Shabdakalpadruma 241
Śabdakalpadruma 241
- Language
- Sanskrit
Contents
- 241.11 — 2 parts
241.2
208
“śoṇitaṃ yāvataḥ pāṃśūn saṃgṛhṇāti mahītale
tāvantyabdasahasrāṇi tatkarttā narake vaset ||”)
tasyotpattirgarbhasthasya pañcame māsi bhavati | iti
suśrutoktaḥ || kuṅkumam | iti rājanirghaṇṭaḥ
śoṇitacandanaṃ, klī, (śoṇitavat candanam |)
raktacandanam | iti rājanirghaṇṭaḥ
śothaḥ, puṃ, (śvayatīti | śvi gatau + bāhulakāt
than | brūbhraṣādibhyasau ujjalaḥ
241.1
4 |)
rogaviśeṣaḥ | tatparyyāyaḥ | śophaḥ 2 śvayathuḥ3
ityamaraḥ || śothakaḥ 4 | iti śabdaratnāvalī
atha śothādhikāraḥ | tatra śothasya viprakṛṣṭaṃ
nidānamāha
“mṛduḥ sagandho'sitapītarāgavān
bhramajvarasvedatṛṣāmadānvitaḥ
ya ucyate sparśarujācirāgata
sa pittaśotho bhṛśadāhapākavān ||”
“guruḥ sthiraḥ pāṇḍurarocakānvitaḥ
prasekanidrā vamivahniśāmyakṛta
sa kṛcchrajanmapraśamo nipīḍito
na connamedrātribalīkaphātmakaḥ ||”
“nidānākṛtisaṃsargāt śothaḥ śotho dvidopajaḥ ||”
“sarvvākṛtiḥ sannipātācchotho yāmiśralakṣaṇaḥ |”
“abhighātena śastrādicchedabhedakṣatādibhiḥ
himānilodadhyanilerbhallātakaśūkajvaraiḥ
istaiḥ mūkeśca saṃspṛṣṭāta śvayathuḥ syādvisarpavān
bhṛśoṣmā lohitābhāsaḥ prāyaśaḥ pittalakṣaṇaḥ ||”
“viṣajaḥ saviṣaprāṇisarisarpaṇamūtraṇāt
daṃṣṭrānakhavañcāghātādaviṣaprāṇināmapi
viṣadrumaśucopahatamalavaṅkavarttakaṭāt
viṣakaṇṭhānilasparśāt garayogāvacūrṇanāt
mṛduścalī'valambī ca śotho bahujavākaraḥ |”
“doṣāḥ śvayathumūrddha hi kurvvantyāmāśaye sthitāḥ
pittāśayasthā madhye tu varṣasthānegatāstadhaḥ
kṛtsnaṃ dehamanuprāptāḥ kuryyaḥ sarvvaśaraṃ tathā |”
“śvāsaṃ pipāsā kṛddiśva daurvvatyaṃ jvara eva ca
yasya cānne rucirnāsti śothinaṃ taṃ vivarjayet ||”
“yo madhyaṃdeśe śvayathuḥ sa kaṣṭaḥ sarvvagaśca yaḥ
aṅgāṅgaiśirihabhūtaśca yaścoī parisarpati ||”
“jaṅgāgato naraṃ padbhyāmadhogāmī sukhāt
striyam
ubhayaṃ vastisaṃjataḥ śotho hanti na saṃśayaḥ ||”
“ananyopadravakṛtaḥ śothaḥ pādasamutthitaḥ
puruṣaṃ hanti vā nārīṃ sukhajo vastijo dvayam ||”
“śuṇṭhīpunarnavairaṇḍapañcamūlīśṛtaṃ jalam
vātike śvayathau śastaṃ pānāhāraparigraheḥ
241.4
paṭolatriṣalāśiṣṭadārbīkvāthaḥ saguguluḥ
inti pittakṛtaṃ śothaṃ tṛṣṇājvarasa manvitam
241.53
krukaśorabhāvitāḥ kṣayāḥ padhyā śūceṇa vā yutāḥ
yojitāḥ śamayantyāśu śothaṃ ślaiṣmasamutthitam
bhitrī miśrīkriyāṃ kuryyāt sarvvaje sarvameva hi
vitvapannarasaṃ pūtaṃ śoṣathaṃ vibhave pivet
śothe lāmangule kuryyāt sekalepādigotalam
bhallātakyā harecchodhaṃ satilā layānvitā
maricyā navanītaśca lepādaśvatilānvitam |”
“mahiṣīcaurasa piṣṭairnavanītasamanvitaiḥ
tilairliptaḥ samaṃ yāti śotho bhallātakotthiyaḥ
yaṣṭidugdhatilaileṃpo navanītena saṃyutaḥ
śothamāruskaraṃ hanti bhūryyaḥ prāyadalasya ca |”
“pathyā niśā bhārgyamṛtarttubhradākhyoṃpunarnavā dāru mahauṣadhaca
kvāyaṃ prapoyodarapāṇipādamukhāgataṃ intyācireṇa śotham |”
iti pathyādikvāthaḥ
“phalatrikodbhavaṃ kāthaṃ gomūtreṇaiva sādhayet
vātaśleṣmabhavaṃ śothaṃ hanyādduṣṭagahasammatam
ḍaścovadaivadrumanāgareṇa
