Shabdakalpadruma 154
Śabdakalpadruma 154
- Language
- Sanskrit
Contents
- 154.7 — 2 parts
154.6
“diśālagehāni tu ṣoḍaśaiva
vāstubudhaiḥ sārataraṃ punaśca
vakṣyāmyalindo (ri) gaṇo laghuśca
dvau tindakābhyau kathitārvalindau
hrathyaṃ viśālaṃ laghurasya vāme
mukhe trikaṃ dakṣiṇatastathaikaḥ
mukhe tathā vāsamayeva gehaṃ
vāme'parasye laghureka eva
prāsādasaṃjñaṃ mukhatavyayaścaina
pradakṣiṇaṃ tindakaveṣṭitaṃ syāt
alindayuktaṃ vimalaṃ dviśālaṃ
tadīyaṃ varṇa saha maṇḍapena
atha dviśāleṣu samastakeṣu
madhī vidadhyātprasāda cekam
tadā bhavedbhāsuramamyayugmameko laghurdakṣiṇadigvibhāge
eko laghudakṣiṇapṛṣṭhagaḥ syāt
tadudbhavāhaṃ sukhamaṇḍapena
dvau pūrvato dakṣiṇatastathaiko
yugmaṃ bhavenmaṇḍapagaṃ sutejaḥ
mukhe gucā dakṣiṇatastathaiko
dvau maṇḍape'smin khyābhidhānam
mahāṇaveśvaṃ sukhaje trike tu
yugmānvitaṃ maṇḍapametadeva
mukhe tathā maṇḍapake ca yugmaṃ
vāme'parasye yugalaṃ laghośca
lokatrayāḍambaramasya nāma
ṣaḍdāraṃ prabhāguyogyoya
yugmaṃ mukhe maṇḍapagaṃ dayaṃ syāttathā dvayaṃ dakṣiṇavāmataśca
eko hi paścādvaradābhidhānaṃ
śrīviśvakammrmmitameta| dviśālam
mālottasaṃjñaṃ mukhage caturbhiryaijñāṃ bhaveddakṣiṇavāmabhāge
yugmaṃ tathā paścimadigvibhāge
tasyāyato maṇḍapa eka eva
prāyāmā laghavo vilāsabhavane vāme laghurdakṣiṇe
tañcaikāmulasaṃyutañca kamalaṃ syāṭuṭṭahaṃharaṃ saukhyadam
veśāstadaṅgaje mukhe ca sagataṃ vāmekṣayo dakṣiṇe
tasyāyaṃ sukhamaṇḍapasya phaladānevaṃ gṛhān
ṣoḍaśa ||”
iti sūtrā (dvipoḍaśagṛhāṇi
154.7
“atha triśālaṃ viśeveṇa proktaṃ
syātreśiśāvāsamarūpasaṃjñam
tathā caturthaṃ kumudābhidhānaṃ
hastyādibhedaiḥ kamato vidheyam
ṛtaṃ hyalindañca tathaiva pṛṣṭhaṃ
harañca kāmanyasya husvabhadram
ghaṭakañca madhye svadhanaṃ kuberaṃ
padmaṃ tathā kāmadametadeva
alindayugmaṃ' lagha bhadrayuktaṃ
madhye kapāṭaṃ jalajābhidhānam
syānīcajaṃ caiva gajaṃ rūpañca
ṣaḍdāra madhye sakale yathātaḥ
syāhvejayaṃ maṇḍapaisvabhadraṃ
jayaṃ vinādaṃ tvatha kīrttijaśca
bhadronahakhāvikasatkalāṅ
nilībhakaṃ vāmadakośale ca
trekaṃ kramāddogkhaḍavāradākhyaṃ
bhaumañca kauśalyāmataḥ krameṇa
tadeva buddhasambhavaṃ tṛtīyaṃ
syāt kauśalaṃ nīlamidaṃ caturtham
sukhayugalaghuvāme dakṣiṇe caika etadvaradaravaraduktaṃ dakṣake kākapakṣam
