Shabdakalpadruma 253
Śabdakalpadruma 253
- Language
- Sanskrit
253.2
iti ṣyañ | ) vīryyam | iti
śabdaratnāvalī | garvvaḥ | śauṭauraśabdāt bhāva
vyāpravayena niyannam
śauḍa, ḷ garvve| iti kavikalpadrumaḥ || (bhvā0para0-aka0-seṭ |) caturthasvarau | ḷ, aśūśaur̤at | iti durgādāsaḥ
śauṇḍaḥ, tri, (śuṇḍāyāṃ madyerataḥ | śuṇḍā + aṇ |)
mattaḥ | ityamaraḥ || (yathā, mahābhārate
253.12
261
253.51
“caṇḍāśca śauṇḍāśca mahāprabhāvā
caurāśca duṣṭāśca palāñca vantrāḥ ||”)
śauṇḍikaḥ, puṃ, (śuṇḍā paṇyamasya | śuṇḍā+“tadasya
paṇyam |”4|4
253.65
iti ṭhak |) jātiviśeṣaḥ
śur̤au iti bhāṣā | tatparyyāyaḥ | madyahārakaḥ 2
ityamaraḥ || śuṇḍāraḥ 3 śauṇḍī 4 śuṇḍakaḥ 5
iti śabdaratnāvalī || dhvajaḥ 6 pānaḥ 7 pavaḥ 8
iti jaṭādharaḥ || kalpapālaḥ 6 surājīvī 10
vārivāsaḥ 11 pāṇḍavikaḥ 12, aśī 13
āsutikavaḥ 14 | iti hemacandraḥ || tasyotpattiryathā, —
“nato gāndhikakanyāyāṃ kaivarttādeva śauṇḍikaḥ
kaivarttasya ca kanyāyāṃ śauṇḍikādeva śaucikaḥ ||”
śauṇḍī, [n] puṃ, (śuṇḍā surā eva śauṇḍaṃ madyam
khārthe aṇ | tat paṇyatvenāstyasyeti | śauṇḍa +
ini |) śauṇḍikaḥ | iti śabdaratnāvalī
śauṇḍī, strī, (śuṇṭhāyāṃ madyapāṇagṛhe bhavā
mattānāṃ rucipradatvāt | guṇḍā + aṇ | ṅīp |)
pippalī | cavyam | iti viśvaḥ
śauṇḍīraḥ, tri, (śauṭatīti | śauṭa + īran
pṛṣodarā dilāt sādhuḥ | ) ahaṅkārī | yathā, —
“śauṇḍīrau gargyitastambhī mārgī cākuhūhṛḍutaḥ
udgotha uddharo'kalpau maucaśca piśuno'dhamaḥ ||”
śauddhodaniḥ, puṃ, (śuddhodanasyāpatyaṃ pumāniti
śuddhodana + “ata in |” 4|1
253.8
iti
in |) śākyavaṃśāvatorvvabuddha suniviśeṣaḥ | itya
maraḥ || “śuddhamodanamasya iti manīṣādiḥ
śuddhodano nāma rājā | tathā hi
‘śuddhodano yato bhuṅkte ghyāyan buddhamodanam |’
ityārṣābhidhānam
śuddhodanasyāpatyaṃ śauddhodaniḥ | vāḍyāt iti
phiḥ |” iti bharataḥ
śaudraḥ, puṃ, (śūdrāyāṃ bhavaḥ | śūdrā + aṇ |) dvādaśavidhaputtrāṇāmntargataputtraviśeṣaḥ | sa tu brāhmaṇakṣatriyavaiśyānāmamṛtāt śūdrāyāṃ jātaḥ | yathā, —
“aurasaḥ kṣetrajo datto gūr̤hotpannaśca kṛtrimaḥ
krotāpaviddhakā nauna praudra paunarbhavastathā api
svayaṃ dattaḥ sagotrī'pi dvādaśaite'raso samau |”
(yathā, manuḥ
253.12-2
160
“kānīnaśca sahor̤haca kautaḥ paunarbhavastathā
svayaṃdattaśca śaudraśca ṣaḍdāyādabāndhavāḥ ||”
śūdrasyedamiti | aṇ |) śūdrasambandhini, tri
(yathā, mahābhārate
253.4
62
253.1
“āśrāvya vaiśyāni ca sevamānaḥ
śaudrāṇi karmāṇi ca brāhmaṇāḥ san
asmilloke nindito mandacetāḥ
pare ca loke nirayaṃ prayāti ||”)
śaudhikā, strī, raktakaṅguḥ | iti hemacandraḥ
śaunakaḥ, puṃ, (śunakasyāpatyamiti | śūnaka + “anṛṣyānantarye vidādibhyo'n |” 4
253.2-2
104
iti an |) muniviśeṣaḥ | yathā, —
“ṣaṣṭhikotkaraśārdūlaṃ na dadyāt pratimādhikam
ekoddiṣṭavidhānena dadyādityāha śaunakaḥ |”
śaunikaḥ, puṃ, (śūnā prāṇivadhasthānaṃ prayojanamasya
śūnā + ṭhak |) māṃsavikrayakarttā | yathā, —
“vaitaṃsikaḥ śauṭikaśca māṃsikaḥ śaunikaḥ samāḥ|”
sūnyā | iti śabdamālā
śaubhaṃ, klī, (śobhāyai hitam | śobhā + yan |)
hariścandrapuram | iti trikāṇḍaśeṣaḥ || saptargyāṇaḥ vyomacāripuram 2 | iti bhūriprayogaḥ
( purametat śālasya nṛpaterāsīt | vyomedaṃ
vibhāśitam | etaddutāntastu bhāgavate 10
skandhe 77 adhyāye draṣṭavyaḥ ||)
śaubhaḥ, puṃ, (śubhāya hitaḥ | śubha + yan |) devatā
iti trikāṇḍaśeṣaḥ || guvākaḥ | iti śabdamālā
śaubhaneyaḥ, tri, śobhanasambandhī | śobhanaśabdāt
vyeyapratyayena niṣpannaḥ
śaubhāñjanaḥ, puṃ, (śobhāñjana eva | khārthe aṇ |)
śobhāñjanadṛkṣaḥ | iti bharatadvirūpakoṣaḥ
śaubhikaḥ, puṃ, (śaubhaṃ vyomacāripuraṃ upalabdhvena
tadrūpadhāryyakaraṃ vastu vādyadarśanāstyasyeti | śaubha
+ ṭhan | ) raṅgajāvikaḥ | iti śabdamālā
śaubheyaḥ, tri, (śubhā + “śubhrādibhyaśca |” 4
253.9
123 | iti ḍhak | ) śubhāyā apatyam | iti
sugdhabodhavyākaraṇam || śubhrasamanvite ca
śauriḥ, puṃ, (sūrasyāpatyamiti | śūra + in | )
viṣṇuḥ | (yathā, ānandalahayyām
253.26
“tanauyāṃsaṃ pāṃśu tava caraṇapaṅkeruhabhavaṃ
viriñciḥ sañcinvana viracayati lokānavikalam
vahannenaṃ śauriḥ kathamapi sahasreṇa śirasāṃ
haraḥ saṃkṣubhyainaṃ bhajati bhasitoddha lanavidhim ||”)
śaneścaragrahaḥ | ratnamaraṇarato || ( śūravaṃśodyattvāt | vasudevaḥ | yathā, bhāgavate |4|1
253.5
“kācit kurūṇāṃ paramaḥ suhṛnno
bhāsaḥ sa vyāste sukhamaṅga śauriḥ |”
baladevaḥ | yathā, mahābhārate
253.25
7