Shabdakalpadruma 252
Śabdakalpadruma 252
- Language
- Sanskrit
Contents
- 252.50 — 5 parts
252.50.1
prasaṅgādaśaucañcāna likhyate
vyāsa uvāca
“daśāhaṃ prāṅgaraśaucaṃ sapiṇḍeṣu vipaścitaḥ
vyaneṣu cātha jātiṣu brāhmaṇānāṃ dvijottamāḥ
nityāni naiva kāmyāni kāmyāni ca viśeṣataḥ
na kuryyādviditaṃ kiñcit svādhyāyaṃ manasāpi ca
śucauvanidhanātsandhyān prāṇātyau hāyayeddijān
śuṣkānnena phalairvāpi vaitānāgnihutāśanaḥ
na spṛśeddarimāṇace na ca taiścaḥ samācaret
caturthe pañcame vāhni saṃsparśaḥ kathito budhaiḥ
stake tu sapiṇḍānāṃ saṃsparśo na praduṣyati
stūkaṃ sūtikāñcaiva varjayitvā nṛṇāṃ punaḥ
daśāhaṃ nirguṇe proktamaśīcaṃ cātinirguṇe
ṣaḍahistricaturthektaṃ catustrokadinaiḥ śuciḥ
daśāhāttu paraṃ samyagadhīyīta juhota ca
caturthe tasya saṃsparśa manuḥ prāha prajāpatiḥ
kriyāhaunasya mūrkhasya mahadrogiṇa eva ca
yatheṣṭācarasyāharmaraṇājanmaśaucakam
trirācaṃ daśarātraṃ vā brāhmaṇānāntu śāvakam
prāk saṃskārāt trirācaṃ syātsyādūrddhaṃ daśāhikam
ūnadvivārṣike prete mātāpitrostadiṣyate
trirātraiva śucistvanyo yadi syātsaniguṃṇaḥ
ādantajātasaraṇe pitrorekāhamiṣyate
jātadante trirātraṃ syādyadi syāttu
nirguṇau
ādantajananāt sadya ācūr̤ādekarācakam
trirātramopanayanāt sapiṇḍānāmudāhṛtam
jātamātrasya bālasya yadi syānmaraṇaṃ pituḥ
sadyaḥśaucaṃ sapiṇḍānāṃ karttavyaṃ sodarasya ca
ūrddhaṃ daśāhādekāhaṃ sodaro yadi nirguṇaḥ
athoīṃ dantajananāt sapiṇḍānāmāśaucakam
ekāhaṃ nirguṇānāntu cūḍādūrddha trirātrikam
adantajātasaraṇe sambhavedyadi sattamāḥ
ekarācaṃ sapiṇḍānāṃ yadi te'tyantanirguṇāḥ
vratādeśāttu sapiṇḍānāmekāha snānaṃ vidhīyate
sarveṣāmeva guṇināmarddhantu viṣamaṃ punaḥ
252.50.2
aryyāka ṣaṇmāsataḥ strīṇāṃ yadi syādgarbhasaṃssravaḥ
tadā māsasamaistāsāmaśaucaṃ divasaiḥ smṛtam
ata ūrddhantu patane strīṇāṃ syāddeyarātrakam
sadyaḥśaucaṃ sapiṇḍānāṃ garbhastrāvācca vā tataḥ
garbhacyutāvahorātraṃ sapiṇḍe'tyantanirguṇe
yatheṣṭācaraṇe jñātau trirātramiti niścayaḥ
yadi syāt stake sūtirmaraṇe vā mṛtirbhavet
śeṣaireva bhavecchuddhirddayoḥpreṣe trirātrakam
maraṇotpattiyoge tu maraṇācchuddhiriṣyate
aṣadvimarātraucamarddha cettuna śudhyati
atha cet pañcamī rātrimatītya parato bhavet
aṣadvimaśāśaucaṃ tadā pūrveṇa śudhyati
deśāntaragataṃ śrutvā sūtakaṃ śāvameva tu
tāvaccheṣato martyo yāvaccheṣaḥ samāpyate
atīte sūtake proktaṃ sapiṇḍānāṃ trirācakam
tathaiva maraṇe jñānamarddha saṃvatsarādyadi
vedārthavidmadhīyāno yo'gnimān vṛttikarśitaḥ
sadyaḥśaucaṃ bhavettasya sarvvāvasthāsu sarvvadā
strīṇāmasaṃskṛtānāntu pradānāt parataḥ sadā
sapiṇḍānāṃ trirācaṃ syāta saṃskārādbhartureva ca
attastaddekakantānāmaśaucaṃ maraṇe smṛtam
janadvivārṣikī sadyaḥśaucamudāhṛtam
ādantāt sodare sadya yācaur̤ādekarātrakam
