Shabdakalpadruma 202
Śabdakalpadruma 202
- Language
- Sanskrit
Contents
- 202.21 — 2 parts
202.2
ayaṃ śyāmavarṇastrikoṇakuṇḍotthājātithakṣatraidarajoguṇā ntara saṅgadharāṅgiṅgīra karaścabhojakadra
deśānāmadhipatiḥ | bhṛgumunisantānaḥ | navā
ṅgulaśarīraḥ | padmākṣaḥ | sūkṣmasukhaḥ | śvetavarṇaḥ
caturbhujaḥ | sadājapamālāka raka maṇḍa lūrakha ḍadhārī | muklavastraḥ | indrādidevatākaḥ | śacīpratyadhidevatākaḥ | śubhagrahaḥ | aparāhlakāle
prabalaḥ | jalacārī | kaphaprakṛtiḥ | rūpyadaśvadhānyādisvāmī | madhyavaiyā ratīśvaraḥ | janabhūmicārī | strigdharuciḥ | dvipadamanuṣyāṇāṃ
svāmī ca | iti vṛddhasthāta kagṛhayāgaganthādayaḥ || || tasya bhogyaṃ dinaṃ śukravāraḥ | tatra
jātaphalam
“prasannacitto matimān guṇajñaḥ
sukaiśaveśaḥ sitavastamālyaḥ
bandhupriyo bhārgavavārajātaḥ
śaupraprasādaḥ kuśalī naraḥ syāt ||”
tasya kṣetrajātaphalam
“śukrālaye kāyakalāvidagdho
dātātithibhyaḥ sutaśāstradakṣaḥ
kalipriyo vātakaphānvitaḥ svānvidhānvito hāsyapaṭurnarāgraḥ ||”
tasya dṛkkāṇajātaphalam
“drakkāṇe bhṛgunandasya sutanuḥ pātraṃ dharitrīpateḥ
sarvvajñaḥ khajanānurāgakuśalo dātā satāṃ vallabhaḥ
saṃpūrṇaśca varāṅganājanadhanaiḥ sphītaḥ kṛpāluḥ
śuciḥ
śāntaḥ sannaratoṣabhiyuktahṛdayo dharmānuvarakto
naraḥ ||”
śukla
śuklaḥ
tasya navāṃśajātaphalam
“nārīrakto lalitanayano mallakeṇaḥ suśāṅgaḥ
kambugrīvo bhavati kanakaśyāmavarṇaḥ surūpaḥ
kraraḥ sleṣmaḥ kaviratidhanī dānaśīlo guṇajño
yānammāpto vimalayaśasā mānavo bhārgavāṃśe ||”
tasya dvādaśāṃśajātaphalam
“śūro bahudhano bhogī nṛtyagītapriyaḥ sadā
gucirdātā kṣamī bhoktā dvādaśāṃśe bhṛgornaṃraḥ ||”
tasya triṃśāṃśajātaphalam
“bahuguṇaparipūrṇaḥ sundaraścārudṛṣṭiryavatijanavinodī labdhasaukhyārthabhogaḥ
dvijasuragurubhakto dānaśīnnaḥ kṛpālurasurapatiguroḥ syānmānavastriṃśakāṃro ||”
iti koṣṭhīpradīpaḥ
viṣkambhādi-saptaviṃśati-yogāmtargata-caturviṃśayogaḥ | tatra jātaphalam
“śāstre vivāde vijayī sabhāyāṃ
sahasramāmlāmvararatnayuktaḥ
jitendriyaḥ svātmaguṇo mahaujāḥ
śuklābhidhāne jananaṃ hi yasya ||”
iti koṣṭhīpradīpaḥ
aśviḥ | citrakaṣṭhaṇaḥ | vyomamāṣaḥ | ratnabharaḥ
śukrakaraḥ, puṃ, (karotīti | ka + pacādyac | śukrasya
karaḥ |) majjā | iti hemacandraḥ || vīryyakārake, tri
śukramaka, [l ] puṃ, (śukraṃ sṛṅkte iti | sṛja +
kvip |) mayūraḥ | iti śabdacandrikā || retobhojake, tri
śukramūḥ, puṃ, (śukrāt bhūrutpattiryasya |) majjā
iti śabdacandrikā || vīryyajātamātre, tri
śuklā, strī, (śukraṃ lāti dadātīti | dā + kaḥ |)
uścaṭā | iti śuklāprabhṛtīkāryyāṃ bharataḥ
vīryyadātari, tri
