Pramāṇa · Search · About · API

Shilpadipaka 1: atha miśrakalakṣaṇam nāma prathama prakaraṇam

Śilpadīpaka 1

Language
Sanskrit

Contents

atha miśrakalakṣaṇam nāma prathama prakaraṇam

1.p1

vāstoṣpate prati jānīhyasmāntsvāveśo anamīvo bhavā naḥ
yat tvemahe prati tanno juṣasva śaṃ no bhava dvipade śaṃ catuṣpade
vāstoṣpate prataraṇo na edhi gayasphāno gobhiraśvebhirando
ajarāsaste sakhye syāma piteva putrānprati no juṣasva
vāstoṣpate śagmayā saṃsadā te sakṣīmahi raṇvayā gātumayyā
pāhi kṣema uta yoge varaṃ no yūyaṃ pāta svastibhiḥ sadā naḥ
strīputrādikabhogasaukhyajananaṃ dharmmārthakāmapradam
jantunāmayanaṃ sukhāspadamidaṃ śītāmbudharmāpaham
vāpīdevagṛhādipuṇyakhilaṃ gehātsamutpadyate gehaṃ
pūrvamuśanti tena vibudhāḥ śrīviśvakarmmādayaḥ
kyoṃ nahīṃ
viśada viṣayamuni vaśiṣṭha (vaśiṣṭhasaṃhitā, vāstavādhyāya 39, 1) ne kahā haivāstujñānaṃ pravakṣyāmi taduktaṃ brahmaṇā purā
grāmasadmapurādīnāṃ nirmāṇaṃ vakṣyate'dhunā
ki brahmā ne jisa jñāna kā pravartana kiyā, samaya-samaya para usakā yathāvaśyakatā kathana
sāṃvatsaraprītayai|| sarvadoṣairvinirmuktaṃ guṇaiḥ sarvairalaṅkṛtam| praṇamya sarvalokeśaṃ vāstulakṣaṇamucyate|| (778-79)
ke lie yahī vicāra ādhāra banā
vividha vidyā pravartakabhāradvāja, maya ādi sthāpatyaśāstriyoṃ yā vāstuvidyā viśāradoṃ ke matoṃ kā pracāra ho
vāstuvidyā viṣayaka adhyāya (251, 2-3) meṃ ṛṣiyoṃ ne vāstuvidyā ke aṭhāraha
bhṛguratrivasiṣṭha viśvakarmā mayastathā
nārado nagnajiccaiva viśālākṣaḥ purandaraḥ
brahmākumāro nandīśaḥ śaunako garga eva ca
vāsudevo'niruddhaśca tathā śukrabṛhaspatī
gayā
niyama, siddhāṃtoṃ kā vikāsavibhinna niyama taya ho gae tathā darabāriyoṃ ke sātha hī sevakoṃ-bhṛtyoṃ, jana sāmānya ke
lie yatheṣṭa bhavanādi ke nirmāṇa tathā sthānādi ke cayana ke nirdeśa die jāne lage
mayamata, īśānaśivagurudeva paddhati, mānasāra, viśvakarmāprakāśa, jayapṛcchā, samarāṅgaṇasūtradhāra,
ratnakośa, jyotiṣaratnamālā, jñānaprakāśadīpārṇava, kṣīrārṇava, vṛkṣārṇava, aparājitapṛcchā
śrīgaṇeśāya namaḥ
atha śilpadīpaka
gaṅgādharabhaṭṭenasaṃgṛhīto vāstu ca śilpaśāstram

1.1

maṅgalācaraṇamśāstrottamaśāstre śilpaśāstre gṛhaṃ harmyaprāsādakaṃ
yānaśca nānopaskarai yena proktamayāviśvakarmādīnāṃ
gṛhakāryārthāvaśyakatvaṃ nānā viṣayānvitārṇave
saṃgṛhītvaṃ sāramādāya kuruto graṃthe śilpadīpakaḥ 1