idamiha hi ninādaṃ maṇḍapenādhikaṃ syāttadaha ca gajanādaṃ vāṭulaṃ kīrttijāñścam
sṛṣṭādirūpasukhamaṇḍapameva ciṃhnaṃ
śeye gṛhe trayagane api koṇṇaṛddham
vāme'dhikañca laghunā kathitaṃ subhadraṃ
syātmābhibhadramapi ratnakakākṣanālī
yugamukhamaparaṃko bhairavaṃ dakṣiṇe ca
bharata narajametat syāccaturthaṃ kuberam
punarapi laghu vāme vṛttimānaṃ viṣāgaṃ
dvayatratrapajagehaṃ taccaturthaṃ krameṇa
varṇānāṃ śubhadañca sāgaragṛhaṃ pañcaiva hastā mukhe
moktaṃ codaradattadāḍayamidaṃ kolāhalaścāparam
maṅgalyañcayabhadramaṅgalacaturthiñcaikaṃ yutaṃ śālayā
māntraṃ cicitibhūṣaṇañca kathitaṃ sarvvaṅgakaṃ darpaṇam
dhānyaṃ vṛddhiākaraṃ viśālasahitaṃ prāṇāṃ vinā
pāvanī
prākuṇālā rahitaṃ śubhaṃ nigaditaṃ sucenamarthapradam
puṣṭī saṃvṛdvimadaṃ karoti maraṇaṃ hīnaṃ tathā
yāsyayī
pañcaddhaṃ bhavidhīyate ca bhavanaṃ tattatpadavyañcayam |”
iti triśāladvipoḍaśagṛhāṇi
154.7.p1.1
"veśātāni ca ṣoḍaś prathamantaḥ śomaśva ṣaḍdārukaṃ
tañcaikena puro'pi śaṅkuramidaṃ madhye kramāt
pūrvavat
badre dvau sukhato'pi dakṣiṇalaghustvekādhikaṃ
sāgaraṃ
catvāro vṛṣabhobhitaśca purataḥ prāgdaṇḍithaiko
laghuḥ
paścādye sakalaṃ bhramañca laghunā sarvvasya tat
saukhyadaṃ
rāgākhyā bhramasaṃyutañca bhavanaṃ tat sarvvaprāṇaṃ
bhavet
prākhyāśaṅkulanandanaṃ kramamayā leśadvayekānvitaṃ
tasmindvitriśasaṃyutaṃ caladhuke kalpārthasaṃkhyaṃ tathā
sarvvaśrāsu laghutrayaṃ śarasukhaṃ tat paḍyugmaṃ
kramāt
tallobhākhyavivarddhanañca bhavanaṃ rājñāṃ sadā nirmitam
ānandaṃ sukharājidakṣijaladhuvahniṃ ca ekaṃ dvayaṃ
rāgākhyaṃ janaśobhanaṃ guṇagaṇenaikānvitaṃ veśitaḥ
syāllobharddhanamayato rasayutaṃ yugmābhinetraiḥ kramāt
ṣaptāgre triguṇaṃ trikaśca laghavo lokarṣikaṃ
sundaram
gehaṃ śrītilakaṃ ca bhadrasahitaṃ hasyena hīnaṃ sukhe
tadyuktaṃ laghunā ca bhadrasahitaṃ viṣṇupriyaṃ
bhūpateḥ ||”
"ṣaḍdārukaṃ śrīvidayaṃ tribhrājaṃ
tat śrīnivāsaṃ sukhavṛkṣayuktam
śrīvatsata: śrīdharameva taddvā
śrībhūṣaṇaṃ vedasukhaśca geham
bāṇaiḥ śrījayamayato'pi ṛtubhiḥ śrītilakaṃ
mandiraṃ
rāgādyaṃ rasadāsayugma sahitaṃ tat śrīvilāśaṃ
bhavet
śrītejoñayamayataśca munibhiḥ ṣaḍdāru yugmānvitaṃ
somādipridaśādibhūpatiguhāḥ pakṣādhikā
viṃśatiḥ ||”
"bhavananavakamūktaṃ yacchatuḥśālamadhyāt
nayanalaghusukhaṃ syādddyekeva candram