āpradānāt virātraṃ syādaprarātramataḥ param
mātāmahānāṃ maraṇe trirātraṃ syarāśaucakam
ekodakānāṃ maraṇe stake caitadeva hi
pakṣiṇī yonisambandhe bāndhaveṣu tathaiva ca
ekarācaṃ sasṛṣṭiṣṭaṃ gurau sabrahmacāriṇām
prete rājani sanjyotiryasya syādviṣaye sthitiḥ
mṛte strātu dattārū kanyakāsu cāṇaṃ pituḥ
parapūrvāsu bhāryāsa putreṣu kṛtakeṣu ca
trirācaṃ syātathācārye sabhāyyāścasvagāsu ca
ācāryapuce patrāñca ahorātramudāhṛtam
ekāhaṃ svādupādhyāye khagrāme śrotriye'pi ca
252.50.3
trirātramamapiccheṣu svagṛhe saṃsthiteṣu ca
ekāhaṃ vā śvaśuryaṃ syādākarācañca śiṣyake
trirācaṃ śvaśrūmaraṇe śvaśure cetadeva hi
sadyaḥśaucaṃ samuddiṣṭaṃ sagotre saṃsthite sati
gṛṣṇedviṣo daśāhena dvādaśāhena bhūmipaḥ
vaiśyaḥ pañcadaśāhena śūdro māsena śudhyati
kṣatraviśūdradāyādā ye syurviprasya bāndhavāḥ
teṣāmaśauce viprasya daśāhācchuddhiriṣyate
rājanyaveśyaśūdraiśca haunavarṇāmu yoniṣu
svameva śaucaṃ kurvītāṃ viśuddhārthaṃ na saṃśayaḥ
sarvaṃ vṛttamanarvāṇāṃ śaucaṃ kuryustantritāḥ
udvarṇāvadhidṛṣṭena svaṇu śaucaṃ svayoniṣu
ṣar̤arācaṃ vā trirācaṃ syādekarācaṃ krameṇa tu
vaiśya kṣatriyaviprāṇāṃ śūdrasyāśaucameva tu
aīmāso'tha ṣaḍrācaṃ trirātraṃ dvijapuṅgavāḥ
śūdrakṣatriyaviprāṇāṃ vaiśyeṇyāśaucamiṣyate
ṣaḍarācaṃ dvādaśāhañca viprāṇāṃ vaiśyaśūdrayoḥ
aśaucaṃ kṣatriye proktaṃ krameṇa dvijapuṅgava
śūdraviṭkṣatriyāṇāñca brāhmaṇī saṃsthite sati
daśarāceṇa śuddhiḥ syādityāha kamalodbhavaḥ
aspṛśin dvijaṃ pretaṃ vipro nirhatya bandhuvat
aśitvā ca sahoṣitvā daśarātreṇa śudhyati
yatvaśramati teṣāntu nirātreṇa tataḥ śuciḥ
anadannannamaddeva na ca tasmin gṛhe vasan
sodaraṃstetadeva syānmāturāpriṣu bandhuṣu
daśāhena śavasparśī sapiṇḍaśvaiva śuṣyati
ṣaḍrāhibhrāthavā sarvva trirātreṇāyavā punaḥ
anāthacaiva nirhatya brāhmaṇaṃ dhanavarjitam
svātvā saṃprāśya tu ghṛtaṃ śuṣyanti brāhmaṇādayaḥ
aparaścedaraṃ varṇamavaraṃ vā varo yadi
aśauce saṃspṛśena ke ścāttadāśaucena śudhyati
pretībhūtaṃ dvijaṃ vipro yo'nugacchati kāmataḥ
khātvā sacelaṃ spṛṣṭvāgniṃ ghṛtaṃ prāśya viśudhyati
252.50.4
ekāhnāt sacice muktirvyahnāgāṃ syāt dvayahena
tu
mṛde dinatrayaṃ proktaṃ prāṇāyāmaśataṃ punaḥ
anāyyasañcite śūdre roti cedūbrāhmaṇaḥ svakaḥ
trirācaṃ syādathāśaucamekāhaṃ tvanyathā smṛtam
asthisañcayanādarvāgekāhaṃ vaiśyaśūdrayoḥ
anyathā cet sañcitāṃnnāṃścaṇo jñānameva tu
asthisañcite vipre brāhmaṇo rauti cettadā
nānenaitaṅgavecchuddhiḥ sacelaina na saṃśayaḥ
yastaiḥ sahāśanaṃ kuryyācchayanādīni caiva hi
bāndhavo vā paro vāpi sa daśāhena śudhyati
yastveṣāmannamaśnāti sannaḍevāpi kāmataḥ
tadāśauce nivṛtto'sau stānaṃ kṛtvā viśudhyati
yāvattadannamaśnāti durbhikṣopahato naraḥ
tāvattasyāpyaśaucaṃ syāt prāyaścittaṃ tataścaret