1.2

atha vāstuśāstrapraṇetā viśvakarmādhyānamkambāsūta‍rāmbupātraṃ vahati karatale pustakaṃ jñānasūtram
haṃsārūḍhastrinetraḥ suramukuṭaśirāḥ sarvato vṛddhakāyaḥ
trailokyaṃ yena sṛṣṭaṃ sakalasuragṛhaṃ rājaharmyādiharmyaṃ
devo'sau sūtradhāro jagadakhilahitaḥ pātu vo viśvakarmā

1.3

sūtradhāralakṣaṇamsuśīlaścaturo dakṣaḥ śāstravijño lobhavarjitaḥ
kṣamāyukto dvijaścaiva sūtradhāraḥ sa ucyate

1.4

atha gṛhārambhamuhūrtamśastamāse' sitapakṣe cātīte' cottarāyaṇe
candratārābale bhartuṃ sulagne ca śubhe dine

1.5

atha mānapramāṇamāhamātrā proktāṣṭabhirjahyānnistuṣaiścaiva yavodaraiḥ
mātrābhistisṛbhiḥ parvaproktāḥ parvairaṣṭabhiḥkaraḥ

1.6

atra paramāṇau jñāte'ṅgulapramāṇajñānamāhachāyā cānūreṇukeśāgralikṣāyūkāḥ
proktāḥ syādyavastvaṅgulaṃ hi
chāyādibhyo'ṣṭaghnamānasya vṛddhiḥ
proktāṃ hasto jainasaṅkhyāṅgulaiśca

1.7

8 yūkā = 1 yava
8 yava = 1 aṅgula
isī prakāra matsyapurāṇa (258, 17-18) kā kathana hai8 trasareṇu = 1 vālāgra
8 vālāgra = 1 likhya (likṣā ?)
8 likṣā = 1 yūkā
8 yūkā = 1 yava
8 yava = 1 aṅgula
hastavibhāgānāṃ devāḥ
rudro vāyuḥ viśvakarmā hutāśo
brahmā kālastoyapaḥ soma viṣṇu
puṣpe devā mūlato'smiṃśca madhyāt
pañcāṣṭānyaṃ dvaya ( ? hya) grivedairvibhajyam

1.8

īśo mārutaviśvavahvividhayaḥ sūryaśca rudro yamo
vairūpo vasavo'tha dantivaruṇau ṣaḍvaktra icchākriyā
jñānaṃ vittapatirniśāpatijayau śrīvāsudevo halī
kāmo viṣṇuriti krameṇa maruto haste trayoviṃśatiḥ

1.9

taddaivapīḍane doṣāḥ
uccāṭanaṃ rogabhayaṃ ca duḥkhaṃ vahnerbhayaṃ pīḍanakamprajāyāḥ
mṛtyurvināśo'pi dhanakṣayaḥ syānmohaḥ kramāddaivavatpīḍanena

1.10

hastād bhūmau yātyakasmāttadāsau
kārye vighnaṃ duḥkhamāviṣkaroti

1.11

aparastālādi parimāṇaḥ
tālo dvādaśamātṛ (tri ?) kāparīmitastāladvayaṃ syātkaraḥ
pādonādvikaro'pi kiṣkurūditaścāpaṃ caturbhiḥ karaiḥ
krośo daṇḍasahasrayugmamudito dvābhyāṃ ca gavyūtikā
tābhyāṃ yojanameva bhūmirakhilā koṭīśataṃ yojanaiḥ

1.12

sūtrabhedāḥ
sūtrāṣṭakaṃ dṛṣṭi nṛhastamauñjaṃ
kārpāsajaṃ syādavalambasaṃjñam
kāṣṭhaṃ ca sṛṣṭyākhyamato'vilekhyamityaṣṭa sūtrāṇi vadanti santaḥ

1.12.p1

atha gṛhāraṃbhamāsaphalādīnāṃ dīpārṇave-

1.12.p2

śubhemāse site pakṣe āditye cottarāyaṇe

1.13

caṃdratārābalaṃbhartu śubhe lagne śubhe dine

1.14

mādidvādaśamāsaphalaṃcaitre śokakaraṃ vidyāt vaiśākhe ca dhanāgamam
jyeṣṭhe (jeṣṭhe ?) gṛhastu pīḍyaṃte āṣāḍhe paśunāśanam