bhavati sadanamarthe sarvvato dāruṣaṭkaṃ
dvitayamapi ca teṣāmantimaṃ yugmayuktam
malayamatha ca gehaṃ vāmavṛkṣādhikaṃ syāt
bhavati ca guruhastaṃ śobhanaṃ pūrvvato'pi
154.7.p1.2
tribhirapi ca sukarṇā ṣaḍayāsye tathaikaskhadadhikamapi vāme veśma nāgendra saṃjñam
cakraṃ catuṣṭayamukhaṃ sakaleṣu śastaṃ
grāmyottaraṃ hi laghunāpi jathāvadaṃ syāt
bhadrākhyañca sakarāṅkayameva tasmin
eṣṭhādyavṛkṣamapi kāmadamagrabhadram ||”
"śṛṅgāriṇo sunimatairaṭavidhā ca śālāśālāṃ baḍena kathitā bhavanaprasaṅge
śālābhirundharacito'pi laghuḥ sukhāya
yadvā tadagraracitaḥ pṛthageva śālāḥ ||”
“prathamamatha nṛpāṇāṃ lakṣaṇānāṃ pratyekaṃ
navatirapi sutānāṃ mantriṇaḥ pañcaviṃśīnam
balapatigṛhalakṣkṣaṃ jāṅgalīnaṃ guroca
tadatu yugalahīnaṃ brāhmaṇādeḥ praśastam
bādhorḍabhāge natadaurghataśca
kalāṃśamāno'dhika eva śastaḥ
caṃ'śena pādena varāṅgukhyaḥ syāt
dvitryaṅgulānāmadhivo na kāryaḥ
śrīparṇī dhagadāsano'pi gadahā viśapraśrā tilduko
vṛddhiḥ priyaṃpayāya prākaśayane śaktā'pi śāle:
hate
āyuḥ padmaphale ca candanamaye mṛtyuccayaḥ syāt
sukhaṃ
śreṣṭhaṃ caikamalaṃ virodhanajanitaṃ paryaṅkayānāsanam ||”
"siṃhāsanaṃ cottamamaṅgalānāṃ
vada| dṛśoktaṃ paraṃ tathaiva
daśāṃbhavasvaṃśamamo vidhonaṃ
yāse ca dairghyādvasasaṅkhyaḥ syāt
sunibhiratha śivairvvā bhadrabhāgatrayaṃ syādudaya iti vibhāgebhījite pīṭhamaṣṭau
kanakamaya racāṇāṃ saprabhā yāsapaṇḍau
priyavavasunira khairaindivāṇau niṣedyau
chādyaṃ khādrasabhābhāgena tithito bhāgeva kaṇṭhāsanaṃ
yuktaṃ stambhayugena toraṇayutaṃ rakheḥ śubhe rājitam
karttavyaṃ vṛṣavallabhaṃ matimattā jyeṣṭhañca siṃhāsanaṃ
mātaṅgaśca yaśo'bhivarddhanamabhau; siṃhairnṛpacyāsanam
narestu vedī punareva khātāṃ
sukhāsanaṃ toraṇasaṃyutaṃ syāt
154.7.p1.3
pīṭhañca kumbhaḥ kalaśaṃ vitaṅkasuttaṅgasaṃdhaṃ saha chādyakena
pīṭhe goṣṭharibhedike ca suyaśaścādyena siṃhāsanaṃ
hastau mālakavedikāsamayutaṃ taddopacittaṃ bhavet
hastaṃ vyomabhū) tivedasahitaṃ dvāsaptabhirmanthanaṃ
ghaṭyā kavyasamaṅgalairnṛpatairdevaṃ pratā śubham ||”
“vātāyano yuktikathā vihīno
budhairadīrghaścipatāka eva
hiśukṣikacobhayasaṃjñakaca
yaḥ khastiko'sau yugaśuktiyuktaḥ
skhāhājaiḥ priyapakṣa eva susukhaḥ ṣaḍbhiḥ punaścaiti ca
