā kimataḥ pareṇa ||’ uktipratyuktito yathā ratnāvalyām—‘vidūṣakaḥ—^1bhodi maaṇie, maṃ pi edaṃ caccariṃ sikkhāvehi | madanikā—^2ham̐dāsa, ṇa kkhu esā caccarī | duvadikhaṇḍaaṃ kkhu edam | vidūṣakaḥ—^3bhodi, kiṃ ediṇā khaṇḍeṇa moduā karīanti | madanikā—^4ṇam̐hi | paḍhīadi kkhu edam |’ ityādi |
yathā veṇīsaṃhāre—‘arjunaḥ— sakalaripujayāśā yatra baddhā sutaiste tṛṇamiva paribhūto yasya garveṇa lokaḥ | raṇaśirasi nihantā tasya rādhāsutasya praṇamati pitarau vāṃ madhyamaḥ pāṇḍuputraḥ ||’

3.19

uajjhāo jāṇādi | kiṃ pi ahmārisā jaṇā jāṇanti | śiṣyaḥ— kimasmadupādhyāyasya sarvajñatvamapahartumicchasi | caraḥ—1yadi de uvajjhāo savvaṃ jāṇādi tā jāṇādu dāva kassa cando aṇabhippedo tti | śiṣyaḥ— kimanena jñātena bhavati |' ityupakrame 'cāṇakyaḥ—candraguptādaparaktāna puruṣāñjānāmi |' ityuktaṃ bhavati |
athāsatpralāpaḥ—
nanu cāsaṃbaddhārthatve'saṃgatirnāma vākyadoṣa uktaḥ | tanna | utsvapnāyitamadonmādaśaiaiśavādīnāmasaṃbaddhapralāpitaiva vibhāvaḥ | yathā— 'arciṣmanti vidārya vaktrakuharāṇyā sṛktato vāsukeraṅgulyā viṣakarburānagaṇayataḥ saṃspṛśya dantāṅkurān | ekaṃ trīṇi navāṣṭa sapta ṣaḍiti pradhvastasaṃkhyākramā vācaḥ krauñcaripoḥ śiśutvavikalāḥ śreyāṃsi puṣṇantu vaḥ ||' yathā ca— 'haṃsa prayaccha me kāntāṃ gatistasyāstvayā hṛtā | vibhāvitaikadeśena deyaṃ yadabhiyujyate ||' yathā vā— 'bhuktā hi mayā girayaḥ snāto'haṃ vahninā pibāmi viyat | hariharahiraṇyagarbhā matputrāstena nṛtyāmi ||' atha vyāhāraḥ—

3.20

yathā mālavikāgnimitre lāsyaprayogāvasāne—'(mālavikā nirgantumicchati |) vidūṣakaḥ—2mā dāva | uvaesasuddhā gamissasi |' ityupakrame 'gaṇadāsaḥ— (vidūṣakaṃ prati |) ārya, ucyatāṃ yastvayā kramabhedo lakṣitaḥ | vidūṣakaḥ— 4paḍhamaṃ paccūse bahmaṇassa pūā bhodi | sā tae laṅghidā | (mālavikā smayate |)'
ityādinā nāyakasya viśrabdhanāyikādarśanaprayuktena hāsyalobhakāriṇā vacanena vyāhāraḥ | atha mṛdavam—
yathā śākuntale— 'medaśchedakṛśodaraṃ laghu bhavatyutthānayogyaṃ vapuḥ sattvānāmapulakṣyate vikṛtimaccittaṃ bhayakrodhayoḥ | utkarṣaḥ sa ca dhanvināṃ yadiṣavaḥ sidhyanti lakṣye cale mithyaiva vyasanaṃ vadanti mṛgayāmīdṛgvimodaḥ kutaḥ ||' iti mṛgayādoṣasya guṇīkāraḥ | yathā ca— 'satatamanirvṛtamānasamāyāsasahasrasaṃkulakliṣṭam | gatanidramaviśvāsaṃ jīvati rājā jigīṣurayam ||' iti rājyaguṇasya doṣībhāvaḥ | ubhayaṃ vā— 'santaḥ saccaritodayavyasaninaḥ prādurbhavadyantraṇāḥ sarvatraiva janāpavādacakitā jīvanti duḥkhaṃ sadā | avyutpannamatiḥ kṛtena na satā naivāsatā vyākulo yuktāyuktavivekaśūnyahṛdayo dhanyo janaḥ prākṛtaḥ ||' iti prastāvanāṅgāni |