1.15

śrāvaṇe dhanavṛddhiśca śūnyaṃ bhādrapāde bhavet
kalahaścāśvine māse bhartunāśaśca kārtike

1.16

mārgaśīrṣe dhanaprāpti pauṣe ca dhana (kāma?) saṃpadaḥ
māghe'gnibhayaṃ vidyāt phālgune ca śriyottamā

1.16.p1

atraiva khātārthatithimāha-

1.16.p2

pratipatkṛṣṇapakṣīya dvitīyā vāstukarmaṇi

1.17

tṛtīyā pañcamī caiva saptamī daśamī ( ?navamī) stathā
ekādaśyāṃ trayodaśyāṃ ete tithiśca sukhāvahā

1.18

āditye harikarkanakraghaṭage pūrvāparāsyaṃ gṛhaṃ
kartavyaṃ tulameṣavṛścikavṛṣe yāmyottarāsyaṃ tathā
dvāraṃ bhinnatayā karotirogo'rthanāśastadā
kanyāmīnadhanurgate mithunage cāsminna kāryaṃ gṛham

1.19

kanyāditriṣu pūrvato yamadiśi tyājyaṃ ca cāpādito
dvāraṃ paścimastrike jalacarāt saumye ravau yugmataḥ
yasmāddta sammukhaṃ diśāsu bhavanadvārādikaṃ hānikṛt
siṃha cāpi vṛṣaṃ ca vṛścika ghaṭaṃ yāte hitaṃ sarvataḥ

1.20

prācī meṣatulā ravāvudayati syādvaiṣṇave vahnibhe
citrāsvātibhamadhyagā nigaditā prācī budhaiḥ pañcadhā
prāsādo bhavanaṃ karoti nagaraṃ diṅ mūḍhamarthakṣayaṃ
harmye devagṛhe pure ca nitarāmāyurdhanaṃ diṅmukhe

1.21

mārkaṃṭikāśaṅkakādikriyāḥ
tāre mārkaṃṭike dhruvasya samatāṃ nīte'valambe nate
dīpāgreṇa tadaikyataśca kathitā sūtreṇa saumyā diśā
śaṅkornetraguṇena maṇḍalavare chāyādvayānmatsyayorjātā yatra yutistu śaṅkutalato yāmyottare sasphuṭe

1.22

gṛheśarāśivaśāddvāracarcāmaharāśināmalimīnasiṃha bhavanaṃ pūrvānanaṃ śobhanaṃ
kanyākarkaṭakanakrarāśigṛhiṇāṃ yāmyānanaṃ mandiram
rāśerdhanvitulāyugasya sadanaṃ śastaṃ pratīcīmukhaṃ
puṃsāṃ kumbhavṛṣājarāśi januṣāṃ saumyanānaṃ syādgṛham

1.23

brāhmaṇādīnāṃ śastā bhūmayaḥ
śvetā brāhmaṇabhūmikā ca ghṛtavadgandhā śubhasvādinī
raktā śoṇitagandhinī nṛpatibhūḥ svāde kaṣāyā ca sā
svāde'mlā tilatailasandhimuditā pītā ca vaiśyā mahī
kṛṣṇā matsyasugandhinī ca kaṭukā śūdreti bhūlakṣaṇam

1.24

sarveṣāṃ śastā'bhūmiḥ
svāde bhavedyā madhurā sitābhā caturṣu varṇeṣu mahī praśastā
snehānvitā babhrubhujaṅgayorvā suhṛdvatī cākhubiḍālayorvā

1.25

bhūmiparīkṣaṇāntaraṃ kartavyakarmaparīkṣitāyāṃ bhuvi vighnarājaṃ
samarcayeccaṇḍikayā sametam
kṣetrādhipaṃ cāṣṭa diśādhināthān
sapuṣpadhūpairbalibhiḥ sukhāya