śukravāraḥ, puṃ, (śukrasya vāraḥ |) śukragrahabhogyadinam | yathā | tīrthetaratra pratiprasavamāha
smṛtiḥ
“ayane viṣuve caiva saṃkrāntyo grahaśeṣu ca
upākarmaṇi cotsarge yugādau manvantare
sūryyaśukrādivāre'pi na doṣastilatarpaṇe ||”
iti prāyaścittatattvam
śukraśiṣyaḥ, puṃ, (śukrasya śiṣyaḥ |) asuraḥ
ratnabharaḥ
śukrāṅgaḥ, puṃ, mayūraḥ | iti jaṭādharaḥ
śukriyaḥ, tri, śukrasambandhī | mukraśabdāt iyapratyayaniṣpannaḥ || (śukro devatā asyeti | śukra +
“śukrāt ghan |” 5
202.3
96 | iti ghan
śukradevatāko havirādiḥ | iti siddhāntakaumudī
yathā, yājñavalkāḥ
202.28
308
“śukriyāraṇyakajapo gāyatryāśca viśeṣataḥ ||”)
śukla, klī, (śuca śauce + “śūceḥkiti |” uṇā0
2
202.21
iti rak pratyayeṇa sādhu |) rajatam
iti medinī || navanītam | iti śabdacandrikā
śuklaḥ, puṃ, (śuca + rak | rasya laḥ |) varṇaviśeṣaḥ
sāhā iti bhāṣā | tatpayyāyaḥ | śubhraḥ 2 śuciḥ
3 śvetaḥ 4 viśadaḥ 5 śyetaḥ 6 pāṇḍaraḥ 7 avadātaḥ 8 sitaḥ 9 gauraḥ 10 valakṣaḥ 11
dhavalaḥ 12 arjunaḥ 13 | ityamaraḥ || śvetā 14
śyetā 15 śyenī 16 viśadaḥ 17 sitā 18
avalakṣaḥ 16 | iti taṭṭīkā || śithiḥ 20
pāṇḍuḥ 21 | iti śabdaratnāvalī || rāmaḥ 22
kharuḥ 23 | iti jaṭādharaḥ || śuklayogaḥ | iti
medinī || śvetadravyaḥ | iti rājanarghaṇṭaḥ
śuklapakṣaḥ | yathā ghaṭatriṃśanmatam
“tatra pakṣāvubhau māse śuklakṛṣṇau krameṇa hi
candravṛddhikaraḥ śuklaḥ kṛṣṇaścandrakṣayātmakaḥ ||”
iti tithyāditattvam
śuklaḥ
śuklaśabdāvācakāni vastūni yathā,—
“sitalakṣmo vidhuharī kṣitiptārāśvaka nāgarājacamacamarāḥ
rāmapayodharākharjunasiṃhollāsa gāmaścahāsādyāḥ ||”
śuklāṃkaḥ
śuklaṛḥ, puṃ, (śukla + khārthe kan |) śuknapakṣaḥ
śvetavarṇaśca
śuklakaṭāhaḥ, puṃ, (śuklaḥ kaṅkaḍo yasya | kan |)
śukla kandaḥ, puṃ, (śuklaḥ kando yasya |) maśriyakandaḥ
śuklakandā, strī, (śuklaḥ kando yasyāḥ|) ṛtiśuklakarmmā, [n] tri, (śuklaṃ pūtaṃ karmma yasya |)
śuklakuṣṭhaṃ, klī, (śuklaṃ kuṣṭham |) śvetavarṇakuṣṭhaśuklacaurā, strī, (śuklaṃ cauraṃ yasyāḥ |) kākolī
śuklatvaṃ, klī, (śuklasya bhāvaḥ | śukla + tva |)
śukladugdhaḥ, puṃ, (śuklaṃ dugdhaṃ niryāso yasya |)
śukladhātuḥ, puṃ, (śuklaḥ śuklavarṇo dhātuḥ |) kaṭinī
śuklapakṣaḥ, puṃ, (śuklaḥ pacaḥ |) sitapakṣaḥ | candraśuklapuṣpaḥ, puṃ, (śuklaṃ puṣpamasya |) kubakadṛcaḥ
śuklapuṣpā, strī, (śuklaṃ puṣpamasyāḥ |) nāgadantī
śuklapuṣpī, strī, (śuklaṃ puṣpamasyāḥ | ṅīṣ |)
śuklapṛṣṭhakaḥ puṃ, (śuklaṃ pṛṣṭhaṃ yasya | kan |) sindhukaśuklavalaḥ, puṃ, jinaviśeṣaḥ | yathā, —
śuklamaṇḍalaṃ, klī, (śuklaṃ maṇḍalaṃm |) cakṣuḥ śvetaśuklarohitaḥ, puṃ, (śuklaḥ śvetavarṇo rohitaḥ |)