chātyekena yutaḥ suvakta udino hābhyāṃ priyaṅgo
bhavet
ekonaḥ paripūrṇanāma uditastahī paścimo yugerbāṇacaḥ śūrapaṅktibhikha vividhākārairyutaḥ
pañca ca
siṃho dairdhyavivarddhito hi pṛthule haṃsī gavākṣo
bhavet
kumbho'sau matido'pi madrasahito śeyastu
buddhāśayaḥ
hāreṇaiva yugākhakena gajakuḥ ṣaḍguhyai jālakaṃ
proktāḥ pañcadaśeva rūpabharaṇā vedyādikacchāsaneḥ ||”
"sabhā ca nandā parato'ya bhadrā
jayā ca pūrṇā kramatau'pi divyā
pakṣī surakṣodravikaulpalākṣī
budhairvidhātavyanapālagehe
hastaṃ catuṣṭayapaderapi ṣoḍaśāṃś
madhye turīthapadamekapado laghuca
sarvvati bhadrasahitā ca padena bhadrā
tadvedataca jayadā laghunā ca pūrṇā
divyā sabhā kevalanandabhāgā
bhavettatubhiḥ sahitā ca patnī
rakṣoṅgavā syādduyugano'pi tuṣṭosyatholpalākṣā pratibhadrasaca
stambhostoraṇarājitaivvamadalā nirya havaitānakairlaṅkhātaugaṃjarairchadarājavividhairyaktāncitaiḥ
śobhitam
ratnasphāṭikaratnabhūminvṛpateḥ krīḍāspadaṃ maṇḍapaṃ
kuryāddiṣṭisabhākrame ca ruciraṃ yaścākṣatau vedikām ||”
“vedī koṣacatuṣṭayena sakale pā(bayake svastikā
154.7.p1.4
kalyāṇaṃ ravikoṣakeca nṛpateḥ sā bhadrikā
sarvvadā
kośeḥ śrīdharikā ca viṃśatimite (khajo'marājāṃ gṛhe
kośarandhraranvitā ca śubhadā cakrāñcane
padminī
vipre saptakarāca bhūpabhavane ṣaṭpañca veśye tathā
kuryāḍastacatuṣṭayāca vṛṣale śiṣṭoktato hīnake
tatkoṇe ca naraṃndrāsanamato mākaṃ catustambhakaṃ
hainvā mauktikapadmamūlamaṇibhiḥ saundhānakaṃ
rājitam ||”
"dīparambhe trikarasudaye ṣaḍ bhistūṃ krameṇa
hastānāṃ taṃ vihitamadhiteḥ pīṭhakumbhānvitaśca
dīpaskauhe kanakalakṣaṇaṃ śobhitaṃ kaṅkaṇāyaiḥ
kuryāṅgātoya lakhamato nāgavaśe vivarttya ||”
"yathā vāstuśāstrokto rājayogyā
amalā hi samyak tebhyaḥ kriyantaḥ
sayoktāñca yogyā nṛpāṇāṃ samaste
suśobhānvitāśco ca bavyāśadāśca
citraśālaṃ gṛhaṃ diksūtre vṛttayugmaṃ
mukhe vīthikāgre ca maṇḍalasyamadhyam
pṛṣṭhāninvacāturasraṃ caikavakraṃ
gavākṣaśca koṇai ca bhadre vidheyam
saṃkhe bhadre śrīdharaṃ maṇḍayuktaṃ
tathā bhūmikā pañcasapnaikabhūṣyām
vinācchādanaṃ maṇḍapaṃ vedavaktre
ripughnaṃ gṛhaṃ rājyavṛddha vyamaigata
madhye nimnalakṣaṇāyaṃ tayośce;
prastaṃ daivaṃ punnagāgrāya geham
stambhaśreṇī madhyabhāgena kāryā
nyunādhikye naiva puṣyā na ca śrīḥ
koṇastambhe śālyoścāpyaṅge