1.26

khātaṃ bhūmiparīkṣaṇe karamitaṃ tat pūrayettanmṛdā
hīne hīnaphalaṃ same samaphalaṃ lābho rajovardhane
tat kṛtvā jalapūrṇamāśatapadaṃ gatvā parīkṣyaṃ punaḥ
pādone'rdhavihīnake'tha nibhṛte madhyādhameṣṭāvanī

1.27

bhūmeḥ prāk plavanaṃ ca śaṅkarakakupsaumyaśritaṃ saukhyadaṃ
vahvau vahnibhayaṃ yame ca maraṇaṃ caurodbhavaṃ rakṣasi
vāyavye plavanaṃ ca dhānyaharaṇaṃ syācchokadaṃ vāruṇe
viprāderanuvarṇataśca sukhadaṃ sṛṣṭikakramāt saumyataḥ

1.28

agrau rākṣasavāyuśaṅkaradiśi sthāpyāḥ kramāt kīlakāḥ
aśvatthāt khadirāt śirīṣabakulādvṛkṣāt krameṇa dvijāt
varṇānāṃ kuśamuñjakāsaśaṇajaṃ sūtra kramāt sūtraṇe
nimnā bhūḥ sphuṭitoṣarā bilavatī śalyairyutā no śubhā

1.29

valmīki nirūjaṃ nityamuṣarā sphuṭitā mṛttim
datte bhūḥśalya yug duḥkhaṃ śalyajñānamathāmathodavet

1.30

atha praśnānusāreśalyajñānaṃjyotirnibaṃdhe māṇḍavyamateakacaṭatapayaśaha yā kramādvarṇāni mātrava
navakāṣṭhītkṛte bhūmibhāge prācyāditāṃ likhet

1.31

a praśnākṣaraphalamaḥ praśnesyādyādiprācyāṃ' naraśalyaṃ tadābhavet
sārdha hastapramāṇena tacca mānuṣyamṛtyukṛt

1.32

ka praśnākṣaraphalamagnerdiśi tu kaḥ praśne śaśa ( ? khara ) śalyaṃ karadvaye
rājadaṃḍo bhavettasya bhayaṃ naiva nivartate

1.33

ca praśnākṣaraphalamyāmyāṃ diśi casya praśne naraśalya tathā vadet
tad gṛhasvāminomṛtyuṃ karotyā kaṭisaṃsthitam

1.34

ṭa praśnākṣaraphalamnairṛtyāṃ diśi ṭaḥ praśne sārddhahastādadhatale
śunosthi jāyatetacca bālānāṃ janayenmṛtim

1.35

ta praśnākṣaraphalamtaḥ praśne paścimāyāṃ tu śiśoḥ śalyaṃ prajāyate
sārddhahastamite tatra svāminaṃ necchati dhruvam

1.36

pa praśnākṣaraphalamvāyavyāṃ diśi paḥ praśne tuṣāṅgārāśvatuḥ kare
kurvanti mitranāśaṃ ca duḥsvapnadarśanam tathā 1

1.37

ya praśnākṣaraphalamudīcyāṃ diśi yaḥ praśne vipra śalyaṃ kateradhaḥ
tacchighraṃ nirdhanatvāya kubera sadṛśasya hi 2

1.38

śa praśnākṣaraphalamaiśānyāṃ diśi śaḥ praśne gośalyaṃ sārddhahastataḥ
tadgodhanānāṃ nāśāya jāyate gṛhamedhinām 3

1.39

ha-ṣa-ya praśnākṣaraphalamhaṣayā( hapayā ? ) madhyame koṣṭhe vakṣomātre bhavedadhaḥ
nṛkapālamatho bhasma lauhaṃ tatkulanāśakṛt 4

1.40

atha śalyajñānamuktāvaśyakatāmāha pratiṣṭhāsārasamuccejānumātraṃ khaned bhūmimathavā puruṣonmitām
adhaḥ puruṣamātrāntu na ( ? ga) śalyaṃ doṣad gṛhe
jalāntikaṃ sthitaṃ śalyaṃ prāsāde doṣad (doṣaṃ ?) nṛṇām
tasmātprāsādikīṃ bhūmi khanedyāvajalāntikam

