Pramāṇa · Search · About · API

Shabdakalpadruma 145

Śabdakalpadruma 145

Language
Sanskrit

Contents

145.1

śirogrīvam | iti jīvaviśvasaṃśayaṭīkāyāṃ
bharataḥ
śirodharā, strī, (śiraso dharā |) grīvā | iti
hemacandraḥ || ( yathā, bhāgavate

145.20

17

145.3

“saṅgītavanodanavaṅgamamasya śirodharām
asramun vivighā vāco yāmasiṃhāstatastataḥ ||”
klovaliṅge'pi dṛśyate | yathā, tatraiva

145.30

13

145.86

“doṣṇābhujaṅgyoṣasadaḥ śirodharam ||”)
śirodhiḥ, klī, (śiro dhīyate anayā | dhā +
“karmmaṇyadhikaraṇe ca |” 3|3

145.4

iti kiḥ | )
grīvā | ityamaraḥ
śiromaṇiḥ, puṃ strī, (śiraso maṇiḥ | ) mastakadhāryaratnam | tatparyyāyaḥ | cūḍāmaṇiḥ 2 śiroratnam 3 | iti śabdaratnāvalī || paṇḍitasya
upādhiviśeṣaśca || ( dvayoścaḍāratnam | yathā, —
“yasya saṃsāriko cintā cintā cintāmaṇeḥ
kutaḥ
tasyaiva hi śiraḥ kampaḥ ka śiromaṇidhārakam ||”
ityudbhaṭaḥ || )
śiromakhā, [ n ] puṃ, (śira eva makho jīvādhānaṃ
yasya | ) sūkaraḥ | iti hemacandraḥ
śiroratnaṃ, klī, (śiraso ratnam | ) śiromaṇiḥ
ityamaraḥ
śirorujā, strī, (śirasi rujatīti | ruja +
kaḥ | ṭāp | ) śirasaśūlam | iti trikāṇḍaśeṣaḥ || mastakarogaśca
śiroruṭ, [i] puṃ, (śirasi rohatīti | ruha +
kkip | ) keśaḥ | iti śabdaratnāvalī
śiroruhaḥ, puṃ, (śirasi rohatīti | ruha + kaḥ |)
keśaḥ | ityamaraḥ || ( yathā, bhāgavate

145.44

20

145.152.1

“vīrapātrā vrataścāmā veṇībhūtaśiroruhā ||”)
śirorogaḥ, puṃ, (śiraso rogaḥ | ) mastakapīr̤ā
“śirorogāstu jāyante vātapittakaphaistribhiḥ
sannipātena raktena kṣayeṇa kṛmibhistathā
sūryyāvarttārddhaśoṣaśaṅkhakārddhāvabhedakāḥ
ekādaśavidhāṃścāsya lakṣaṇāni pracakṣate ||”
“yasyānimittaṃ śiraso rujaśca
bhavanti tīvrā niśi cātimātram
vandhīyatāpaiḥ praśamañca yatra
śiro'bhitāpaḥ sa samīrayeṇa ||”
“yasyoṣṇamaṅgāracitaṃ yathaiva
bhavecchiro dahyati cākṣināsam
śītena rātrau ca bhavecchamañca
śiro'bhitāpaḥ sa tu pittakopāt ||”
“śiro bhavedyasya kaphopadigdhaṃ
guru pratiṣṭabdhamatho himañca
śunākṣanāsāvadanañca yasya
śiro'bhitāpaḥ sa kaphaprakopāt ||”
“śiro'bhitāpe tritayapravṛtte
sarvvāṇi liṅgāni samudbhavanti |”
“raktātmakaḥ pittasamānaliṅgastaśāṃṇakṣaktaṃ śiraso bhavecca ||”
“vasāvasāsrakaphasambhavānāṃ
śirogatānāmatisaṃkṣayeṇa
yasyāpratīvaḥ śiraso'bhitāpaḥ
kaṣṭo bhavedugrabalo'timātram ||”
“śramo bhramati tṛtīyaṃ śiro viśuṣyantekṣatā
mūrcchā gātrāvasādaśca śiroroge kṣayātmike ||”
“nistudyate yasya śiro'timātraṃ
saṃbhakṣyamāṇaṃ sphuratīva cāntaḥ
ghrāṇācca gacchedūdhiraṃ sapūyaṃ
śiro'bhitāpaḥ kṛmibhiḥ saghoraḥ ||”
“sūryodayaṃ yā pratimandamandamakṣidhruvaṃ ruk samupeti gāḍhm
vivarddhate cāṃśumatā sadaiva
sūryāvataptau vinivarttate ca
śītena śāntiṃ labhate ca kiñciduṣṇana jantuḥ sukhamāpnuyādvā
sarvātmakaṃ kaṣṭatamaṃ vikāraṃ
sūryāvartta tamudāharanti |”
“doṣāstu duṣṭāḥ svayamevamanyāṃ
saṃpīḍya ghāṭāṃ sarujāṃ sutīvrām
kurvvanti yo'kṣṇi bhuvi śaṅkhadeśe
khitaṃ karotyāśu viśeṣatastu