śuklā, strī, (śuklāṃ jātīti | lā + kaḥ |)
śuklavargaḥ, puṃ, (śuklānāṃ vargaḥ samūhaḥ |) śvetavarṇaśuklavāyasaḥ, puṃ, (śukko vāyasa iva |) vakaḥ
śuklaśālaḥ, puṃ, (śuklaḥ śāla iva |) giriśimbaḥ
śuklā, strī, (śuklo varṇo'syākhyā iti | arśa
śuklāṅgī, strī, (śuklaṃ aṅgaṃ yasyāḥ | ṅīṣ |)
śuklāpāṅgaḥ, puṃ, (śukro apāṅgo yasya |) mayūraḥ
iti hemacandraḥ || śvetavarṇanetrānte, tri || (yathā,
meghadūte
202.21.p1
“śuklāpāṅgaiḥ sajalanayanaiḥ svāgataukṛtya kekāḥ
pratyudgātaḥ kathamapi bhavān gantumāśu vyavasyet|”)
śuklānnaṃ, klī, (śukla mannam |) cannānnākaḥ| iti
rājanirghaṇṭaḥ
śuklābho, [n ] klī, netrarogabhedaḥ| yathā | atha
śukabhāgājā rogāḥ| teṣāṃ nāmāni saṃkhāvāha
“prastāriśuklakṣatajādhimāṃsañjāyetaisaṃjñāḥ khalu pañca rogāḥ
snāyutthitā vārttapiṣṭakākhyā
jālaṃ śirāṇāṃ pir̤ikāśca tāsām
rogā balāsaprathitena sārddhamekādaśoktāḥ khalu śuklabhāge ||”
teṣu prastāryarthamo lakṣaṇamāha
“prastāryarthe tadvratīthaṃ strāvaraktanibhaṃ sitam |”
tahuḥ puttalī | kīthaṃ viklor̤em | strāvaraktamityatra vikalpo boḍayaḥ || || śuklāmmoha
“muccetaṃ yadu śukrāme śukraṃ tadarhate cirāt |”
raktābhmāṃha
“padmābhaṃ sphuṭadṛktāmye yanmāṃsaṃ cīyate śite |”
padmābhaṃ varṇata raktāmityarthaḥ | cīyate upacīyate
adhimāṃsāmāha
“pṛthu mṛhadimāṃsāṃmbhe bahulañca yadakvimam |”
pṛthu vistīrṇam | bahulaṃ pṛthum | yaścatribhaṃ īṣat
kṛṣyalohitam || || svāyambhāha
“(kharaṃ prasari māṃsāśaṃ śuklaṃ jāyante pañcamam |”
sthiraṃ kaṭhinam | śuklaṃ sāvaracitam
śuktimāha
“snāvāḥ syuḥ piṅgatānnibhāśca vindavo yaṃ
śuktābhāḥ sitanicitāḥ sa śuktisaṃjñaḥ |”
strāvā ityādidarśayace vikalpo bodhyaśaḥ
arjunamāha
“eko yaḥ śaśarudhiraprabhastu vinduḥ
śuklastho bhavati tamajjunaṃ vadanti |”
piṣṭakamāha
“śleṣmāśanakopena śukle māṃsaṃ samunnatam
piṣṭavat piṣṭakaṃ viddhi malāktādṛrśasannibham |”
piṣṭavat śvetam || || śirājālamāha
“jālābhaḥ kaṭhinaḥ śirovyaṣaḥ śirāṇāṃ
santāno bhavati śirādiśālasaṃjñaḥ |”
śirādijālasaṃjñaḥ śirājālasaṃjñaḥ
śirāpir̤ikāmāha
“śuklasthāḥ sitapir̤ikāḥ śirāhatā yāstā vijñādasitasamīpajāḥ śirājñāḥ |”
balāsagrathitamāha
“kāṃsyābhombudṛśa vāribindukalpo
vijñeyo nayanasite valāsagraṃkṣaḥ |”
kāṃsyābhaḥ śveta ityarthaḥ| abbuhuḥ kaṭhinaḥ
vāribindukalpaḥ etena manāgunnatatvaṃ vodhyate
balāsasaṃjñaḥ balāsaprathitasaṃjñaḥ | kaścidekadeśenāpi samudāyamavagamāt | yathā bhīmo bhīmasena
202.21.p2
iti | ataeva suśrute | nāmasaṃgrahe balāsagrathitapadaṃ nirdiṣṭam | iti bhāvaprakāśaḥ
Linked texts (2)
- Vīramitrodaya (another edition) — Sanskrit
- Smaradīpikā — Mīnanātha, Sanskrit