3.21

tatra—

3.23

yatretivṛtte satyavāgasaṃvādakārinītiśāstraprasiddhābhigāmikādiguṇayukto rāmāyaṇamahābhāratādiprasiddho dhīrodātto rājarṣirdivyo vā nāyakastatprakhyātamevātra nāṭaka ādhikārikaṃ vastu vidheyamiti |

3.24

yathā chadmanā vālivadho māyūrājenodāttarāghave parityaktaḥ | vīracarite tu rāvaṇasauhṛdena vālī rāmavadhārthamāgato rāmeṇa hata ityanyathā kṛtaḥ |

3.25

anaucityarasavirodhaparihārapariśuddhīkṛtasūcanīyadarśanīyavastuvibhāgaphalānusāreṇopaklṛptabījabindupatākāprakarīkāryalakṣaṇārthaprakṛtikaṃ pañcāvasthānuguṇyena pañcadhā vibhajet | punarapi caikaikasya bhāgasya dvādaśa trayodaśa caturdaśetyevamaṅgasaṃjñānāṃ saṃdhīnāṃ vibhāgānkuryāt |

3.27

aparamapi prāsaṅgikamitivṛttamekādyairanusaṃdhibhirnyūnamiti pradhānetivṛttādekadvitricaturbhiranusaṃdhibhirnyūnaṃ patāketivṛttaṃ nyasanīyam | aṅgāni ca pradhānāvirodhe yathālābhaṃ nyasanīyāni| prakarītivṛttaṃ tvaparipūrṇasaṃdhi vidheyam | tatraivaṃ vibhakte—
iyamatra kāryayuktiḥ |

3.30

raṅgapraveśe sākṣānnirdiśyamānanāyakavyāpāro bindūkṣepārthaparimito'nekaprayojanasaṃvidhānarasādhikaraṇa utsaṅga ivāṅkaḥ |

3.31

aṅgina evāṅgirasasthāyinaḥ saṃgrahātsthāyineti rasāntarasthāyino grahaṇam | gṛhītamuktaiḥ parasparavyatikīrṇairityarthaḥ |

3.32

kathāsaṃdhyaṅgopamādilakṣaṇairbhūṣaṇādibhiḥ |

3.33

nanu ca rasāntarasthāyinetyanenaiva rasāntarāṇāmaṅgatvamuktam | tanna | yatra rasāntarasthāyī svānubhāvavibhāvavyabhicāriyukto bhūyasopanibadhyate tatra rasāntarāṇāmaṅgatvam | kevalasthāyyupanibandhe tu sthāyino vyabhicāritaiva |

3.35

aṅkenaivopanibadhnītaṃ praveśakādibhireva sūcayedityarthaḥ |
adhikṛtanāyakavadhaṃ praveśakādināpi na sūcayet | āvaśyakaṃ tu devapitṛkāryādyavaśyameva kvacitkuryāt |

3.36

ekadivasapravṛttaikaprayojanasaṃbaddhamāsannanāyakamabahupātrapraveśamaṅkaṃ kuryāt| teṣāṃ pātrāṇāmavaśyamaṅkasyānte nirgamaḥ kāryaḥ|

3.38

ityuktaṃ nāṭakalakṣaṇam |

3.40

kavibuddhiviracitamitivṛttam | lokasaṃśrayamanudāttamamātyādyanyatamadhīrapraśāntanāyakaṃ vipadantaritārthasiddhiṃ kuryāt| prakaraṇe mantrī amātya eva| sārthavāho vaṇigviśeṣa eveti | spaṣṭamanyat |