dādāhaśaucaṃ karttavyaṃ dvijānāmagnihociṇām
sapiṇḍānāntu maraṇe maraṇāditareṣu ca
sapiṇḍatā tu puruṣe saptame vinivarttate
samānodakabhāvastu janmanāmnoravedane
pitā pitāmahaścaiva tathaiva prapitāmahaḥ
lepabhājaścaturthādyāḥ sāpiṇḍayaṃ sāptapauruṣam
anūr̤hānāṃ tathā strīṇāṃ sāpiṇḍayaṃ sāptapauruṣam
jāyānāṃ bhartṛsāpiṇḍayaṃ grāhya deṣaḥ pitāmahaḥ
ye cekajātā bahavo bhinnayonaya eva ca
bhinnavarṇāntu sāpiṇḍayaṃ bhavetteṣāṃ cipauruṣam
kāravaḥ śilpino vaidyā dāsī dāsastathaiva ca
dātāro niyamo caiva brahmavidvratacāriṇau
satriṇo bratinastastvat sadyaḥśaucā udāhṛtāḥ
rājā caivābhiṣiktaśca viprāḥ satriṇa eva ca
yajñe vivāhakāle ca devayāge tathaiva ca
sadyaḥśaucaṃ samākhyātaṃ durbhikṣe vyāpadaprahe
ḍimvāhavahutānāñca vidyutā pārthivairdvijaiḥ
sadyaḥśaucaṃ samākhyātamajñātimaraṇe tathā
adyo maraṇapatane vorāccavyapyanāśake
252.50.5
brāhmaṇārthaṃ ca saṃnyastaṃ sadyaḥśaucaṃ vidhīyate
necchakānāṃ vanasthānāṃ yatīnāṃ brahmacāriṇām
nāśaucaṃ kīrttyate saddhiḥ patite ca tathā mṛte
patitānāṃ na dāhaḥ syānnāntyeṣṭinodmisañcayaḥ
na cāśrupātaḥ piṇḍo vā kāryya āhārikaṃ
kvacit
snāpādayeddadyātsnānaṃ svayaṃ yo'gniṃ vidhādibhiḥ
viddhataṃ tasya nābhaucaṃ nāgninīppudakādikam
atha kaścit pramādena mriyate'gnividhādibhiḥ
tasyāśaucaṃ vidhātavyaṃ kāryyaścodakadikam
jāte kumāre tadahaḥ kāmaṃ kuryāt pratigraham
hiraṇyadhānyagovāsa stilāgragur̤asarpiṣām
phalāni puṣvaṃ śākañca lavaṇaṃ kāṣṭhameva ca
toyaṃ dadhi ghṛtaṃ cauramauṣadhaṃ tailameva ca
aśaucināṃ gṛhādyātam śuṣkamannameva nityaśaḥ||”
śaucācāraḥ, puṃ, (śaucaḥ ācāraḥ|) śuddhikarmma
yathā, —
“śaucācāravihīnasya samastā niṣphalāḥ
kriyāḥ ||”
anyañca
“upanauya guruḥ śiṣyaṃ mahāvyāhṛtipūrvvakam
vedamadhyāpayedenaṃ śaucācārañca śikṣayet ||”
śaucikaḥ, puṃ, (śaucaṃ gṛhādeḥ śucitrā kāryyatvenāstyasyeti | śauca + ṭhan |) vyarthasaṅkaraviśeṣaḥ
yathā, —
“kaivarttasya ca kanyāyāṃ śauccikādeva śaucikaḥ ||”
śauceyaḥ, puṃ, (śaucena vastrādiśucitvena vyavaharatīti | śauca + ḍhak |) rajakaḥ | iti śabdaratnāvalī
śauṭa, ḷ garvve| iti kavikalpadrumaḥ || (bhvā0para0-aka0-seṭ |) caturthasvarau | ḷ, aśūśauṭat | śauṭati vīraḥ | iti durgādāsaḥ
śauṭauraḥ, puṃ, (śauṭatīti | śauṭa garvve + “kuṭṭuṭṛ
kaṭipaṭiśauṭibhyaḥ īran |” uṇā0 4
252.12
iti īran |) tyāgo | vīraḥ | ityekādikṣeoṣaḥ
garvvāntrite, tri | iti siddhāntakaumudyāmuṇādivṛttiḥ || (yathā, mahābhārate
252.43
81
252.124
“samūḍhaḥ samataḥ ślakṣṇaḥ śauṭīro deśavyāpakaḥ
mantravit kālavit śūraḥ samantraṃ śrotumarhati ||”)
śauṭauryyaṃ, klo, (śauṭaurasya bhāvaḥ karma vā
śauṭaura + “guṇavacanabrāhmaṇādibhyaḥ karmaṇi
ca |” 5|1
Linked texts (1)
- Śuddhikaumudī (Govindānanda Kavikaṅkaṇācārya) — Govindānanda Kavikaṅkaṇācārya 1510, Sanskrit