1.41

gṛhapatiḥ kasminnaṅge samāsthitaḥ| kimaṅgaṃ saṃspṛśedvapi vyāharedvā śubhāśubham || vilo
sthapatiḥ pūrvaṃ paścācchalyaṃ vicārayet | śaṅkhabherīmṛdaṅgānāṃ paṭahānāṃ ca niḥsvanāḥ || dadhyakṣa
puṣpānāṃ phalānāṃ darśanāni ca | spṛṣṭāṅgasadṛśaṃ śalyaṃ tasya sthāne vinirdiśet || nikhanedra
tatra tadaṅgaṃ buḍate tathā| gṛhanāthasya tatrādhaḥ śalyaṃ niḥsaṃśayaṃ vadet || praśnakāle gajo
turago gardabho'pi vā| yaḥ prāṇī vyāharettatra tadbhava śalyamādiśet | pramāṇaṃ tasya vakṣa
pūrvoktavidhinā tataḥ|| (53, 107 para uddhṛta)
āgneyyā khananaṃ kuryāt mīnādi tritayaravau
mithunādi trayabhānau nairṛtyāṃ khananaṃ śubham

1.42

kanyādi tritaye caivaṃ vāyavyā saṃkhaned budhaḥ
cāpāditritaye bhānāvaiśānyyāṃ khananaṃ smṛtam

1.43

dakṣiṇakoṇe pūrvavibhāge pūjanapūrva śilā samardhyā
sthāpyā śeṣaśilā dakṣiṇataḥ stambhāḥ samardhyā vidhānena

1.44

bhittemūlaṃ sthāpanīyaṃ jalānte pāṣāṇe vā hemaratnaiḥ sagarbha
śīrṣe gurvī lepahīnādhikā vā sandhiśreṇī pādahīnārthahānyai

1.45

bhavanapurasurāṇāṃ sūtraṇe pūrvamuktaḥ
kathita iha pṛthivyāḥ śodhane ca dvitīyaḥ
tadanu mukhaniveśe staṃbhasaṃropaṇe syād
bhavanavasanakāle pañcadhā vāstuyajñaḥ

1.46

tatphalānisadugdhavṛkṣā draviṇasya nāśaṃ kurvanti
te kaṇṭakino'ribhītim
prajāvināśaṃ phalinaḥ samīpe
gṛhasya varjyāḥ kaladhautapuṣpāḥ

1.47

vṛkṣaviśeṣacchedananiṣedhaḥ gṛhasamīpe śubhavṛkṣaḥ
duṣṭo bhūtasamāśrito'pi viṭapo nocchidyate śaktitaḥ
stadvilvīṃ ca śamīmaśokabakulau punnāgasaccampakau
drākṣāpuṣpakamaṇḍapaṃ ca tilakān kṛṣṇāṃ vapehāḍimīṃ
saumyādeḥ śubhadau kapītanavaṭāvaudumbarāśvatthakau

1.48

vṛkṣacchāyādi nirṇayaḥ vāstumaṇḍanekharjūra-dāḍimī-rambhā-keli-badarī-bījapūrakāḥ
ketakīcekṣavārūḍhā svayaṃ gehena saukhyadāḥ

1.49

anyadapyāhaaśvatthodumbara vaṭaplakṣāmrakārmukādikān
varjayed gṛhamāśritya harmyaṃ vṛddhi vighātakān

1.50

anyadapyāhakaravīra-munidrākṣā-jātī-tagara-kubjikāḥ
anyadevadrumāsteṣāṃ na kuryādāśritaṃ gṛhaṃ

1.51

anyadapyāhabadarī-kadalī caiva ikṣudaṃḍeśa-dāḍimī
yatra gṛhaṃ prarohaṃti tad( yad ?) gṛhaṃ na prarohaṃti1

1.52

anyadapyāhadrākṣā-muni-karavīra-rjātī-tagara-kubjikā
anyeṣām devavṛkṣāṇāṃ na kuryād gṛhavāsāstuḥ

1.52.p1

iti śrī vāstuśāstre śilpadīpake miśrakalakṣaṇam nāma prathamaprakaraṇaṃ || 1

Linked texts (8)