dantī citrakamratāśarkarābhiḥ
dugdhaṃ susiddhaṃ vidhinā nipītaṃ
śītaṃ paraṃ śothaharaṃ bhiṣagbhiḥ ||”
“keṇastṛṇārkavarṣābhūrṇavaśālena śothahat
gomūtreṇāpi kurvīta sukhośenāvasecamam
punarnavā dāru śuṇṭhī śigruḥ siddhārthakastathā
amlapiṣṭaḥ sukhoṣṇo'yaṃ pralepaḥ sarvvaśothahṛt
guḍārdrakaṃ vā guḍanāgaraṃ vā
guḍāmrayā vā guḍapippalīṃ vā
karṣābhivṛddhayā vippalapramāṇaṃ
khādevaraḥ pañcamanāpi māsam
śothapratiśyāyahalāhvarogān
saśvāsakāsāca vipīnasādīn
jīrṇajvarāśauṃgrahaṇīvikārān
hanyāt tathāvyān kaphavātarogān
viśraṃ guḍena tulyāṃ ḍaścovarasānupānamabhyasyam
vinihanti sarvvaśothaṃ ghanavṛndaṃ caṇḍavāyuriva
kaṇānāgarajaṃ cūrṇaṃ saguḍaṃ śothanāśanam
ābhājīrṇapraśamanaṃ śūlana vastiśodhanam
guḍāt palatrayaṃ yāhyaṃ śṛṅgaveraṃ palatrayam
maṅgaraverasamā lakṣā lohaviṭtilayoḥ palam
cūrṇemetat samuddiṣṭaṃ sarvvarogayugāgrimam ||”
• nāgakakvāyakalkābhyāṃ ghṛtaprasthaṃ vipācayet
kajaṃ dvandvajaṃ śothaṃ viśeṣāñca vyapohati ||”
iti mānavastam
“mūlakavayavaubhūrāvaṭājñāmacauṣadheḥ
pramāthya
śuṣka mūlakatailam | iti śothādhikāraḥ | iti
bhāvaprakāśaḥ
śothakaḥ, puṃ, (śotha eva| khārthe kan |) śothaḥ
iti śabdaratnāvalī
śothaghnī, strī, (śothaṃ hantīti | han + “amanuṣyākarttṛke ca |” 3|2
241.11
iti ṭak |) punarnavā
ityamaraḥ | śālaparṇī | iti rājanirghaṇṭaḥ
śothanāśake, tri
śothajit, puṃ, (śothaṃ jayatīti | ji + kkip |)
bhallātakaḥ | iti trikāṇḍaśeṣaḥ
śothajillaḥ, puṃ, (śothe jitvāḥ kuṭila iva
tannāmaṃrakatvāt |) punarnavā | iti trikāṇḍaśeṣaḥ
śothahṛt, puṃ, (śothaṃ harati nāśayatīti | ha +
kvip |) bhallātakaḥ | iti ratnamālā || śothahārake, tri
śodhanaṃ, klo, (śodhayatīti | budha + ṇic + lyuḥ|)
kaṭuphalam | iti rājanirghaṇṭaḥ || ( budha + bhāve
lyuṭ |) śaucam | iti mugdhabodhaṭīkādarśanāt
(prāyaścittam | yathā, manuḥ
241.11.p1
141
“aśocyamannaṃ nāttavyamātmanaḥ śuddhimacchatā
ajñānabhuktantattvāśu śodhaṃ vāpyāśu śodhanaiḥ ||”)
viṣṭhā | iti śabdacandrikā || kāsīsam | iti
rājanirghaṇṭaḥ || vihitahaviṣipramādādivicāraṇam | yathā, —
“sūryyagrahamra kāle na samāso nāsti kañcana
tatra yaddūyate rūpaṃ sarvvamanantaphalaṃ bhavet
na māsavitidvārādiśodhanaṃ sūryyaparvvaṇi ||”
iti malamāsatattvam
dhātuviśodhīkaraṇam | yathā, —
“pattaloṣaṇapatrāṇi cebho vakrīṃ pratāṣayet
niṣiñcettaptataptāni tailatakke ca kāñjike
gomūtre ca kulatyānāṃ kaṣāye tu tridhā tridhā
evaṃ hemnaḥ pareṣāñca dhātūnāṃ śodhanaṃ bhavet ||”
trayādiparikaraṇam | yathā, —
“trayasya lavaṇayuktaḥ kvāthaḥ śuddhikaraḥ paraḥ
paṭolanimbapatrasya sarvvameva prayujyate
vātike daśamūlānāṃ coriṇāṃ paittike śave
āragvadhādeḥ kaphaje kaṣāyaḥ śodhanaṃ hitam ||”
api ca
“aṣṭamenāṃśaśeṣeṇa caturthenāṅgakena vā
athavā kvāthanenaiva siddhamuṣṇodakaṃ vadet
śleṣmāmavātamedoghnaṃ vastyiśodhanadīpanam ||”
241.11.p2
iti ca bhāvaprakāśaḥ
Linked texts (3)
- Siddhayoga (Vṛndamādhava) — Vṛnda, Sanskrit
- Bhaiṣhajyaratnāvalī — Sanskrit
- Siddhayoga (Vṛndasuni) — Vṛndasuni, Sanskrit