3.42

veśo bhṛtiḥ so'syā jīvanamiti veśyā | tadviśeṣo gaṇikā | yaduktam— ‘ābhirabhyarthitā veśyā rūpaśīlaguṇānvitā | labhate gaṇikāśabdaṃ sthānaṃ ca janasaṃsadi ||’ evaṃ ca kulajā veśyā ubhayamiti tredhā prakaraṇe nāyikā | yathā veśyaiva taraṅgadatte kulajaiva puṣpadūṣitake | te dve'pi mṛcchakaṭikāyāmiti | kitavadyūtakārādidhūrtasaṃkulaṃ tu mṛcchakaṭikādivatsaṃkīrṇaprakaraṇamiti | atha nāṭikā—
atra kecit— ‘anayośca bandhayogādeko bhedaḥ prayoktṛbhirjñeyaḥ | prakhyātastvitaro vā nāṭīsaṃjñāśrite kāvye ||’ ityamuṃ bharatīyaṃ ślokameko bhedaḥ prakhyāto nāṭikākhya itarastvaprakhyātaḥ prakaraṇikāsaṃjño nāṭīsaṃjñayā he kāvye āśrite iti vyācakṣāṇāḥ prakaranikāmapi manyante | tadasat | uddeśalakṣaṇayoranabhidhānātsamānalakṣaṇatve vā bhedābhāvāt | vastu rasanāyakānāṃ prakaraṇābhedātprakaraṇikāyāḥ | ato'nuddiṣṭāyā nāṭikāyā yanmuninā lakṣaṇaṃ kṛtaṃ tatrāyamabhiprāyaḥ | śuddhalakṣaṇasaṃkarādeva tallakṣaṇe siddhe lakṣaṇakaraṇaṃ saṃkīrṇānāṃ nāṭikaiva kartavyeti niyamārthaṃ vijñāyate | tameva saṃkaraṃ darśayati—

3.43

utpādyetitṛttatvaṃ prakaraṇadharmaḥ prakhyātanṛpanāyakāditvaṃ tu nāṭakadharma iti | evaṃ ca nāṭakaprakaraṇanāṭikātirekeṇa vastvādeḥ prakaraṇikāyāmabhāvādaṅkapātrabhedādyadi bhedaḥ | tatra—

3.44

tatra nātiketi strīsamākhyayaucityaprāptaṃ strīpradhānatvam | kaiśikīvṛttyāśrayatvācca tadaṅgasaṃkhyālpāvamarśatvena caturaṅkatvamapyaucityaprāptameva | viśeṣastu—

3.45

prāpyā tu—

3.46

tādṛśīti nṛpavaṃśajatvādidharmātideśaḥ |

3.47

tasyāṃ mugdhanāyikāyāmantaḥpurasaṃbandhasaṃgītakasaṃbandhādinā pratyāsannāyāṃ nāyakasya devīpratibandhāntarita uttarottaro navāvasthānurāgo nibandhanīyaḥ |

3.48

pratyaṅgopanibaddhābhihitalakṣaṇakaiśikyaṅgacatuṣṭayavatī nāṭaketi | atha bhāṇaḥ—

3.51

dhūrtāścauradyūtakārādayasteṣāṃ caritaṃ yatraika eva viṭaḥ svakṛtaṃ parakṛtaṃ vopavarṇayati sa bhāratīvṛttipradhānatvādbhāṇaḥ | ekasya coktipratyuktaya ākāśabhāṣitairāśaṅkitottaratvena bhavanti | aspaṣṭatvācca vīraśṛṅgārau saubhāgyaśauryopavarṇanayā sūcanīyau | lāsyāṅgāni—

3.53

śeṣaṃ spaṣṭamiti | atha prahasanam—
tadvaditi bhāṇavadvastusaṃdhisaṃdhyaṅgalāsyādīnāmatideśaḥ | tatra śuddhaṃ tāvat—

3.54

pākhaṇḍinaḥ śākyanirgranthaprabhṛtayaḥ | viprāścātyantamṛjavaḥ | jātimātropajīvino vā | prahasanāṅgihāsyavibhāvāsteṣāṃ ca yathāvatsvavyāpāropanibandhanaṃ ceṭaceṭīvyavahārayuktaṃ śuddhaṃ prahasanam |

3.55

kārmukādayo bhujaṅgacārabhaṭādyāḥ | tadveṣabhāṣādiyogino yatra ṣaṇḍhakañcukitāpasavṛddhādayastadvikṛtam | svasvarūpapracyutavibhāvatvāt | vīthyaṅgaistu saṃkīrṇatvātsaṃkīrṇam |