145.152.2

gaṇḍasya pārśve tu karoti kampaṃ
hanugrahaṃ locanajān vikārān
anantavātaṃ tamudāharanti
doṣatrayotthaṃ śiraso vikāram ||”
“pittaraktārilā duṣṭāḥ śaṅkhadeśe vimūcchitāḥ
tīvrarugdāharāgaṃ hi śothaṃ kurvvanti dāruṇam
sa śiroviṣavadvegād galarodhāmu galaṃ tathā
trirātrājjīvitaṃ hanti śaṅkhako nāma nāmataḥ
grāhānjīvati bhaiṣajyaṃ pratyākhyeyasya kārayet ||”
“rukṣāśanādadhyaśanāvaśyāyātprāgvāta maithunaiḥ
vegasaṃdhāraṇāyāsavyāyāmaiḥ kupito'nilaḥ
kevalaḥ sakapho vāhaṃ gṛhītvā śiraso balī
manyābhraśakakarṇākṣilalāṭārddheṣu vedanām
śastrāgranibhitāṃ kuryyāttīvrāṃ yo'rddhāvabhedakaḥ
nayanaṃ vāthavā śrotramabhibadvau vināśayet ||”
“vātajāte śiroroge sehedvedaṃ vimarddanam
pānāhārādipānāṃśca kuryyādvātāmayāpahān
kuṣṭhamairaṇḍamūle ca gāmare saca peṣitam
kaṃṭūṣṇaṃ śirasaḥ pīr̤āṃ āle lepanato haret
rasaḥ khāsakuṭhārotthastasya nasyaṃ vidhivataḥ
śiraḥśūlaṃ haratyeva vidhiyo nāca saṃśayaḥ |”
“āśirovyāpitaścamma ṣor̤aśāṅgulasucchritam
tenāveṣṭā śirodhastānmāṣakalkena lepayet
niścalasyopaviṣṭasya telaiḥ koṣṇaiḥ prapūrayet
dhārayedārujaḥ prāntye yāmaṃ yāmārddhameva ca
śirobastirhantyeṣa śirorogaṃ marudbhavam
hanumanyācikarṇākṣimarditaṃ mūrddhakampanam
vinā bhojanamevaiṣa śirobastyāḥ prayujyate
dināni pañca vā sapta rātri saptadaśo'pi vā
tato'panītasnehastu mocayedṛkṣikandhanam
śirojalādbhavantyovādīni vimahayet
sukhoṣṇagāmbhasā gācaṃ prakṣālādyāti yatninam
āmiṣaṃ jāṅgalaṃ pathyaṃ tama prāntyārayo'pi ca
suhān māṣān kulatthāṃśca khādedvā niśiśi
kevalām
kaṭukoṣṇān sasarpiṣkānuṣṇāṃ cīraṃ pivettathā