no vedhaḥ syādanyato vedha eva
bhūmeśaucaṃ vallabhasyāpramāṇaṃ
sūnyā neṣṭā vallabhānāḥ śubhāḥ syuḥ
sārhatrayeṇa vibhajet karanandasaṃkhyamadhye navāṃśalalitañca karāṣṭrabhintiḥ
stambhāśca ṣoḍaśayathe'pi ca bhadrakeṣu
hastermitāñca sakalāñca caturmukhaṃ syāt
bhadre ca bhūmidvayahastaṃ sārddhaṃ
sārddha trihastaṃ kathitañca geham
pratāpavadveśmamidaṃ nṛpāṇāṃ
154.7.p1.5
lakṣmovilāsañca vadāmi tasmāt
stambhā daśa daśa bhadredvaikaṃ
ṣoḍaśamadhye tallakṣmarūpam
maraṇaśarāvanimajjasametaṃ
lakṣmīḥ kasmai karoti ca nityam
bhāgāḥ pañcaguṇāśca pañca bhavanaṃ ṣaḍ viṃśatā
stambhakaiḥ
kuryyā sārddhapade ca maṇḍaparukairbhadre caturddhārakaiḥ
bhadre vai guṇasaptakādhi sakale'ṣṭāśītikā stambhakā
sārddhaṃ bhūrtritaye ca sārddhaśarabhūḥ syācchrīnivāsaṃ
gṛham
madhye stambhaśatañca bhāgasamake bhittiścaturdvāra kaṃ
saptāṣṭādiśarāṃśarāmasahitaṃ bhadre catustriṃśatā
ṣaṭtriṃśat dviśatī ca te tu sakalāḥ stambhāḥ
kṣitau pūrvato
nāmnā tat kamalodbhavañca kathitaṃ bhūmyaṅgasaṃśrānvitam
ucrchāyamekaṃ vibhajya navadhā kumbhī bhavedbhāgaḥ
pādomaṃ bharaṇaṃ śiraśca kathitaṃ ṣaḍḥ sapādau
bhavet
stambhaḥ pañcapadottabhāga uditaḥ koṣṭhāṣṭahastakṣaṇā
bhāgārḍena jayantikānigaditā sā tanmakasyopari
ucchrāyaṃ digvibhāgervibhājyaṃ
dvibhāgena kalpāyanaṃ vedikā syāt
tribhāgena talacchando jinajñeyaṃ
yaducchodayāddena pīṭhaṃ nṛpāṇām
uttāmapaṭṭo nṛpamandire'sau
haste ca haste dviyavonataḥ syāt
pāṣāṇataḥ saukhyakaro nṛpāṇāṃ
ghamakṣayaṃ so'pi karoti gehe
sughṛṣṭa ke pūrvatayā viyukte
sakarkaraistaiḥ sadṛr̤hā yaṣṭai bhūḥ
śastā na śastaṃ bhavaneṣu cinraṃ
kapotagṛdhāḥ kapikākarauṣṭram
śuddho'lindaviśeṣataśca sakalā bhūmīścaracchānisā
chātreṇāpyatha mattavāraṇayutaṃ māṇḍaṃ tathāddhardoṃdayam
maur̤ho bhadracatuṣkikābhivadito māḍena yuktastathā
maṅgestukasapādakestu sakūlo vā śobhitaiḥ
śekharaḥ
rājño gṛhaṃ indracaturudyaṃ syāt
tathaiva ghaṇṭākalaśena yuktam
suṅgārasaṃjñañcatha siṃhakarṇaḥ
154.7.p1.6
prāsādake tairapi ṣaḍ ca śastāḥ
ṣaṅgajātitair lagnagaṇepahevaiśvaiḥ kaṣṭaiścāpi sṛṣṭā śilābhiḥ
kṛtaṃ prakāraiḥ kathitaśca ṣaḍbhirlākaprasiddho ca paro'kṣayogyam ||”
154.7.p2
iti rājyagṛhavidhi ||2
Linked texts (1)
- Rājavallabhamaṇḍana — Maṇḍana Sūtradhāra, Sanskrit