3.56

iti spaṣṭam | atha ḍimaḥ—

3.59

ḍimasaṃghāta iti nāyakasaṃghātavyāpārātmakatvādvimaḥ | tatretihāsaprasiddhamitivṛttam | vṛttayaśca kaiśikīvarjitāstisraḥ | rasāśca vīraraudrabībhatsādbhutakaruṇabhayānakāḥ ṣaṭ | sthāyī tu raudro nyāyapradhāno vimarśarahitā mukhapratimukhagarbhanirvahaṇākhyāścatvāraḥ saṃdhayaḥ sāṅgāḥ | māyendrajālādyanubhāvasamāśrayāḥ | śeṣaṃ prastāvādināṭakavat | etacca—
'idaṃ tripuradāhe tu lakṣaṇaṃ brahmaṇoditam | tatastripuradāhaśca ḍimasaṃjñaḥ prayojitaḥ ||' iti bharatamuninā svayameva tripuradāhetivṛttasya tulyatvaṃ darśitam | atha vyāyogaḥ-

3.61

vyāyujyante'sminbahavaḥ puruṣā iti vyāyogaḥ | tatra ḍimavadrasāḥ ṣaṭ hāsyaśṛṅgārarahitāḥ | vṛttyātmakatvācca rasānāmavacane'pi kaiśikīrahitetaravṛttitvaṃ rasavadeva labhyate | astrīnimittaścātra saṃgrāmaḥ | yathā paraśurāmeṇa pitṛvadhakopātsahasrārjunavadhaḥ kṛtaḥ | śeṣaṃ spaṣṭam | atha samavakāraḥ-

3.67

samavakīryante'sminnarthā iti samavakāraḥ | tatra nāṭakādivadāmukhamiti
samastarūpakāṇāmāmukhaprāpaṇam | vimarśāvarjitāścatvāraḥ saṃdhayaḥ | devāsurādayo dvādaśanāyakāḥ | teṣāṃ ca phalāni pṛthakpṛthagbhavanti | yathā samudramanthane vāsudevādīnāṃ lakṣmyādilābhāḥ | vīraścāṅgī | aṅgabhūtāḥ sarve rasāḥ | trayo'ṅkāḥ | teṣāṃ prathamo dvādaśanālikānirvṛtteti vṛttapramāṇaḥ | yathāsaṃkhyaṃ caturdvinālikāvantyau nālikā ca ghaṭikādvayam | pratyaṅkaṃ ca yathāsaṃkhyaṃ kapaṭāḥ | tathā nagaroparodhayuddhavātāgnyādividravāṇāṃ madhya ekaiko vidravaḥ kāryaḥ | dharmārthakāmaśṛṅgārāṇāmekaikaḥ śṛṅgāraḥ | pratyaṅkameva vidhātavyaḥ | vīthyaṅgāni ca yathālābhaṃ kāryāṇi | bindupraveśakau nāṭakoktāvapi na vidhātavyau | ityayaṃ samavakāraḥ |

3.69

vīthīvadvīthīmārgo'ṅgānāṃ paṅkirvā bhāṇavatkāryā | viśeṣastu rasaḥ śṛṅgāro'paripūrṇatvādvūyasā sūcyaḥ | rasāntarāṇyapi stokaṃ sparśanīyāni | kaiśikī vṛttī rasaucityādeveti | śeṣaṃ spaṣṭam |

3.71

utsṛṣṭikāṅka iti nāṭakāntargatāṅkavyavacchedārtham | śeṣaṃ pratītamiti |

3.75

mṛgavadalabhyāṃ nāyikāṃ nāyako'sminnīhate itīhāmṛgaḥ | khyātākhyātaṃ vastvantyaḥ pratināyako viparyāsādviparyayajñānādayuktakārī vidheyaḥ | spaṣṭamanyat |

3.76

spaṣṭam || iti śrīviṣṇūsūnordhanikasya kṛtau daśarūpāvaloke rūpakalakṣaṇaprakāśo nāma tṛtīyaḥ prakāśaḥ samāptaḥ |

Commentaries (1)

Linked texts (1)