145.152.3

pittātmake śiroroge śītānāṃ candanāmbhasām
kumudotpalapadmānāṃ sparśāḥ sevyāśca mārutāḥ
sarpiṣaḥ śatadhautasya śirasā dhāraṇaṃ hitam
rasaḥ khāsakuṭhārotthaḥ karpūraṃ kuṅkumaṃ navam
śītaṃ kṣāgopayaḥ sarvva vadanainānuvarttayet
tasya nasyaṃ bhiṣagdadyāt pittajāyāṃ śirorttija
kintu mastakamṛgaiṣu sarvveṣvevaṃ hitaṃ matam
gur̤anāgarakalkasya nasyaṃ mastaka śūlanut
raktaje pittavat sarvvaṃ bhojanālepasevanam
śītoṣṇāṃyeśca viśrāmo viśeṣau raktamokṣaṇam
kaphaje laṅghanaṃ svedo rūkṣoṣṇaiḥ pāvakātmakaiḥ
sannipātabhave kāryyā sannipātaharī kriyā
purāṇasarpiṣaḥ pānaṃ viśeṣeṇa diśanti hi
eraṇḍamūlaṃ tagaraṃ śatāṅgā
jīvantikā saindhavarākṣike ca
bhaṅgī vir̤aṅgaṃ madhuyaṣṭikā ca
viṣlobhradhaṃ kṣudratilasya tailam
ajāpayastailavimiśritañca
caturguṇaṃ bhṛṅgarase vipakkam
ṣaḍbindavo nāsikayoḥ pradeyāḥ
sarvvāṇi hanyuḥ śiraso vikārān
kṛtāṃśca keśān palitāṃśca dṛptān
nirvvadhya mūlān prakaṭīkaroti
supūrṇamaprapratimañca cakṣuḥ
kurvvanti vākoradhikaṃ balañca ||”
“kṣayace cayanānnāya karttavyo vṛṃhaṇo vidhiḥ
pāne nasye ca sarpiḥ syādātahrairmadhuraiḥ śṛtam
kṛmije śodhanaścāśuḥ śigru vījeśca lāghavam
ajāmūtrayutaṃ nasyaṃ kattavyaṃ kṛmihṛt param
sūryāvartte vidhātavyaṃ nasyaṃ kammeādibheṣajam
yojayet suguruṃ sarpirdhṛtapūrāṃśca bhakṣayet
lāvaṇaṃ kṣīrasapiṃrdhyāṃ pānañca kṣīrasapiṃṣoḥ
kṣorāpūpairbaleḥ khedo jīvanīyaiśca śasyate
bhṛṅgarājarasacchāgakṣīratulvākaitāpitaḥ
sūryāvartta nihantyāśu nasyenaiva prayogarāṭ
arddhāvabhedake pūrvvaṃ snigdhasvinno hi bheṣajam

145.152.4

virekaḥ kāyaśuddhiśca dhūpasnigdhoṣṇabhojanam
viḍaṅgāni tilān kṛṣṇāṃ samān piṣṭvā
vilepayet
nasyaṃ vāvyācaretsnāhahṛrmadaṃ yathoktati
pibet saśarkaraṃ kṣīraṃ nīraṃ vā nārikelajam
saśītaṃ vāpi pānīyaṃ sarpirvā nastatastayoḥ ||”
nastataḥ nāsikayā pibedityanvayaḥ | tayoḥ
sūryāvarttārddhabhedayoḥ
“anantavāte karttavyaḥ sūryāvarttahito vidhiḥ
śirāvyadhaśca karttavyo'nantavātapraśāntaye
āhāraśca pradātavyo vātapittavināśanaḥ
madhūcchiṣṭasamaṃyāvaghṛtadhūpairdhūpayet ||”
saṃyāvaḥ pakvānnaviśeṣaḥ | erakhiyā iti loke
sa ca madhumastakaḥ madhunīpaliptaḥ | ghṛtapūro'pūpaḥ
“pathyākṣadhātrī rajanī guḍūcī
bhūnimbanimbaiḥ saguḍaḥ kaṣāyaḥ
bhṛṅgarukkarṇākṣiśiro'rddhamūlaṃ
nihanti nāsākṣihitaḥ kṣaṇena ||”
iti pathyādikvāthaḥ
“dārbī haridrā mañjiṣṭhā sanimbauśīrapadmakam
etatpralepanaṃ kuryyācchaṅkhakasya vināśanam
potatoyābhiṣekañca śītatarccorasevanam
kalkaiśca kṣīravṛkṣāṇāṃ śaṅkhake lepanaṃ hitam ||”
marcceṣu
“yaṣṭīmadhukamāṣaḥ syāt tūryyāṃśastu viṣambhavet
tayoścūrṇantu sukṣmaṃ syāttaccūrṇaṃ sarṣaponmitam
nāsikābhyantaraṃ nyastaṃ sadyo śīrṣavyathāṃ haret
dṛṣṭaprayogo yogo'yamamubhāvibhirādṛtaḥ
ārdrayaṣṭikācūrṇaṃ cūrṇitaṃ navasādaram
ubhayaṃ yojitaṃ nasyātsadya naśyati śīrṣaruk ||”
iti bhāvaprakāśe śirorogadhikāraḥ
śiro'rttiḥ, strī, ( śiraso'rttiḥ | ) śiraḥpīr̤ā
iti loke prasiddhiḥ || (yathā, kathāsaritsāgare
13

145.11

“jāgareṇātipānena śiro'rttiṃ vyapadiśya ca
prātaḥ sa tasyāṃ vallabhāṃ varddhayitvāṅkitaṃ śiraḥ ||”)
śirovalvā, strī, ( śiraso vallova | ) varhicūr̤ā
iti śabdacandrikā
śirovṛttaṃ, klī, ( śira iva vṛttam | ) maricam
iti rājanirghaṇṭaḥ
śirovṛttaphalaḥ, puṃ, ( śirasi vṛttaṃ phalaṃ yasya | )
raktāpāmārgaḥ | iti bhāvaprakāśaḥ
śiroveṣṭaḥ, puṃ, (śiro veṣṭayatīti | veṣṭa + ac |)
uṣṇīṣaḥ | iti trikāṇḍaśeṣaḥ
śiroveṣṭanaṃ, klī, ( śiro veṣṭayatīti | veṣṭa +
lyuḥ |) śiraḥprāvaraṇam | pāgar̤ī iti bhāṣā
tatparyyāyaḥ | uṣṇīṣaḥ 2 veṣṭanam 3 veṣṭakam 4
iti śabdaratnāvalī || śiroveṣṭaḥ 5 celotsukaḥ 6 | iti trikāṇḍaśeṣaḥ
śiro'sthi, klī, ( śiraso'sthi | ) mastakāsthi
māthāra khuli iti bhāṣā | tatparyyāyaḥ
karoṭiḥ 2 śiraskapālam 3 śīrṣakam 4 | iti
rājanirghaṇṭaḥ
śila, śa uñche | iti kavikalpadrumaḥ || (tudā0para0-saka0-seṭ | ) uñcha uḍṛtaśasyaśeṣāddaraṇam | śa, śilati dhānyaṃ dīnaḥ | śilitā
iti durgādāsaḥ
śilaḥ, puṃ, klī, ( śila + kaḥ | ) uñchaḥ | iti
medinī || (yathā, bhāgavate

145.41

17

145.41.p1

“ayācitnaiva jīveta śilairvā doṣadṛk
tayoḥ ||”)
jīvanopāyaviśeṣaḥ | yathā,—
“ṛtāmṛtābhyāṃ jīvettu mṛtena pramṛtena vā
satyānṛtābhyāmapi vā na śvavṛttyā kadācana
ṛtamuñchaśilaṃ jñeyamamṛtaṃ syādayācitam
mṛtantu yācitaṃ bhaikṣaṃ pramṛtaṃ karṣaṇaṃ smṛtam ||”

145.41.p2

iti mānave 4 adhyāyaḥ

Linked texts (3)